Adhyaya 19

Verse 1

इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः // १८// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर / किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते

अशा प्रकारे श्री ब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील श्राद्धकल्पात ‘नक्षत्रश्राद्ध’ नावाचा अठरावा अध्याय. शंयु म्हणाले—हे वचनश्रेष्ठ! पितरांच्या तृप्तीसाठी कोणते दान द्यावे? कोणते दीर्घकाळ फल देते आणि कोणते अनंत फल देणारे ठरते?

Verse 2

बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः / तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्

बृहस्पती म्हणाले—श्राद्धकल्पात श्राद्धविदांना जी जी हवि (अर्पणीय भोग) ज्ञात आहेत, ती सर्व माझ्याकडून ऐक; आणि त्यांचे फळही जसे तसे सांगतो.

Verse 3

तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा / दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः

तीळ, तांदूळ, जव, माष (उडीद), पाणी तसेच मुळे-फळे इत्यादींनी केलेल्या श्राद्धदानाने पितामह एक महिना प्रसन्न राहतात.

Verse 4

मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु / शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः

माशांनी (माशांपासून) ते दोन महिने, हरिणमांसाने तीन महिने, शश (ससा) मांसाने चार महिने, आणि पक्षिमांसाने पाच महिने प्रसन्न होतात.

Verse 5

वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् / अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्

वराहाच्या मांसाने पितर सहा महिने तृप्त होतात; शेळीच्या मांसाने सात महिने। आणि जे पार्वतक (पर्वतीय) मांस आहे, ते आठ महिने तृप्तिदायक असे म्हटले आहे।

Verse 6

रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः / गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी

रौरवाच्या मांसाने पितामह नऊ महिने प्रसन्न होतात; आणि गवयाच्या मांसाने दहा महिने तृप्ती होते।

Verse 7

औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु / श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः

औरभ्राच्या मांसाने अकरा महिने तृप्ती होते; आणि हे द्विजांनो, श्राद्धात गायीचे दूध वर्षभर तृप्तिदायक ठरते।

Verse 8

आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये / पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च

पितृक्षयाच्या वेळी खड्ग (गेंडा) याचे मांस तसेच अनंत फल देणारे ठरते। मधू व तुपयुक्त पायस, तसेच हत्तीच्या छायेत (केलेले श्राद्ध)ही तृप्तिदायक म्हटले आहे।

Verse 9

कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती / अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः

कृष्ण छाग (काळी शेळी) यांच्या मांसाने शाश्वत तृप्ती होते। येथे पितरांनी गायलेल्या गाथा पुराविद लोक कीर्तन करतात।

Verse 10

तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे / अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्

ती सर्व मी यथावत् सांगतो; माझे बोल नीट ऐक. जो आम्हांस त्रयोदशीचे दान देत नाही, तो आमच्या कुळातही जन्मास येऊ नये.

Verse 11

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च / एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्

आजा (बकरा) व सर्वलोहेचे दान, वर्षाकाळी व मघा नक्षत्री—अनेक पुत्रांची इच्छा करावी; कारण त्यांतील एक जरी गयेस जाईल. किंवा गौरीसदृश भार्या करावी, अथवा ‘नालं’ नावाचा वृषभ मुक्त करावा.

Verse 12

शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः / दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे

शंयु म्हणाला—हे तात! गयादी तीर्थांचे फळ मला विचारत आहे, ते सांग. तसेच दान करणाऱ्यांचे जे पुण्य, तेही सर्वस्वी मला कथन कर.

Verse 13

बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च / पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्

बृहस्पती म्हणाला—हे पुत्रा! गयेत श्राद्ध, जप, होम व तप—हे सर्व अक्षय फल देतात. कारण तेथे पितृक्लेशाचा क्षय होतो; म्हणून तेथे ‘अक्षय’ असे स्मरले जाते.

