Adhyaya 5

Verse 1

इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्

अशा प्रकारे ब्रह्माण्ड महापुराणात, वायुप्रोक्त मध्यामभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘जयाभिव्याहार’ नावाचा चौथा अध्याय. ऋषी म्हणाले—दैत्य, दानव, गंधर्व, उरग, राक्षस, सर्प, भूत, पिशाच, वसु तसेच पक्षी व वनस्पती यांविषयी।

Verse 2

उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः / एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्

त्यांची उत्पत्ती आणि नाश हेही विस्ताराने आम्हाला सांगा. असे म्हटल्यावर सूताने तेव्हा श्रेष्ठ ऋषींना उत्तर दिले.

Verse 3

सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला / कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ

सूत म्हणाले—दितीपासून दोन पुत्र जन्मले आणि एक महाबल कन्याही झाली. ते दोघे कश्यपाचे पुत्र असून सर्वांत पूर्वज मानले गेले.

Verse 4

सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः / हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्

सौत्याच्या दिवशी कश्यपाचा अश्वमेध-विधी चालू होता; त्या वेळी ‘हिरण्यकशिपु’ नावाचे प्रसिद्ध स्वतंत्र आसन प्रकट झाले.

Verse 5

दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः / हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः

दितीच्या गर्भातून बाहेर येऊन तो तेथे सर्व बाजूंनी विराजमान झाला; त्या कृतीमुळेच तो ‘हिरण्यकशिपु’ या नावाने स्मरणात राहिला.

Verse 6

ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः / प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो

ऋषी म्हणाले—हे प्रभो! महात्मा हिरण्यकशिपूचा जन्म, त्याचे नाव आणि त्या दैत्याचा प्रभाव आम्हाला विस्ताराने सांगा.

Verse 7

सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा / ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः

सूत म्हणाले—तेव्हा पुण्य पुष्कर-तीर्थात कश्यपाचा अश्वमेध यज्ञ झाला; तो ऋषी, देवता आणि गंधर्वांनी शोभून दिसत होता.

Verse 8

उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि / आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै

स्वविधीनुसार आख्यानाच्या आरंभी यथाविधि सर्व झाल्यावर पाच सुवर्ण आसने सज्ज केली गेली।

Verse 9

कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च / मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्

येथे तीन कुल-स्थान, एक कूर्च व एक फलक होते; चार मुख्य ऋत्विजांसाठी ती सर्व साधने तयार केली गेली।

Verse 10

कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् / निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च

तेथे होतृसाठी एक सुवर्ण आसन तयार केले; सगर्भ तेथे बसला आणि आसनस्थ होऊन स्तुती करू लागला।

Verse 11

आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा / तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्

महर्षी कश्यपांनी जसा क्रमाने आख्यान सांगितला; ते पाहून ऋषींनी त्याचे नाव वाढवून प्रसिद्ध केले।

Verse 12

हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः / हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा

त्या कर्मामुळे तो ‘हिरण्यकशिपु’ म्हणून स्मरणात आला; त्याचा धाकटा भाऊ ‘हिरण्याक्ष’ आणि धाकटी बहीण ‘सिंहिका’ होती।

Verse 13

राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः

राहूची जननी ती देवी विप्रचित्तीची पत्नी होती; आणि दैत्य हिरण्यकशिपूने परम तप केले।

Verse 14

शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः / वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु

तो दैत्य शंभर हजार वर्षे निराहार, अधोमुख राहिला; मग वरासाठी प्रसन्न ब्रह्म्याला विनवू लागला।

Verse 15

सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि / योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः

त्याने सर्व भूतांपासून अवध्य असे सर्व-अमरत्व मागितले; आणि योगबलाने देवांना जिंकून सर्वदेवत्व प्राप्त केले।

Verse 16

कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः / दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः

मी येथे बल-वीर्ययुक्त होऊन ऐश्वर्य प्रस्थापित करीन; दानव, असुर आणि चारणांसह देवही (माझ्या अधीन होतील)।

Verse 17

भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः / आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च / एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्

