Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः // १०// बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते / राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘पितृराज्यकल्प’ नावाचा दहावा अध्याय। बृहस्पती म्हणाले—पितरांसाठी चांदीचे किंवा चांदीलेपित पात्र सांगितले आहे; चांदीची कथा ऐकणे, तिचे दर्शन किंवा तिचे दानही (पुण्यकारक) आहे।

Verse 2

अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते / पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत

स्वर्गात चांदीचे दान अनंत व अक्षय फळ देणारे सांगितले आहे; या दानाने सत्पुत्र पितरांचा उद्धारही करतात।

Verse 3

राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा / स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्

पूर्वी पृथ्वीवर त्यांनी (पितरांनी) चांदीच्या पात्रात स्वधा दुहिली होती; हे तात! राजांनी त्या पात्रात स्वधा दिली तर ते दान अक्षय ठरते।

Verse 4

कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च / रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्

कृष्णाजिनाचे सान्निध्य, त्याचे दर्शन आणि त्याचे दान—हे सर्व राक्षसघ्न, ब्रह्मतेज वाढविणारे असून पशू व पुत्र यांचेही तारक ठरते।

Verse 5

कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः / वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा

सोने, चांदी, पात्र, दौहित्र-दान, कुतुप व तीळ—ही पावन करणारी वस्तू आहेत; किंवा त्रिदंडी-योगाचाही अवलंब (पावन) आहे।

Verse 6

श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः / आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः

श्राद्धकर्मात ही ब्राह्म व सनातन अशी ही श्रेष्ठ विधी आहे; ती आयुष्य, कीर्ती, प्रजा/संतान, ऐश्वर्य, प्रज्ञा व वंशपरंपरा वाढविते।

Verse 7

दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् / सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्

दक्षिण-पूर्व दिशेस वेदीचे स्थान निश्चित करावे; ते सर्व बाजूंनी एक अरत्नि प्रमाणाचे, चौरस व सुस्थित असावे।

Verse 8

वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् / धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा

पितरांनी अनुशासित केलेले, विधिपूर्वक असे स्थान मी सांगतो; ते मंगलकारक, आयुष्य व आरोग्य देणारे आणि बल व वर्ण (तेज) वाढविणारे आहे।

Verse 9

तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः / अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः

तेथे तीन गर्त करावेत आणि खदिरकाष्ठाचे तीन दंडही करावेत। ते दंड अरत्नीएवढे असावेत व रौप्याने सुशोभित करावेत।

Verse 10

ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः / प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा

ते गर्त वितस्तीएवढे लांब असावेत व सर्व बाजूंनी चार अंगुळे परिमाणाचे असावेत। ते पूर्व-दक्षिणमुख करून, स्थिर व निःछिद्र करावेत।

Verse 11

अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः / पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च

पवित्रयुक्त जलाने शुचि पुरुषाने सतत पावन करावे। शेळी व गायीच्या दुधाने तसेच जलानेच शोधन करावे।

Verse 12

सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती / इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः

हे सतत तर्पण आहे; याने शाश्वत तृप्ती होते. जो असा वशी (संयमी) आहे, तो इहलोकी व परलोकी सर्व कामांनी युक्त होतो.

Verse 13

एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् / मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

जो असा त्रिषवणस्नान करून, संयमाने मंत्रासहित विधिपूर्वक पितरांचे अर्चन करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 14

तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् / त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः

अमावास्येला चार अंगुळ मापाचे ते खड्डे स्थापावेत. हे त्रिःसप्त (एकवीस) संस्थांचे यज्ञ असून ज्यामुळे त्रैलोक्य धारण होते.

Verse 15

तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च / दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्

त्याची पुष्टी, ऐश्वर्य, आयुष्य व संतती वाढते. तो स्वर्गात लक्ष्मीच्या तेजाने उजळतो आणि क्रमाने मोक्षही प्राप्त करतो.

Verse 16

पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् / अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्

तो पाप नाश करणारे, पावन असे अश्वमेध-फल प्राप्त करतो. हे अश्वमेध-फल द्विजांनी विधिपूर्वक संस्कार करून पूजिलेले आहे.