Verse 14

पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः / महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् / फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत

पूर्णेत उत्पन्न पुत्र एकवीस पिढ्यांपर्यंत, आणि गौरीत उत्पन्न पुत्र ‘महामह’ इत्यादी पितरांसाठी हवन करील—असे त्याचे फळ सांगितले आहे. आता वृषभ-दानाचे फळ मी सांगतो; माझे बोल लक्ष देऊन ऐका.

Verse 15

वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्

जो वृषोत्सर्ग करतो तो दहा पिढ्या वरच्या व दहा पिढ्या खालच्या सर्वांना पवित्र करतो.

Verse 16

यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले / वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्

नदीच्या जलात उतरून तो जे काही पाणी स्पर्श करतो, वृषोत्सर्गामुळे पितरांसाठी ते सर्व अक्षय फल असे सांगितले आहे.

Verse 17

येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः / सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः

शेपूट इत्यादी अवयवांनी तो जे जे पाणी स्पर्श करतो, ते सर्व त्याच्या पितरांसाठी अक्षय होते; यात संशय नाही.

Verse 18

शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः / मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै

वृषभ शिंगांनी किंवा खुरांनी सतत जी भूमी उकरतो, त्याच्या पितरांसाठी ‘मधुकुल्या’ नावाची अक्षय तृप्ती होते.

Verse 19

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः / तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते

श्रुतीप्रमाणे सहस्र नल्व-परिमाणाच्या तळ्याने पितरांना जी तृप्ती होते, तीच येथे वृषभामुळेही प्राप्त होते.

Verse 20

यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि / मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्

जो श्राद्धकर्मात गूळ-मिश्रित तीळ, किंवा मधु अथवा मधु-मिश्रित दान देतो, त्याचे ते सर्व दान अक्षय फल देणारे होते.

Verse 21

न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः / दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्

ब्राह्मणाची परीक्षा करू नये; मानवांनी सदैव दान द्यावे. देवकर्म व पितृकर्मातच परीक्षा असल्याचे ऐकिवात आहे.

Verse 22

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः / ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः

जे सर्व वेदव्रतांत स्नात आहेत ते पंक्ती पावन करणारे द्विज आहेत; काही भाषाविद् आहेत, काही व्याकरणात रत आहेत.

Verse 23

अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च / त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्

जो पुराण व धर्मशास्त्र यांचेही अध्ययन करतो; जो त्रिणाचिकेत, पञ्चाग्नि, सौपर्ण आणि षडङ्गविद् आहे.

Verse 24

ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः / पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः

जो ब्रह्मदेवाचा पुत्रही आहे, छन्दोग व ज्येष्ठ सामग आहे; आणि जो पुण्य तीर्थांत स्नान करून व्रतपालन केलेला आहे.

Verse 25

मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः / ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये

जे सर्व यज्ञांत अवभृथ-स्नान करतात, आणि जे नित्य सत्यव्रती व स्वधर्मनिरत असतात।

Verse 26

अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् / एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः

जे क्रोधरहित व लोभमुक्त आहेत त्यांना श्राद्धात निमंत्रित करावे; त्यांना दिलेले दान अक्षय होते—ते पंक्तिपावन आहेत।

Verse 27

श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः / त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

जे श्राद्धयोग्य ब्राह्मण योगव्रतात दृढ आहेत; त्यांची पूजा केली असता ब्रह्मा, विष्णू व महेश—तिघेही पूजिले जातात।

Verse 28

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः / पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्

जो मनुष्य पितरांसह या लोकांचे पूजन करतो, तो पवित्रांतील परम पवित्र आणि मंगलांतील परम मंगल प्राप्त करतो।

Verse 29

प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते / अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत

सर्व धर्मांमध्ये प्रथम योगधर्म सांगितला आहे; आता मी अपांक्तेय (अयोग्य) जन सांगतो—माझे बोलणे लक्ष देऊन ऐका।

Verse 30

कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः / ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा

