Anuvaka 9
प्रमुख विषय: ऋत स्थिर करून, युग्मित विश्व-व्यवस्थेच्या संकेतांद्वारे आणि लक्षित अथर्वणिक संरक्षणांनी (समृद्धी, मुक्तता, उपचार, व प्रतिहानी-निवारण) प्राणशक्ती/आयुष्याचे रक्षण करणे. उप-विषय: सूर्य–चंद्र चक्रे ही कालगणना/ऋताची पायाभूत रचना; अग्नी धन स्थिर करणारा व गृहसंरक्षक; वरुणाचा पाश—अपराधबोध, बंधने व आवळणी यांतून मुक्ती; वेगाने चालणारी स्वस्ति—प्रवासात सुरक्षित गती व हालचालीत विजय; इंद्र सदैव हाकेला धावणारा सहाय्यक व उद्धारकर्ता; रुद्र अग्नी, जल आणि औषध/उपचारात अंतर्निहित उपस्थिती.
Suktas in Anuvaka 9
Sukta 81
हे सूक्त यजमानाला सूर्य–चंद्र यांच्या युग्मगतीशी एकरूप करते. त्यांच्या पूर्व–पश्चिम प्रवासाला आणि चक्रीय नूतनीकरणाला ऋत (विश्वव्यवस्था) व पंचांगस्थैर्याचा पाया मानले आहे. पुढे ही वैश्विक नियमितता गृहसमृद्धीवर—विशेषतः दर्श (अमावास्या) क्षणावर—लागू करून, धन, पशुधन, संतती आणि संरक्षित वृद्धी यांत “संपूर्ण, सर्वांगीण” होण्याची प्रार्थना करते.
Sukta 82
AV 7.82 हे समृद्धी वाढवणारे अग्नीस्तवन आहे. ते यज्ञालाच बळकटी देऊन धन—विशेषतः पशुधन, शर्यत/स्पर्धेतील बक्षिसांचे लाभ, आणि “मंगल संपत्ती”—यजमानाकडे स्थिर व्हावी असे घडवते. उषःकाल → सूर्य → दिवस या विश्वनियमित क्रमाशी (ऋताशी) यज्ञसिद्धी जोडून, देवतांनी यज्ञ “नेतृत्वाने” पुढे न्यावा अशी विनंती करते; आणि अग्नीला विपुल घृतधारा वाहत असताना, तो वाहक व ऋतस्थापक म्हणून उभा राहतो.
Sukta 83
हा लघु आथर्वणिक मंत्र ऋताचा अधिपती आणि पाश (फास) धारण करणारा वरुण याला विनवतो की उपासकाला सर्व प्रकारच्या बंधनांतून मुक्त करावे: नैतिक अपराधभाव, न्याय–सामाजिक बंधने, तसेच “वरुणाचा फास” म्हणून समजली जाणारी शारीरिक पीडा/व्याधी. शुद्ध करणाऱ्या जलांमध्ये आणि वरुणाच्या “सुवर्ण गृहात” स्थापन झालेला हा स्तोत्रबंध, वरचे–मधले–खालचे असे बंध नामनिर्देश करून सैल/उकलत जातो आणि व्यक्तीला अनागस् (निर्दोषता) व अदितीसदृश स्वातंत्र्य यांकडे पुन्हा प्रस्थापित करतो.
Sukta 84
ही तीन मंत्रांची लहान सूक्ती रक्षण–उपचारक मंत्र म्हणून, क्षत्रभृत् (सार्वभौम संरक्षण धारण करणारा) रूपातील अग्नीला प्रज्वलित करून घराभोवती संरक्षणवर्तुळ उभे करते; रोग मुक्त करून, प्राणाधार (गय) व मालमत्ता सुरक्षित ठेवण्याची विनंती करते. पुढे ती इंद्राच्या क्षत्र व ओजाचा आधार घेऊन शत्रुत्वकारी शक्तींना परतवते आणि विस्तीर्ण, सुरक्षित अवकाश निर्माण करते; शेवटी शत्रूंच्या उग्र हकालपट्टीचे जिवंत चित्रण येते. अशा रीतीने अग्नीची शुद्ध करणारी परिघरचना आणि इंद्राची युद्धजन्य साफसफाई मिळून, रोग व धोक्यापासून मुक्त असे संरक्षित गृहक्षेत्र प्रस्थापित होते.
Sukta 85
हा एक-ऋचेचा पौष्टिक सूक्त ताऱ्क्ष्याला—वेगवान, देवप्रेरित, रणजयी शक्ती म्हणून—आवाहन करून ‘स्वस्ति’ची याचना करतो: अहितरहित गमन, सुरक्षित प्रवास आणि स्पर्धात्मक गतीत यश. ताऱ्क्ष्याचे ‘अरिष्टनेमि’ (चक्राची नेमि/नाभि अखंड असलेला) आणि ‘तरुतार रथानाम्’ (रथांनाही मागे टाकणारा) असे स्तवन केल्याने हा मंत्र प्रवास, शर्यत आणि युद्धातील संक्रमण/कूच यांसाठी अपोत्प्रायिक संरक्षणकवच ठरतो.