Verse 17

मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् / देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च

म्हणून मी ब्रह्मनिर्मित, अमृततुल्य असा मंत्र सांगतो—जो देवता, पितर आणि महायोगी यांच्यासाठीही आहे.

Verse 18

नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत / आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा

‘स्वाहा’ व ‘स्वधा’ यांना नित्य नमस्कार असो. श्राद्धाच्या आरंभी व शेवटी हे नेहमी तीनदा जपावे.

Verse 19

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः / क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च

पिंडदानाच्या वेळीही जो एकाग्र होऊन हा मंत्र जपतो, त्याचे पितर लवकर येतात आणि राक्षस पळून जातात।

Verse 20

पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत / पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

हा पितृसंबंधी मंत्र त्रिकाळी जपला असता नक्कीच तारतो; आणि श्राद्धकर्मात नियमपालक ब्रह्मवादी तो नेहमी पठण करतात।

Verse 21

राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः / वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्

राज्याची इच्छा असणाऱ्याने हा मंत्र सदैव आळस न करता जपावा; तो वीर्य, शौर्य, अर्थ, सत्त्व, आशीर्वाद, आयुष्य व बुद्धी वाढवतो।

Verse 22

प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च / सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

ज्या जपाने व नियमाने पितर प्रसन्न होतात, ती शुभ व सर्वकामप्रद ‘सप्तर्चिष’ मी सांगणार आहे।

Verse 23

अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् / नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

अमूर्त व मूर्त, तेजस्वी पितरांना—ध्यानस्थ व योगदृष्टी असणाऱ्यांना—मी सदैव नमस्कार करतो।

Verse 24

इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा / सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

इंद्रादि तसेच दश मारीचि आणि सप्तर्षींचे पितर—ते कामना पूर्ण करणारे पितामह मी नमस्कार करतो।

Verse 25

मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा / तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि

मन्वादी तसेच सूर्य-चंद्र यांचेही जे नेते आहेत—त्या सर्वांना नमस्कार करून मी पितृविधींमध्येही आचरण करतो।

Verse 26

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ / द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः

नक्षत्रे-ग्रहांचे, वायू-अग्नीचे तसेच द्यावा-पृथ्वीचे पितर—त्यांना मी सदैव अंजली बांधून नमस्कार करतो।

Verse 27

देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः / त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्

देवर्षींचे नेते, सर्व लोकांनी नमस्कारिलेले, आणि सर्व भूतांचे रक्षक—त्या पितामहांना मी नमस्कार करतो।

Verse 28

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च / योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

प्रजापतीला, गायींना, अग्नीला, सोमाला व यमाला, तसेच योगेश्वरांना—मी सदैव अंजली बांधून नमस्कार करतो।

Verse 29

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु / स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे

सात लोकांत असलेल्या सात पितृगणांना नमस्कार. स्वयंभू आणि योगदृष्टी असलेल्या ब्रह्म्यासही नमो नमः.

Verse 30

एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् / पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम्

हे ‘सप्तार्चि’ म्हणून सांगितलेले, ब्रह्मर्षिगणांनी सेविलेले आहे. हे परम पवित्र, श्रीमंत आणि रोगनाशक आहे.

Verse 31

एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः / अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि

या विधीने युक्त मनुष्य तीन वर प्राप्त करतो. पृथ्वीवर पितर त्याला अन्न, आयुष्य आणि पुत्र देतात.

Verse 32

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः / सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः

जो परम भक्तीने युक्त, श्रद्धावान व जितेंद्रिय होऊन नित्य एकाग्रचित्ताने ‘सप्तार्चि’चा जप करतो,

Verse 33

सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् / यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

सप्तद्वीप-समुद्रांनी युक्त पृथ्वीवर तो एकछत्र राजा होतो. त्याच्या घरी जे काही शिजते—भक्ष्य असो वा भोज्य—

Verse 34

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा / क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्

त्या अयोग्य स्थानी नेहमी अर्पण न करता भक्षण करू नये; आता पुढे मी बलिपात्रांचे क्रमाने वर्णन करीन।