जुगारी, मद्यपी, तिरस्कृत पशुपाळ, गावचा धावता दूत, सावकार, दुकानवाला आणि व्यापारीही।

Verse 31

अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः / काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी

घर जाळणारा, विष देणारा, नीच, ग्रामयाजक, पाठीवर जखम असलेला, कुंडात खाणारा, मधुपी आणि सोम विकणारा।

Verse 32

समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः / पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे

समुद्रापलीकडे राहणारा नोकर, चुगलखोर, खोटा साक्षी, पित्याशी वाद करणारा, आणि ज्याच्या घरी परपुरुष (उपपति) असतो।

Verse 33

अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति / स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति

अभिशप्त/दोषारोपित, चोर, शिल्पकर्मावर जगणारा, खुशमस्करा, स्वयंपाकी, आणि जो मित्रांची निंदा करतो।

Verse 34

काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः / उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः

काणा व लंगडा, वेदवर्जित नास्तिक, उन्मत्त, षण्ढ, भ्रूणहंता आणि गुरुपत्नीगामी।

Verse 35

भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते / विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा

जो वैद्यकीवर उपजीविका करतो, जो पराचे अन्न खाऊन राहतो, आणि जो परस्त्रीसेवन करतो; तसेच जो ब्रह्मव्रत व नियम विकतो।

Verse 36

नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् / यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्

नास्तिकाला दिलेले दान नष्ट होते; व्रतघ्नाला दिलेलेही निष्फळ ठरते. आणि जे दान व्यापारबुद्धीच्या माणसाला दिले जाते, ते ना इहलोकी ना परलोकी फल देत नाही.

Verse 37

निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते / तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते

ठेव (निक्षेप) हडप करणारा, कृतघ्न व विद्या-धर्मरहित; तसेच जुगारी आणि धर्महीन कारागीराला (दिलेलं दानही निष्फळ ठरतं).

Verse 38

क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति / अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति

जो अयोग्य वस्तू खरेदी करतो, विकतो आणि त्यांची स्तुती करतो—त्याच्यासाठी अन्य प्रायश्चित्त असू शकते; पण तो वैश्योचित श्राद्धास पात्र नाही.

Verse 39

भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः / षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि

हे द्विजा! पौनर्भव (पुनर्विवाहित) याला दिलेले दान जणू भस्मात हवन केलेल्या हव्यासारखे आहे. काणा साठ, षण्ढ शंभर, आणि श्वित्री पाचशे (पट) फल नष्ट करतो.

Verse 40

पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् / भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः

हजार पापरोगी दात्याचे पुण्यफळ नष्ट करतात; म्हणून जो दाता दानात बालिश आहे तो त्या फळापासून भ्रष्ट होतो.

Verse 41

यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः / सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्

जो डोके झाकून खातो, जो दक्षिणेकडे तोंड करून खातो, जो पादत्राण घालून खातो, आणि जो दान अवमानाने दिले जाते—हे सर्व दोषयुक्त आहे.

Verse 42

सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् / श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन

त्या सर्वाचा भाग ब्रह्म्याने असुरेंद्रासाठी ठरविला; आणि कुत्रा व ब्रह्महत्यारा यांच्याकडे कधीही पाहू नये.

Verse 43

तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च / राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा

म्हणून (दान) परिघ करून द्यावे आणि तिळांनी अन्न विखुरावे; तिळ राक्षसांसाठी सांगितले आहेत आणि परिघ केलेले कुत्र्यांसाठी तसेच.

Verse 44

दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः / रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति

डुक्कर केवळ दर्शनाने (पुण्य) हरतो, कोंबडा पंखांच्या वाऱ्याने; रजस्वलेच्या स्पर्शाने, आणि जो क्रोधाने दान देतो तोही (फळ) नष्ट करतो.