सर्वजण माझ्या वशात राहोत व माझ्या सान्निध्यात भोग करो; ओले वा कोरडे, तसेच दिवस-रात्रि यांतही मी अवध्य राहो—असे म्हणताच ब्रह्म्याने मर्यादित वर दिला।

Verse 18

ब्रह्मोवाच / महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया / एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु

ब्रह्मा म्हणाले—हे दितिसुता, तू महान वर मागितलास। आता ये; तुझी प्रतिज्ञा नक्कीच अशीच पूर्ण होईल।

Verse 19

दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ / सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

त्याला अभिमत वर देऊन ब्रह्मा तेथेच अंतर्धान पावले। तेव्हा त्या दैत्याने स्थावर-जंगमांसह सर्व जगत पाहिले।

Verse 20

महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् / स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः

तो अमित्रजित् बहुरूपी आपल्या महिमेने सर्वत्र व्यापून स्थिर झाला. तोच आकाशात चंद्र-सूर्यरूप धारण करून तेजाने तळपत राहिला.

Verse 21

स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा / स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह

तोच वायू होऊन जगतात सदैव वाहू लागला. तोच गोपाल, तोच पशुपाल आणि तोच शेतकरीही आहे.

Verse 22

स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा / नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु

तो सर्व लोकांत ज्ञाता आहे आणि मंत्रांचा व्याख्याता देखील. तोच नेता, तोच रक्षक, गुपित राखणारा, दीक्षित आणि याजक आहे.

Verse 23

तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः / एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत

त्यामुळे त्या वेळी सर्व देव व सुर सोमपान करणारे झाले. असा प्रभावशाली तो दैत्य होता; म्हणून पुढेही ऐका.

Verse 24

तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च / हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह

सर्वजण त्याला नमस्कार करीत; तोच पूज्य होता. येथे हिरण्यकशिपूच्या दैत्यांनी पूर्वी गायलेला श्लोक सांगितला आहे.

Verse 25

हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत / तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः

राजा हिरण्यकशिपू ज्या ज्या दिशेकडे पाहे, त्या त्या दिशेत देव महर्षींसह त्याला नमस्कार करीत.

Verse 26

तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल / नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः

म्हणतात, त्याच्यासाठी विष्णूच मृत्युरूप होऊन नरसिंह झाला. कारण त्याचा जन्म नरापासून झाला आणि प्रभूची मूर्तीही नररूप होती.

Verse 27

तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः / सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः

म्हणून वेदवादक नरसिंहाचे गान करतात. तो विभूतीमान प्रभू तपाने उन्नत होऊन समुद्राच्या तीरावर प्रकट झाला.

Verse 28

शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो / नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः

हे प्रभू, त्या देवाचे शरीर खरोखरच दिव्य होते; तो सुदर्शन या नावाने प्रसिद्ध आणि महाबली होता.

Verse 29

ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् / नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति

त्यानंतर संतापलेल्या त्याने बाहुयुद्धात त्या महाबली दैत्यराजाला नखांनी फाडून टाकले, कारण नखे ओली नसतात आणि सुकीही नसतात.

Verse 30

हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः / शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च

हिरण्याक्षाला पाच पुत्र होते जे पराक्रमी आणि महाबली होते: शंबर, शकुनी आणि कालनाभ.

Verse 31

महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा / हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः

महानाभ जो अत्यंत पराक्रमी होता, आणि संतापन. हिरण्याक्षाचे हे पुत्र देवांनाही अजिंक्य होते.

Verse 32

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः / स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये

त्यांचे पुत्र आणि नातू, आपल्या गणांसह ते दैत्य, जे शेकडो आणि हजारो होते, तारकामय युद्धात मारले गेले.

Verse 33

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः / प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः

हिरण्यकशिपूचे चार अत्यंत महाबली पुत्र होते—त्यांमध्ये प्रह्लाद हा ज्येष्ठ; त्यानंतर अनुह्लाद आणि द इत्यादी अन्य होते.

Verse 34

संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत / सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः

संह्राद आणि ह्राद—हे जाणावे की ह्रादाचे दोन पुत्र झाले; त्यांची नावे सुंद व निसुंद अशी होती.