Verse 35

येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु / पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना

ज्या ज्या ठिकाणी जे फळ सांगितले आहे ते माझ्याकडून ऐक; पलाशात ब्रह्मतेज, आणि अश्वत्थात वसु-समृद्धीची भावना आहे।

Verse 36

सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् / पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः

प्लक्षात सर्वभूतांचे अधिपत्य नित्य सांगितले आहे; न्यग्रोधात पुष्टी व संतती, तसेच बुद्धी, प्रज्ञा, धैर्य आणि स्मृती।

Verse 37

रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते / सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्

काश्मरी-पात्र रोगशमन करणारे व यश देणारे म्हटले आहे; माधूकात जगात उत्तम सौभाग्य सांगितले आहे।

Verse 38

फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् / परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः

फलगु-पात्रांत विधी केल्यास सर्व इच्छा प्राप्त होतात; आणि अर्कात परम तेज व विशेष प्रकाश मिळतो।

Verse 39

बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च / क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह

बेलवृक्षाच्या सान्निध्यात लक्ष्मी, मेधा व नित्य आयुष्य वाढते; शेत, उद्यान, तळी आणि सर्व धान्य-शस्यांतही शुभता नांदते।

Verse 40

वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः / एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः

जो बांबूच्या पात्रांत अन्न-नैवेद्याची व्यवस्था करतो, त्याच्यासाठी पर्जन्य अखंड वर्षा करतो; अशा सुपात्रांत भोजनाचा प्रथम अंश पूर्णतः अर्पावा।

Verse 41

सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् / पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः

जो सदैव दान देतो तो सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो; आणि जो पितरांसाठी पुष्पमाळा व सुगंधी द्रव्य अर्पण करण्यात तत्पर असतो।

Verse 42

सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः / गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति

जो विधियुक्त रीतीने सदैव दान करतो तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतो; जो पितरांना गुग्गुळ इत्यादी धूप अर्पण करतो।

Verse 43

संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् / धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः

मधु व तूप युक्त अर्पण करणारा अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळवतो; सुगंधगुणयुक्त धूप तयार करून जो पितरांमध्ये परायण राहतो।

Verse 44

लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः / दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः

जो मनुष्य आळस न करता नित्य अशा प्रकारे पितरांना दान देतो, तो इहलोकी व परलोकी—दोन्ही ठिकाणी कल्याण व सुख प्राप्त करतो.

Verse 45

दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति / गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्

जो शुद्धभावाने नेहमी पितरांसाठी दीप अर्पण करतो, तो अतुल्य गती व दिव्य दृष्टी प्राप्त करतो; म्हणून त्याला शुभ फल मिळते.

Verse 46

तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च / भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे

तेज, यश, कांती आणि बळ यांमुळे तो पृथ्वीवर प्रकाशमान होतो आणि त्रिविष्टप (स्वर्ग) मध्येही तेजस्वीपणे शोभतो.

Verse 47

अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते / गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च

अप्सरांनी वेढलेला तो विमानाच्या अग्रभागी आनंद मानतो; सुगंध, पुष्प, धूप तसेच जप व आहुती यांनीही तो तृप्त होतो.

Verse 48

फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः / पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा

शुद्ध व संयमी होऊन फळ, मुळे आणि नमस्कार यांनी पितरांची पूजा करावी; नंतर द्विजांचे पूजन करून अन्नसंपत्तीने त्यांचा सत्कार करावा.

Verse 49

श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः / आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

श्राद्धकाळी पितामह वायुरूप होऊन नित्यच श्रेष्ठ द्विजांमध्ये प्रवेश करतात; म्हणून मी तुला हे सांगतो।

Verse 50

वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च / गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्

वस्त्रे, रत्नदान, भक्ष्य-पेय, तसेच गायी, घोडे आणि ग्राम इत्यादींनी श्रेष्ठ द्विजांचे पूजन करावे।

Verse 51

भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु / तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा

द्विजांचे पूजन झाले की पितर प्रसन्न होतात; म्हणून प्रयत्नपूर्वक व विधिपूर्वक नेहमी द्विजांचे पूजन करावे।