Verse 45

नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च / विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः

रम्य नदीकाठी, नद्यांत व सरोवरांत तसेच एकांत स्थानी—येथे दिलेल्या दानाने पितामह (पितर) प्रसन्न होतात।

Verse 46

नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् / तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना

डावा गुडघा खाली न घालावा, आणि अयोग्य स्थितीत वाणी उच्चारू नये; म्हणून येथे विधिपूर्वक दर्भ हातात घेऊन आच्छादित होऊन कर्म करावे।

Verse 47

पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् / अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि

पितरांची आराधना करावी; याने पितृगण तृप्त होतात। प्रथम द्विजांचा सन्मान करून, मग विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 48

पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे / शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि

पितरांसाठी भूमीवर किंवा सूर्यसमोर दर्भासनावर पिंड-निर्वापण करावे; आणि शुक्लपक्षातील पूर्वाह्नी विधिपूर्वक श्राद्ध करावे।

Verse 49

कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् / एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः

कृष्णपक्षातील अपराह्नी ‘रौहिण’ (नक्षत्र/काल) ओलांडू नये; असे हे महात्मे, महायोगी व महौजस्वी आहेत।

Verse 50

सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः / पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्

देश-काल योग्य असता पितर नेहमी पूज्य आहेत; केवळ पितृभक्तीनेच मनुष्य दुर्लभ योग प्राप्त करतो।

Verse 51

ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् / यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा

ध्यानानेच शुभ-अशुभ कर्म सोडून मोक्ष प्राप्त होतो; यज्ञाच्या हेतुने ते उचलून तो जगालाही तसेच मोहवितो।

Verse 52

गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना / अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः

महात्मा कश्यपाने गुहेत ब्रह्म निहित केले; योगविदांतील श्रेष्ठांनी ते गुप्त अमृत उचलून योगात स्थिती केली।

Verse 53

प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् / देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्

सनत्कुमारांनी महान् ब्रह्माचे ते पद सांगितले—देवांचे परम गुपित आणि ऋषींचे परम आश्रय।

Verse 54

पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः / पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः

ते (पद) पितृभक्ती व प्रयत्नाने मनीषींना प्राप्त होते; थोडक्यात पितृभक्त तोच, जो पितरांच्या पूर्व-पर दोन्हींचा मान राखतो।

Verse 55

अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः

अयत्नानेच हे सर्व प्राप्त होते—यात संशय नाही.

Verse 56

बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् / येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च

बृहस्पती म्हणाले—ज्यांना श्राद्ध द्यावे आणि जिथे दिलेले महाफळ देते; तसेच ज्या तीर्थांत व गुहांत केलेले श्राद्ध अक्षय होते.

Verse 57

येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् / श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः

ज्यांमुळे स्वर्गप्राप्ती होते ते मी तुला संक्षेपाने सांगितले; हा श्राद्धकल्प ऐकूनही जो मनुष्य ते करीत नाही.

Verse 58

स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते / परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः

तो नास्तिक तमसाने आच्छादलेल्या घोर नरकात बुडेल; विशेषतः योगींची निंदा करू नये.

Verse 59

परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते / योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः

निंदेमुळे तो कृमी होऊन तिथेच फिरत राहतो; जो ध्यानस्थ, मोक्षकांक्षी योगींची निंदा करतो.

Verse 60

स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः / आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् / योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः

जो योगीश्वरांची निंदा करतो आणि जो ती ऐकतो, ते दोघेही घोर नरकात जातात, यात शंका नाही. तो नरक अंधाराने व्यापलेला आणि भयानक आहे. योगीश्वरांच्या निंदेमुळे मानवाला स्वर्गप्राप्ती होत नाही.

Verse 61

योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् / सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः / कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः

जो संयमी योगीश्वरांची निंदा ऐकतो, तो दीर्घकाळ नरकात बुडून राहतो, यात शंका नाही. ते कुंभीपाक नरकात शिजवले जातात आणि त्यांची जीभ पुन्हा पुन्हा कापली जाते.