Sukta 86
हा एकाच ऋचेतला त्रिष्टुभ् स्तोत्ररूप संक्षिप्त पौष्टिक आवाहन आहे. यात इंद्राला त्रातृ (रक्षक) व अवितृ (सहायक) म्हणून वारंवार हाक मारली असून, “प्रत्येक हाकेत” (हावे-हावे) तो तत्क्षणी बोलावता येतो, हे अधोरेखित केले आहे. या ऋचेची शक्ती संक्षिप्त नामोच्चारात आहे—शूर, शक्र, पुरुहूत, मघवन्—अशी नावे एकाग्रतेने उच्चारून, शेवटी समुदायासाठी स्वस्ति (कल्याण, शुभ-सुरक्षा) प्रस्थापित करावी, अशी इंद्राकडे थेट विनंती केली आहे.
Sukta 87
हा एक-ऋचात्मक त्रिष्टुभ स्तोत्र अগ্নी (अग्नी), जल, तसेच औषधी वनस्पती व वेलींमध्ये व्यापून असलेल्या सर्वव्यापी दैवी शक्ती म्हणून रुद्राची ओळख करून देतो. सर्व लोकांना ‘क्रमात लावून’ स्थापन करणारा विश्वनियंता म्हणून रुद्राला मान्यता दिल्याने जप करणारा त्याला शांत करतो आणि त्यामुळे जल व वनस्पती-औषधांच्या उपचारशक्तीला वैधता देऊन ती कार्यान्वित करतो. हा मंत्र शांती-सूत्राप्रमाणे कार्य करतो: संभाव्य उग्र रुद्राला तो नैसर्गिक माध्यमांतून कार्य करणारा अंतर्व्याप्त वैद्य बनवतो.
Sukta 88
हा एक-ऋचांचा अथर्ववैदिक मंत्र सर्पविषाला क्रियाशील शत्रुशक्ती मानून दूर हाकलतो—“शत्रू” विषात विष मिसळून आघात करीत आहे असे सांगून, ते विष पीडिताच्या देहातून माघार घेऊन निघून जावे असा आदेश देतो. गरुत्मान/तार्क्ष्य (गरुड) या सर्पविनाशक क्षितिजाखाली हा मंत्र तीक्ष्ण अपोत्प्रायिक आज्ञा ठरतो: विष बाहेर काढ, ते सर्प-कर्तृत्वावर परत वळव, आणि हल्ला निष्प्रभ कर.
Sukta 89
हे चार ऋचांचे अथर्ववेदिक सूक्त पौष्टिक-भैषज्य स्वरूपाचे मंत्रकर्म आहे. अग्नीच्या प्रज्वलन-शक्तीने कर्ता किंवा रुग्ण यांच्यात वर्चस् (तेजस्वी जीवनशक्ती), प्रजा (संतती/सर्जनशील समृद्धी) आणि आयुः (दीर्घायुष्य) प्रतिष्ठित व्हावे अशी प्रार्थना आहे. यात शुद्धीकरण व पोषण यांची प्रतिमा (दैवी जल, दुग्धसार) आणि अग्निकर्माशी तादात्म्य (इंधन/समिधा/तेज) एकत्र येते. प्राप्त झालेला दर्जा व जीवनशक्ती नष्ट होऊ नये म्हणून—विशेषतः इंद्र आणि विश्वे देवाः—यांची साक्ष/अनुमोदन मागितले आहे.
Sukta 90
हा तीन मंत्रांचा लहान सूक्त एक संक्षिप्त आथर्वणीय मंत्र आहे. तो दोन परस्पर जोडलेल्या उद्दिष्टांकडे जातो: प्रथम, शत्रूची ताकद व तेज मोडून काढणे आणि त्याने साठवलेली शक्ती/संपत्ती साधकाकडे वळवणे; नंतर, “ताणलेले खाली सोड” आणि “उचललेले खाली बसव” अशा थेट आज्ञांनी पुरुष जननेंद्रियातील त्रासदायक ताण किंवा विकार दुरुस्त करून स्थिती सामान्य करणे. येथे प्रमुख देवता नसून मंत्रवाणी (वाच्)ची कार्यकारी शक्तीच मुख्य आहे; इंद्र–वरुणसदृश अधिकाराची छटा असलेल्या दडपणकारी, छेदक प्रतिमांद्वारे शरीरक्रियेवर थेट आदेश दिला जातो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.