Shloka 108
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
Transliteration
sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate / kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate
Translation
हे सर्व जगत् निर्माण होते व लयासही जाते; व्यक्त अवस्थेत स्थिर राहते. क्षेत्रज्ञाच्या अधिष्ठानाने सर्व पुन्हा सर्गात प्रवृत्त होते.
Word by Word
sṛjyateis created / is produced
sṛjyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); कर्मणि/भावे प्रयोग (passive/impersonal sense)
grasateis swallowed / is absorbed
grasate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootgras (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
evaindeed / just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
vyaktauin manifestation / in the manifest state
vyaktau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootvyakti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
paryavatiṣṭhateremains established / abides
paryavatiṣṭhate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpari-ava-sthā (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गयुक्त धातु (pari+ava)
kṣetrajña-adhiṣṭhitampresided over by the knower of the field
kṣetrajña-adhiṣṭhitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkṣetrajña (प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (कृदन्त, √sthā)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle) ‘adhiṣṭhita’ = अधिष्ठित; तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध) ‘kṣetrajñena adhiṣṭhitam’
sarvameverything / the whole (universe)
sarvam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
punaḥagain
punaḥ:
Kāla (काल/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक अव्यय (adverb of repetition)
sargein creation / at the time of creation
sarge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), सप्तमी, एकवचन
pravarttateproceeds / comes into activity
pravarttate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vṛt (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग ‘pra-’