Verse 52

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः / प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः

द्विजाने डावा व उजवा—दोन्ही हातांनी उल्लेखन करावे; नंतर श्राद्धकर्मात आळस न करता प्रोक्षणही करावे।

Verse 53

दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च / गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः

दर्भ, पिंड, भक्ष्य, विविध पुष्प, गंधदान व अलंकार—हे सर्व बुद्धिमानाने एकेक करून अर्पण करावे।

Verse 54

पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् / अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि

अंजन नीट कुटून विश्वेदेवांसाठी क्रमाने विधिपूर्वक कर्म करावे. नंतर दर्भाच्या तीन विंजुळांनी यथाविधी अभ्यंग करावा.

Verse 55

अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् / निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा

अपसव्य होऊन व भय-निवारणाची क्रिया करून उत्तम अंजन द्यावे. मग सर्वांसमोर गुडघ्यावर बसून वस्त्रासाठी सूत किंवा केवळ धागाच द्यावा.

Verse 56

खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः / सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते

द्विजाने खंडन, प्रोक्षण तसेच उल्लेखन करावे. देव-पितरांसाठी हे एकदाच, आणि पितरांसाठी तीनदा असे सांगितले आहे.

Verse 57

एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् / चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्

हातात एक पवित्र (कुशवलय) घेऊन सर्व पितरांना पुन्हा पुन्हा स्पर्श करावा. मग ‘चैल-मंत्रा’ने पिंडांना अर्पण करून ते दर्शाञ्जलीत ठेवावे.

Verse 58

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि / जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः

पितृपरायण होऊन तूप व तीळ मिसळलेले तीन पिंड नेहमी भूमीवर ठेवावेत. मग गुडघ्यावर बसून सव्य भावाने भूमीवर विधी करावा.

Verse 59

पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् / आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः

पिता, पितामह व प्रपितामह अशा पितरांना पूर्वाभिमुख होऊन पितृतिर्थाने यत्नपूर्वक आवाहन करावे।

Verse 60

पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः / अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः

मतंद्रित होऊन अपसव्य भावाने पिंड योग्य रीतीने ठेवावेत, आणि मुख्य अन्नादी व विविध भक्ष्यांनी अर्पण करावे।

Verse 61

पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः / त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्

काही लोक मातामहांसाठी वेगळे पिंड इच्छितात; ते क्रमाने अंगठ्याएवढे, पुष्टिवर्धक असे तीन पिंड अर्पण करतात।

Verse 62

जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्

दोन्ही गुडघ्यांच्या मध्ये यत्नाने क्रमाने पिंड द्यावेत; आणि सव्य-उत्तरा दोन्ही हातांनी धारण करून मंत्र उच्चारावा।

Verse 63

नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः / दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्

‘नमो वः पितरः शोषाय’ असे सर्व मंत्र मतंद्रित होऊन म्हणावे; आणि उजव्या हाताने प्रथम पिंड अर्पण करावा।

Verse 64

नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः

हे पितरहो, तुम्हांला नमस्कार. सौम्य पुरुष असा जप करत आळस न करता राहो; डावा व उंचावलेला दोन्ही हातांनी धर्मकर्मात अर्घ्य अर्पण करो.

Verse 65

उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् / क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा

उलुखलाच्या रेषेवर जलपात्रातून पाणी शिंपडावे. मग नवे क्षौम-सूत्र, तसेच अंबाडी व कापसाचे सूत दान द्यावे.

Verse 66

पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् / वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्

पत्रोर्ण, पट्ट-सूत्र आणि कौशेय (रेशीम) टाळावे. यज्ञात अशा वस्त्रांचा उपयोग करू नये, जरी ते नवे व न धुतलेले असले तरीही.

Verse 67

न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् / श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च

अशा वस्तू तितक्या रीतीने प्रसन्न करीत नाहीत, आणि दात्यासही अहितकारक ठरू शकतात. श्रेष्ठ असे म्हणतात—त्रिककुदाचे अंजन, आणि तेही नित्य.