Verse 35

ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः / मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत

ते दोघे (सुंद-निसुंद) ब्रह्मघाती महावीर होते; ह्रादाचा दायक मूक होता. आणि सुंदाचा पुत्र मारीच ताडकापासून जन्मला.

Verse 36

दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा / मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना

तो (मारीच) दंडक वनात बलवान राघव (श्रीराम) याने मारला; आणि मूकही कैरात देशात सव्यसाची (अर्जुन) याने विनष्ट केला.

Verse 37

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले / उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्

त्या दैत्य संह्रादाच्या कुळात ‘निवातकवच’ नावाचे (दैत्य) उत्पन्न झाले; ते महान तपस्येने स्वतःच संस्कारित व सामर्थ्यवान झाले होते.

Verse 38

अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः / तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः

ते देवतांचे शत्रू होते—जंभाचा शतदुन्दुभि; तसेच दक्ष व सुरचण्ड—हे चारही दैत्यनायक होते.

Verse 39

बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु / ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ

हे बाष्कलाचे पुत्र; आता कालनेमीचे पुत्र ऐका—ब्रह्मजित्, क्रतुजित् तसेच देवान्तक व नरान्तक।

Verse 40

कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः / राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ

हे कालनेमीचे पुत्र; हे प्रजाजनहो, आता शभोचे (पुत्र) ऐका—राजाज व गोम, शंभोचे पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 41

विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् / बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते

विरोचनाचा पुत्र बली एक प्रतापवान होता; बलीचे शंभर पुत्र जन्मले—ते सर्वच राजे होते.

Verse 42

तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः / सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्

त्यांपैकी चार प्रधान पराक्रमी व महाबली होते; सहस्रबाहु श्रेष्ठ ठरला, आणि प्रतापवान राजा बाणही होता.

Verse 43

कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः / शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते

कुंभगर्त, दय, भोज आणि कुञ्चिर—हे ‘दय’ म्हणून कथिले गेले. शकुनी व पूतनाही; तसेच बलीच्या दोन कन्या स्मरणात आहेत.

Verse 44

बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः

बलीचे पुत्र व पौत्र शेकडो, मग हजारो होते. ‘बालेय’ या नावाने प्रसिद्ध असे ते पराक्रमी गण होते.

Verse 45

बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत / दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

बाणाचा ‘ऐन्द्रधन्वा’ हा पुत्र लोहीनीपासून उत्पन्न झाला. पुत्रप्राप्तीने युक्त दितीने कश्यपांना संतुष्ट केले.

Verse 46

तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ / वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत

तेव्हा सम्यक् आराधित होऊन प्रसन्नचित्त कश्यपांनी तिला वर मागण्यास सांगितले; आणि तिने मग एक वर निवडला.

Verse 47

अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः / उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत

मग प्रार्थना केल्यावर भगवानांनी तिला वर दिला. पण वर सांगितल्यावरही दिती तृप्त झाली नाही आणि तिने त्यांना म्हटले.

Verse 48

मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा / हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः

तेव्हा देवी दिती हात जोडून आपला पती मरीचि कश्यप यांस म्हणाली— “भगवन्, तुमच्या पुत्र आदित्यांनी माझे पुत्र मारले; मी पुत्रहारी झाले आहे।”

Verse 49

शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् / साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि

“मला इंद्राचा वध करणारा, दीर्घ तपाने मिळणारा पुत्र हवा आहे. मी तप करीन; तुम्ही मला गर्भ धारण करण्यास योग्य करा.”

Verse 50

पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा

“इंद्रवधास योग्य पुत्र मला द्या”— असे ती म्हणाली. तिचे वचन ऐकून तेव्हा मरीचि कश्यप…

Verse 51

प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः / एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने

तेव्हा महातेजस्वी मरीचि कश्यप अत्यंत दुःखी होऊन दितीस म्हणाले— “तसेच होवो; पण हे तपोधन, गर्भावस्थेत शुद्ध राहा.”