Verse 62

समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः / मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् / प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः

ज्याप्रमाणे समुद्रात मातीचा ढेकूळ बुडतो, त्याप्रमाणे ते मनुष्य बुडतात. मनाने, कर्माने आणि वाणीने योगांबद्दलचा द्वेष टाळावा. त्यांना प्रसन्न केल्याने मनुष्य इहलोकी आणि परलोकी अनंत फळ भोगतो, यात शंका नाही.

Verse 63

न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः / ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति

केवळ शास्त्रांचा अभ्यास पूर्ण केलेला विद्वान परमात्म्याला प्राप्त करत नाही; तो आपल्या कर्मांनुसार तिन्ही लोकात फिरत राहतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि त्यांच्या अंगांमध्ये पारंगत असूनही, त्या अविकारी पदाला प्राप्त न केल्यास तो दुःखी होतो.

Verse 64

विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः / यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः

जो विकारांच्या पलीकडे, प्रकृतीच्या पलीकडे आणि तिन्ही गुणांच्या पलीकडे गेला आहे, आणि जो चोवीस तत्त्वांचा जाणकार आहे, तोच खरा 'पारग' आहे, केवळ अभ्यासाचा पारग नव्हे.

Verse 65

कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः / प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः

जो द्विज तत्पर होऊन सर्व तत्त्व यथावत् प्राप्त करतो, तोच पुन्हा आत्म्याच्या प्रलयभावासही पोहोचतो. जो योगमार्गात प्रत्याहार करीत नाही, तो सर्वपार व क्रमपार गंतव्यापर्यंत जात नाही.

Verse 66

वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् / तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्

योग जाणणारा वेदाचे ‘वेदितव्य’ आणि ‘वेद्य’—दोन्ही प्राप्त करतो. त्यालाच वेदवेत्ते वेदविद् म्हणतात; त्यालाच वेदपारग म्हणतात.

Verse 67

वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः / एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्

जो वेद आणि वेदितव्य—दोन्ही जाणून आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो, त्याला वेदवेत्ते अशा प्रकारे ‘वेदपारग’पेक्षा भिन्न असा अन्यही म्हणतात.

Verse 68

यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च / प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः

यज्ञ, वेद, इच्छा आणि विविध तप—यांचे फळ पितृभक्ताला मिळते; तो आयुष्य व संततीही प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 69

श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् / सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च

जो नियमाने श्रद्धेने हा श्राद्धकल्प पठण करतो, तो हे सर्व तसेच तीर्थदानाचे फळही प्राप्त करतो.

Verse 70

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् / आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्

तो पंक्तिपावन होतो आणि द्विजांमध्ये अग्रभागाचा भोक्ता ठरतो. द्विजांना हे श्रवण करवून तो सर्व कामना प्राप्त करतो.

Verse 71

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः / अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः

जो द्विज हे नित्य ऐकतो आणि इतर द्विजांनाही श्रवण करवितो, जो असूया-रहित, क्रोधजयी आणि लोभ-मोहवर्जित आहे.

Verse 72

तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः / मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः / इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः

तो तीर्थसेवनादीचे फळ आणि दानादीचे सर्व फळ प्राप्त करतो. तो मोक्षाचा श्रेष्ठ उपाय आणि स्वर्गाचा उपायही निःसंशय मिळवतो. या लोकीही परम पुष्टी होते; म्हणून हे नित्य करावे.

Verse 73

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु / अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्

जो हा विधी आळस न करता, एकाग्र होऊन, सभेत आणि पर्वसंधींवर पठण करतो, तो श्रेष्ठ तेजाने युक्त होऊन अपत्यभागी होतो आणि देवलोकवासीयांची सलोकता प्राप्त करतो.

Verse 74

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे / महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्

ज्यांनी हा कल्प सांगितला त्या स्वयंभूला नमस्कार. तसेच महायोगेश्वरांना मी सदैव प्रणाम करतो.