Verse 68

कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् / चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

कृष्णांना (श्याम देव/पितर) तेलांमध्ये यत्नाने उत्तम राखलेले तेल अर्पावे. तसेच चंदन व अगरु—दोन्ही; आणि तमाल, उशीर व पद्मकही द्यावे.

Verse 69

धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च / शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

धूपांमध्ये गुग्गुळ श्रेष्ठ आहे, तसेच पांढरा तुरुष्कही। पांढरी सुमनफुले श्रेष्ठ, तसेच पद्म व उत्पलही।

Verse 70

गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः / तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका

सुगंध व रूपाने युक्त अशी सर्व प्रकारची वनफुलेही. तसेच सुमना, नाडी-रूपिका आणि अस्मकुरंडिका हीसुद्धा.

Verse 71

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः / यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च

श्राद्धकर्मात नेहमी काही फुले वर्ज्य आहेत—ज्यांना सुगंध नाही, तसेच ज्यांचा वास अतितीव्र आहे ती.

Verse 72

वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा / द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः

पुष्टीची इच्छा करणाऱ्याने सदैव वर्ज्य फुले टाळावीत. आणि सांगितल्याप्रमाणे द्विजांनी नियमाने उत्तरमुख होऊन बसावे.

Verse 73

पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः / तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः

यजमानाने विधिपूर्वक दक्षिणमुख होऊन पूजन करावे. आणि त्यांच्या समोर राहून यत्नाने दर्भयुक्त पिंड अर्पण करावेत.

Verse 74

अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः / हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः

या विधीने पितामह (पूर्वज) प्रत्यक्ष पूजिले जातात. ते हरित-पिंगट वर्णाचे, पुष्ट, स्निग्ध आणि समाहितचित्त होऊन प्रसन्न होतात.

Verse 75

रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः / उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः

रत्निमात्र (हाताच्या रुंदीइतके) प्रमाण धरून, वितृतीर्थ म्हणून स्मरण केलेले. मुळाजवळ ते निळवर्ण असोत; विस्तारासाठी उत्तम कुश असोत.

Verse 76

तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता / पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः

तसेच श्यामाक, नीवार आणि दूर्वा यांचाही उल्लेख आहे. पूर्वी कीर्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ असा ‘अश्व’ प्रजापती झाला.

Verse 77

तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः / तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः

त्याचे केस भूमीवर पडून काशगवत झाले. म्हणून श्राद्धकर्मात पूजिलेले काश नेहमी अर्पण करावेत.

Verse 78

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता / प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः

जो समृद्धी इच्छितो त्याने त्यांत पिंडनिर्वपण अवश्य करावे. त्यामुळे प्रजा पुष्टी, तेज, प्रज्ञा, कीर्ती व कांती यांनी युक्त होते.

Verse 79

भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः / सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः

ते नित्य रम्य, पापरहित व अघवर्जित होतात. पिंडार्थ दक्षिणमुख होऊन तो एकदाच कुशादी आस्तरण घालावा.

Verse 80

प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति / न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः / एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

येथे विधी असा की कुशांचे अग्र पूर्व-दक्षिणेकडे निश्चित असावे. मनुष्य न दीन, न क्रुद्ध, न चंचल; मन एकत्र ठेवून समाहित होऊन श्राद्ध करावे.

Verse 81

निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया / रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे

जे काही अपवित्रतेसारखे असेल ते मी नष्ट करतो; माझ्याद्वारे देवविरोधी दानव मारले गेले. राक्षस, यक्ष, पिशाचसमूह आणि सर्व यातुधान माझ्याद्वारे संहारले गेले.

Verse 82

एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः / शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः

या मंत्राने संयतचित्त धीर पुरुष त्या वेदीला एकदा उकरून, कल्याणकारी स्थिर बुद्धीची इच्छा धरून, उत्तर दिशेकडे जाऊन दोनदा शिंपडावे.

Verse 83

एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे / यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

ज्याच्याकडे हा पितृसंबंधी सिद्ध मंत्र आहे, त्याला येथे सर्व असुर टाळतात. ज्या देशात हा मंत्र पठण होतो, तो देश राक्षसही वर्ज्य करतात.