Verse 52

जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे / पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि

“जर तू पूर्ण एक हजार वर्ष शुद्ध राहशील, तर तू रणांगणात इंद्राचा वध करणारा पुत्र जन्माला घेशील.”

Verse 53

पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि / एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा

तू त्रैलोक्यात श्रेष्ठ असा पुत्र मन्मथाला जन्म देशील. असे बोलून महातेजस्वी ऋषी तेव्हा शांत झाले.

Verse 54

तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः / गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता

तिला स्पर्श करून भगवान ऋषी आपल्या निवासस्थानी गेले. पती गेल्यावर देवी दिती अत्यंत हर्षित झाली.

Verse 55

कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् / शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः

कुशप्लवन वनात जाऊन तिने अत्यंत कठोर तप केले. आणि प्रभु शक्राने त्या दोघांचा संवाद ऐकला.

Verse 56

कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत / शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि

कुशप्लवनात येऊन तो दितीला म्हणाला—मी तुझी सेवा करीन; मला परवानगी दे.

Verse 57

समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च / यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव

मी समिधा, फुले आणि फळेही आणीन. जसे तुला योग्य वाटेल, हे वत्सा, सेवेत तत्पर राहा.

Verse 58

सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर / वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः

सर्व कर्मांत निष्णात होऊन स्वतःच्या हिताचे आचरण कर. मातेचे ते श्रेष्ठ वचन ऐकून शक्र अत्यंत हर्षित झाला.

Verse 59

शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना / शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः

सेवेत रत होऊन, अंतःकरणात कलुष ठेवूनही, शक्र सर्वकाळ अनुव्रत राहून तिची सेवा करू लागला.

Verse 60

फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः / गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा

दृढव्रती होऊन तो फळे-फुले व समिधा आणीत असे; योग्य वेळी अंगमर्दन करून श्रमही दूर करी.

Verse 61

शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह / किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह

शक्राने सर्वकाळ दितीची परिचर्या केली. व्रत थोडेसे उरले असता देवी प्रसन्न होऊन शक्रास म्हणाली.

Verse 62

प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक / अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः

हे सुरश्रेष्ठ पुत्रा! दहा वर्षे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तुझे कल्याण असो; उरलेला काळ पूर्ण झाला की तू मग आपल्या भावाला पाहशील.

Verse 63

तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् / त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै

हे पुत्रा! तुझ्यासाठी मी त्या जयाभिलाषीला सोबत धारण करीन; आणि पुत्रा, तू त्याच्यासह निश्चयच त्रैलोक्यविजयाचा भोग घेशील।

Verse 64

नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् / एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

हे पुत्रा, माझ्या भक्तीत मन लीन झालेला पुत्र मी ओळखत नाही. असे बोलून, सूर्य मध्यान्हास आला असता, दितीने शक्राला (हे) सांगितले।

Verse 65

निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि / केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता

निद्रेने ग्रासलेली ती देवी, डोके गुडघ्यावर ठेवून आणि केस पायांकडे करून, ती देवतास्वरूपा स्त्री झोपून गेली।

Verse 66

अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् / ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत

नाभेखाली जे काही आहे ते सर्व अशुचि मानले जाते. म्हणून ती अशुचिता जाणून त्याने आतल्या (अवकाशाचा) असा विचार केला।

Verse 67

दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत / गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते

सर्व कारण पाहून त्याची बुद्धी जागी झाली—‘देवीचा गर्भ नष्ट करावा; कारण येथे हाच दोष दिसतो.’

Verse 68

ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा / प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्

तेव्हा इंद्राने दितीच्या गर्भाशयात प्रवेश केला. आत प्रवेश केल्यावर त्याने तो महातेजस्वी गर्भ पाहिला.

Verse 69

भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः / म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा

घाबरलेल्या इंद्राने आपल्या शत्रুরূপ त्या गर्भाचे सात तुकडे केले. शंभर पेरे असलेल्या वज्राने तो गर्भ फोडला जात होता.

Verse 70

रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः / मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत

तो गर्भ थरथर कापत पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडू लागला. तेव्हा इंद्राने त्या गर्भाला म्हटले, 'मा रोद' (रडू नकोस), 'मा रोद'.

