Shloka 46
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः
Transliteration
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam / abhiṣvaṅgāya yogaḥ syādviṣayeṣvavaśātmanaḥ
Translation
आता पुढे मी प्राण्यांना हरून नेणाऱ्या रागाचे वर्णन करीन; विषयांत असहाय आत्म्यासाठी आसक्तीच जणू योग ठरते।
Word by Word
अतःthereafter/therefore
अतः:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/अनन्तरार्थ (therefore/thereupon)
ऊर्ध्वम्further/onwards
ऊर्ध्वम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययीभावप्रयोग)
Formअव्यय; काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषण (adverb: 'further/onwards')
प्रवक्ष्यामिI shall explain
प्रवक्ष्यामि:
Kriyā (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
रागम्attachment/passion
रागम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootराग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
भूतापहारिणम्that which steals away beings (their welfare)
भूतापहारिणम्:
Karma (कर्म/Object qualifier)
TypeAdjective
Rootभूत-अपहारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (भूतानाम् अपहारिणः)
अभिष्वङ्गायfor clinging/infatuation
अभिष्वङ्गाय:
Sampradāna (सम्प्रदान/Goal)
TypeNoun
Rootअभिष्वङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
योगःconnection/union; (here) conjunction
योगः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्यात्would be/should be
स्यात्:
Kriyā (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विषयेषुin sense-objects
विषयेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन
अवशात्मनःof the helpless-minded (person)
अवशात्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootअवश-आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुषभावः (अवशः आत्मा यस्य/अवश आत्मा)