Verse 84

अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् / पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते

अशुद्ध व अयोग्य अन्नप्रकारांकडे पाहू नये, स्पर्श करू नये, कुत्र्यालाही देऊ नये. हात पवित्र ठेवावा; जो तसे करत नाही त्याला कर्मफळ मिळत नाही.

Verse 85

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा / मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः

जो या विधीने नेहमी नित्य श्राद्ध करतो, तो मनाने जे जे इच्छितो ते ते पितामह त्याला देतात.

Verse 86

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च / भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः

अशा रीतीने प्रयत्नपूर्वक नित्य श्राद्ध केल्यास पितर आनंदित होतात आणि राक्षसगण खिन्न होतात.

Verse 87

शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा / विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः

श्राद्धात शूद्र, न गाळलेले दूध, बल्वजा, उपला, विरण, ओतुवाल आणि लाडू—हे सर्व नेहमी वर्ज्य आहेत.

Verse 88

एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् / अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा

अशा प्रकारची अयज्ञीय तृणे वगैरे टाळावीत; तसेच अंजन लावणे, तेलमर्दन, सुगंध लावणे आणि यज्ञोपवीत धारण करणेही (त्या वेळी) वर्ज्य आहे.

Verse 89

काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् / काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः

काशीत पुनर्जन्म झाल्यास अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते। जे काशीचे पुनर्भव आहेत, ते बर्हिण व उपबर्हिण असे म्हणतात।

Verse 90

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः

अशा रीतीने पितर हेच देव आणि देवही पुन्हा पितर आहेत। पुष्प, सुगंध व विभूषण अर्पण करण्याचा हा मंत्र सांगितला आहे।

Verse 91

आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः / अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये

होमासाठी प्रयत्नपूर्वक दक्षिणाग्नी आणून ठेवावा। अन्य कार्यासाठीही कर्मसिद्धीकरिता लौकिक अग्नीत आहुती द्यावी.

Verse 92

अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते / समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः

समिधा आत ठेवून मग अग्नी प्रज्वलित करावा। एकाग्र मनाने अग्नीला सर्व बाजूंनी विधिपूर्वक नेऊन ठेवावे.

Verse 93

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः / सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः

कव्यवाह अग्नीला स्वधा सहित नमस्कार—अंगिरसाला नमः। पितृमति सोमालाही स्वधा सहित नमस्कार—अंगिरसाला पुनः नमः।

Verse 94

यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् / इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः

यम वैवस्वतासाठी ‘स्वधानम्’—हे निश्चित; हे तिघांसाठी अनुक्रमे होममंत्र आहेत.

Verse 95

दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा / एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते

दक्षिणेस अग्नीसाठी आणि उत्तरेस सोमासाठी नित्य आहुती द्यावी; आणि या दोघांच्या मध्ये नित्य विवस्वतासाठी आहुती द्यावी.

Verse 96

उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् / होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः

उपहार, ‘स्वधा’चा उच्चार, तसेच उल्लेखन; होम व जपात नमस्कार, आणि विशेषतः प्रोक्षण—ही सर्व विधी आहेत.

Verse 97

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च / अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा

अनेक हव्य व इंधनांनी युक्त, उत्तम रीतीने प्रज्वलित अग्नीत; अंजन-व्यंजन तसेच पिंडनिर्वपणही करावे.

Verse 98

अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः / क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्

समिद्ध अग्नीत द्विजांनी केलेले हे कर्म अश्वमेधाचे फळ देणारे आहे; म्हणून सांगितलेल्या सर्व क्रिया प्रयत्नाने कराव्यात.

Verse 99

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः / विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये

बहु हव्य-इंधनांनी विशेषतः उत्तम रीतीने प्रज्वलित, धूररहित व ज्वाळा चाटणाऱ्या अग्नीत कर्मसिद्धीसाठी हवन करावे.

Verse 100

अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने / यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्

जो अपूर्ण जागृत किंवा फक्त सुलगत असलेल्या हुताशनात आहुती देतो, तो यजमान दीन-मूढ होतो; परलोकी त्याचा नाश होतो—असे आम्ही ऐकले आहे.