Verse 71

तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः / कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता

त्या गर्भाचे सात भाग करून आणि पुन्हा त्यातील प्रत्येकाचे सात भाग करून इंद्राने वज्राने ते फोडले. तेव्हा दिती जागी झाली.

Verse 72

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् / निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्

'मारू नकोस, मारू नकोस', असे दिती म्हणाली. तेव्हा मातेच्या शब्दांचा मान राखून वज्रधारी (इंद्र) बाहेर आला.

Verse 73

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत / अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा

वज्रासह हात जोडून शक्र दितीला म्हणाला— “देवी, तू अशुचि आहेस; तू झोपली आहेस आणि तुझे केस पायांकडे गेले आहेत।”

Verse 74

तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे / भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि

तो अवसर साधून मी युद्धाचे कारण ठरलेल्या तुझ्या गर्भाजवळ पोहोचलो; मी तो अनेक भागांत फाडला— तू मला क्षमा करणे योग्य आहेस।

Verse 75

तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता / सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्

तो गर्भ निष्फळ झाल्यावर दिती अत्यंत दुःखी झाली; तेव्हा तिने दुर्धर्ष सहस्राक्षाला विनयाने वचन सांगितले।

Verse 76

ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः / नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल

माझ्या अपराधामुळे तुझा हा गर्भ जर निष्फळ झाला असेल, तरी हे देवेश, महाबल पुत्रा, तुझा काहीही दोष नाही।

Verse 77

शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो / प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः

शत्रूच्या वधात दोष नाही, हे विभो, तुला भीतीही नाही; तरीही तू जे केलेस ते मला प्रिय वाटावे अशी इच्छा आहे— माझ्या गर्भाचे कल्याण आता कुठे?

Verse 78

भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि / वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः

माझ्या पुत्रांसाठी स्वर्गात निश्चयच सात स्थाने असोत. हे सात वायु-स्कंध माझे पुत्र विचरत राहोत.

Verse 79

मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे

ते मरुत म्हणून विख्यात झाले; ते सात-सात गटांनी गेले. पृथ्वीवर पहिला स्कंध, आणि दुसरा भास्करात (सूर्यात) आहे.

Verse 80

सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे / ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले

तिसरा सोमात (चंद्रात) जाणावा, चौथा ज्योतिषांच्या गणात. पाचवा ग्रहांत आणि सहावा सप्तर्षि-मंडळात आहे.

Verse 81

ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये / तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः

सातवा ध्रुवात आहे; आणि हे जे सात वायु-स्कंध आहेत—ते माझे पुत्र आजपासून काळोवेळी विचरत राहोत.

Verse 82

वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः

वायु-स्कंधांचे अधिपती होऊन माझे पुत्र विचरत राहोत. पृथ्वीवर पहिला स्कंध आहे, जो मेघांतून (जल इ.) आणून देतो.

Verse 83

चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे / द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः

माझे ते सात पुत्र जे प्रथम गणात आहेत ते विचरू देत; आणि दुसरा गण मेघांपासून सूर्याखालीपर्यंत ‘प्रवह’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 84

वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः

दुसरा विचरणारा गण ‘वातस्कंध’ म्हणून जाणावा; तो सूर्याच्या वर आणि सोमाच्या खाली असून ‘उद्वह’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 85

वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः / सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः

पुत्रांचा तिसरा विचरणारा गणही ‘वातस्कंध’ आहे; तो सोमाच्या वर व नक्षत्रांच्या खाली असून चौथा ‘संवह’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 86

चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो / ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः

हे विभो, माझ्या पुत्रांचा चौथा विचरणारा गण नक्षत्रांच्या वर आणि ग्रहांपर्यंत (त्यांच्या खाली) असतो; तोच ‘विवह’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 87

वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः / ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः

पुत्रांचा पाचवा विचरणारा गण ‘वातस्कंध’ आहे; ग्रहांच्या वर आणि ऋषींच्या (सप्तर्षि-मंडळ) पर्यंत असलेला सहावा ‘अनुवह’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 88

वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः / ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः

तेथे माझ्या पुराणांचे संचार करणारा ‘वातस्कंध’ हा गण आहे; ऋषींपेक्षा वर ध्रुवलोकापर्यंत जाणारा तो सातवा म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 89

वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः / एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः

वातस्कंध तेथे वहात राहो; माझे पुत्र तेथे स्थिर राहोत. काळो-काळी शेवटी माझे आत्मज हे सर्वत्र संचार करो.

Verse 90

त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे / ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो

तुझ्या दिलेल्या नावानेच हे ‘मरुत’ होवोत; मग, हे शतक्रतु, माझ्या पुत्रांची नावे (ऐक).

Verse 91

तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् / शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः

तशाच प्रकारच्या कर्मांसह त्यांना वेगवेगळे ओळख: शक्रज्योति, तसेच सत्य, आणि दुसरा सत्यज्योति।

Verse 92

चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च / प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत

चित्रज्योति, ज्योतिष्मान, सुतप आणि चैत्य—हा पहिला गण सांगितला आहे; आता दुसराही जाणून घ्या।

Verse 93

ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा / सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः

ऋतजित्, सत्यजित्, सुषेण व सेनजित्; तसेच सुतमित्र, अमित्र आणि सुरमित्र—हेही (गण) होत.

Verse 94

गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत / धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च

हा दुसरा गण आहे; आता तिसराही जाणून घ्या—धातु, धनद, उग्र आणि भीम.

Verse 95

वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत / अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः

तिसरा (गण) वरुण आहे—मी सांगितल्याप्रमाणे जाणून घ्या; तसेच अभियुक्ताक्षिक व साह्वाय—हे गण म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 96

ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः / मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः

ईदृक् व अन्यादृक्, समरिद्द्रुमवृचक्षक; तसेच मित व समित—असा पाचवा गण आहे.

Verse 97

ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः / संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः

ईदृक् व पुरुष, तसेच अन्यादृक् व समचेतन; संमित, समवृत्ति आणि प्रतिहर्ता—हे सहा गण आहेत.

Verse 98

यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः / दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः

यज्ञांनी पूजन करून सर्वांनी स्तुती केली, तसेच इतर मानवी समुदायांनीही। हे ‘दैत्यदेव’ म्हणून प्रसिद्ध; हे सात-सातांचे सात समूह आहेत.

Verse 99

एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः / प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै

हे नामाने एकोणपन्नास मरुत् म्हणून स्मरणात आहेत. तेव्हा दिती आणि शक्र (इंद्र) यांनी मिळून त्यांची गणना केली.

Verse 100

कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह / वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः

ही नावे ठरवून दितीने इंद्राला म्हटले—माझे पुत्र, परस्पर भाऊ, वायुस्कंधरूपाने विचरू देत.

Verse 101

विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः

माझे पुत्र देवांसह कल्याणाने विचरू देत. तिचे ते वचन ऐकून सहस्राक्ष पुरंदर (इंद्र) …

Verse 102

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा / सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः

हात जोडून तो म्हणाला—माते, तसेच होवो. तू जसे सांगितलेस तसे सर्व निःसंशय घडेल.

Verse 103

एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः / देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः

अशा प्रकारचे लोकमान्य महात्मा कुमार देवांसह राहतील आणि तुझे आत्मज म्हणून यज्ञभागाचे अधिकारी होतील.

Verse 104

तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः / विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः

म्हणून ते सर्व मरुत्-देव इंद्राचे अनुज श्रेष्ठ देव आहेत; ते सर्व अमर, दितीचे पुत्र आणि अत्यंत पराक्रमी आहेत असे जाणावे.

Verse 105

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने / जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः

अशा रीतीने तपोवनात माता-पुत्रांनी निश्चय करून त्रिदिवास प्रस्थान केले; त्यांना पाहताच शक्र (इंद्र) याचा ताप उतरला.

Verse 106

मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा / वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत

जो मरुतांचे शुभ जन्म ऐकतो किंवा वाचतो, तो वाद-विवादात विजय मिळवतो आणि आत्मसंपन्नही होतो.