Verse 101

अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः / ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये

ज्या अग्नीत इंधन कमी आहे, जी रूक्ष आहे, सर्वत्र ठिणग्या उडवते, आणि जिची ज्वाला-धूर डावीकडे फिरतो—तो वह्नी सिद्धीसाठी नाही.

Verse 102

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः / भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्

अग्नीला दुर्गंध येत असेल, तो निळा किंवा विशेषतः काळा दिसत असेल, आणि जिथे तो जणू भूमीत शिरतो—तिथे पराभव (अशुभ फल) जाणावा.

Verse 103

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः / स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये

जो वह्नी तेजस्वी आहे, ज्याची शिखा सघन आहे, जो घृतमिश्रित अंजनासारखा दीप्त, स्निग्ध आणि प्रदक्षिण (उजवीकडे) गतीचा आहे—तो कार्यसिद्धीसाठी योग्य आहे.

Verse 104

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् / अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः

तो नर-नारीसमूहाकडून शाश्वत पूजेला पात्र होतो; त्याने पूजिलेले पितर व अग्निदेव अक्षय फल देणारे होतात.

Verse 105

बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा / श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः

बिल्व व उदुंबराची पाने, फळे तसेच समिधा—श्राद्धकर्मात ही अत्यंत पवित्र व विशेषतः शुद्धिकारक मानली जातात.

Verse 106

पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् / पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जन्म व कर्मांची शुद्धी व्हावी म्हणून पवित्र द्रव्य आणि पात्रांत अर्पण करावयाची फळे—ही मी श्राद्धकर्मात सांगितली आहेत.

Verse 107

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् / कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्

तेच सर्व समिधांमध्येही यथाक्रम जाणावे; चित्त एकाग्र करून मी अग्निसंबंधी विधीच आचरीत आहे.

Verse 108

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः / घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने

द्विजसत्तमांनी ‘कर’ अशी अनुमती दिल्यावर, पात्रात घृत घेऊन हव्यवाहन अग्नीत आहुती द्यावी.

Verse 109

पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः / उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये

पलाश, प्लक्ष, वड (न्यग्रोध), प्लक्ष, पिंपळ, विकंकट, उंबर, बेल, चंदन आणि जे जे यज्ञयोग्य वृक्ष आहेत।

Verse 110

सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा / समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

सरळ, देवदारू, शाल आणि खदिर—हे वृक्ष विशेषतः समिधेसाठी प्रशस्त मानले आहेत।

Verse 111

ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन / पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा

ग्राम्य, काटेरी तसेच जे काही याज्ञिक वृक्ष असतील—समिधेसाठी ते पितरांच्या वचनाप्रमाणे पूज्य मानले जातात।

Verse 112

समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् / फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु

जो षट्फलेया समिधांनी हुताशनात आहुती देतो, त्याच्या कर्माचे जे फळ आहे ते माझ्याकडून ऐक।

Verse 113

अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् / श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा

ते फळ अक्षय व सर्वकामना-प्रद आहे; खरेच ते अश्वमेधाच्या फळासमान आहे. (समिधा:) श्लेष्मान्तक, नक्तमाळ, कपित्थ आणि शाल्मलीही.

Verse 114

नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः / चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि

श्राद्धकर्मात नीप व विभीतक निंद्य मानले आहेत; तसेच चिरबिल्व, कोल व तिदुकही श्राद्धात वर्ज्य आहेत।

Verse 115

बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः / शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्

बल्वज व कोविदार सर्वथा वर्ज्य आहेत; तसेच ज्या वृक्षांवर पक्ष्यांचा वास असतो असे महावृक्षही टाळावेत।

Verse 116

अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् / स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा / स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्

याप्रमाणे इतर सर्व अयज्ञीय वस्तूही वर्ज्य कराव्यात. मंत्रांत पितरांसाठी ‘स्वधा’ असे, आणि देवांसाठी यज्ञकर्मात ‘स्वाहा’ असे उच्चारले जाते।