Anuvaka 11
या अनुवाकाचा मुख्य विषय अथेर्वण परंपरेतील लक्षित मंत्र-चर्मांद्वारे जीवनशक्ती—आरोग्य, सामर्थ्य, संरक्षण आणि समृद्धी—स्थिर/सुरक्षित करणे हा आहे. उपविषय: वाजीकरण (लैंगिक वीर्य व जनन-स्थैर्य), वशीकरण (इतराचे मन अनुकूल/सुसंवादी करणे), रक्षाकवच व ताईत/अम्युलेटद्वारे संरक्षण, खोकला–सर्दी आणि अचानक कोसळणे यांसाठी भैषज्य उपचार, शत्रुनाशन/अभिचार पद्धतीने शत्रूंना बांधून निष्क्रिय करणे, तसेच मेधा (बुद्धी)चे आवाहन करून तिला संपत्ती-सूचक चिन्हांशी जोडणे.
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
AV 6.101 हा एक संक्षिप्त वाजीकऱण मंत्र आहे. तो पुरुष जननेंद्रियातील उत्तेजना, वाढ आणि दृढता यांना उपचार-आणि-पौष्टिक (शक्ती/वीर्य) कृती म्हणून वाणीने व्यक्त करतो. बैलाचा उन्माद, धनुष्य व ताणलेली प्रत्यंचा अशा प्राणिरूपक व युद्धात्मक प्रतिमांद्वारे हा स्तोत्र दुर्बलता किंवा शिथिलता यांना नियंत्रित ताणात रूपांतरित करतो, यशस्वी लैंगिक कार्यक्षमता आणि पुनर्स्थापित वीर्यबल साध्य करण्याचा उद्देश ठेवून.
Sukta 102
हे संक्षिप्त अथर्वणिक वशीकरण सूक्त, इच्छित व्यक्तीचे मन वक्त्याशी सुसंवादात ओढून, दोघांच्या सामायिक मार्गात ते “भेटावे, वळावे आणि स्थिर राहावे” असा हेतू धरते. यात नियंत्रणाचे दोन स्तर एकत्र येतात—पुराणातील आदर्श उदाहरण (अश्विनांचे परिपूर्ण समन्वयाने चालणारे रथप्रवास) आणि व्यवहारातील बांधणीची प्रतिमा (लगाम, गुंडाळणारे गवत). शेवटी, संमती व अनुकूल कल निर्माण करणाऱ्या औषधी/सौंदर्यात्मक आकर्षण-संयोगाने हे सूक्त समाप्त होते.
Sukta 103
हा लघु अथर्ववैदिक मंत्र दैवी करार व ऐक्य यांचे हमीदार देव आवाहन करून, तसेच दोरीने शत्रुशक्तींना विधिपूर्वक बांधून, आश्रयदाता (घर/कुटुंब, तुकडी किंवा समुदाय) यांच्याभोवती संरक्षणात्मक व्यवस्था “घट्ट” करतो. याचा उद्देश शत्रूंना सर्व स्तरांवर—नेते, मधले योद्धे आणि पायदळ—अचल करणे असा आहे; त्यामुळे त्यांची आगेकूच, संकेत आणि समन्वय कोलमडतो. या स्तोत्राची शक्ती मित्र–अर्यमन् दर्शवितो तो सामाजिक बंध आणि दामन्/संदान हा भौतिक बंध—हे एकच, अंमलात आणता येणारे बंधन आहे—या समतुल्यतेवर आधारलेली आहे.
Sukta 104
AV 6.104 हा संक्षिप्त शत्रुनाशन मंत्र आहे. तो ‘आदान’ (पकड/हस्तगत करणे) आणि ‘संदान’ (घट्ट बांधणे) यांना शस्त्र बनवून शत्रूच्या शक्तींना जखडतो व त्यांच्या जीवनशक्तीचा छेद करतो. येथे शत्रुनाशन प्राण-सिद्धांतातून मांडले आहे: शत्रूचे प्राण व अपान विधिपूर्वक आवळले/आवृत केले जातात, आणि जीवनशक्तीच्याच प्रवाहाने जीवन तोडले जाते. या बंधनकर्माला अधिकार व तीव्रता देण्यासाठी इंद्र–अग्नी (सोम व मरुतगणासह) यांचे आवाहन केले जाते.
Sukta 105
AV 6.105 हे एक संक्षिप्त भैषज्य (उपचार) मंत्र आहे. यात कास (खोकला) या व्याधीला व्यक्तिरूप देऊन संबोधले आहे आणि तिला तात्काळ निघून जाण्याची आज्ञा दिली आहे. मनाच्या उडण्यासारखे, धार लावलेल्या बाणासारखे आणि सूर्यकिरणांसारखे—अशा तीन वेगवान उपमांद्वारे हा मंत्र रोगाला बाहेर ढकलतो व अधिकाधिक दूरच्या ‘वाहिन्यां’त (वायुमार्ग, पृथ्वीची सीमा, समुद्र) पाठवतो, जेणेकरून तो शेवटी विखुरून जाऊन विरघळून नष्ट होईल.
Sukta 106
हा तीन मंत्रांचा सूक्त गृह-आशीर्वादाची प्रतिमा (उंबरठ्यांवर दूर्वा, जीवनदायी जल) आणि थंडीजन्य बाधेवर उपचारात्मक–अपोत्प्रायिक कर्म यांचे संमिश्रण करतो. शेवटी, घराच्या आत रक्षणकारी आवरण (जरायु/प्रसवावरण) गुंडाळून बांधण्याच्या संक्षिप्त उपचार-मंत्रात तो परिणत होतो; अग्नीला आवाहन करून त्या थंडीचे “औषध”ात रूपांतर घडविले जाते—कर्माग्नीच्या उष्णतेने व आवरणाच्या नियंत्रणाने संकटाला उपायात बदलले जाते.
Sukta 107
AVŚ 6.107 हा एक संक्षिप्त पौष्टिक–अपोत्रोपायिक मंत्र आहे. तो पठण करणाऱ्याला विश्वजित्/त्रायमाणा या रक्षकशक्तीने—परिघासारखी वेढणारी पट्टी किंवा ताईत-देवता म्हणून कल्पिलेल्या शक्तीने—‘आवृत’ करतो. घरातील सर्व काही—दोन पायांचे (माणसे) आणि चार पायांचे (पशुधन)—यांचे रक्षण व्हावे अशी तो वारंवार विनंती करतो; आणि अशा रीतीने सुरक्षितता व कल्याण यांचा पूर्ण संरक्षण-परिघ स्थापन करतो.
Sukta 108
AV 6.108 हे संक्षिप्त मेधा-सूक्त आहे. यात व्यक्तिरूप बुद्धी (मेधा) हिला ‘सर्वप्रथम ये’ असे आवाहन करून, पठण करणाऱ्याच्या अंतःकरणात स्थिरपणे वास करावा अशी प्रार्थना केली आहे. मेधेला समृद्धीची चिन्हे (गायी, घोडे) आणि सूर्याच्या किरणांशी जोडून, अध्ययन, स्मरणशक्ती व यज्ञकौशल्य ही प्रकाशाचीच रूपे आहेत—जी विधीपूर्वक अंतःकरणात प्रतिष्ठित करून संपूर्ण दिवस स्थिर ठेवता येतात—असे प्रतिपादन केले आहे.
Sukta 109
हे संक्षिप्त भैषज्य सूक्त पिप्पली (लांब मिरी) हिला देवांनी नेमलेली, प्राण पुनर्स्थापित करणारी औषधी म्हणून अभिषिक्त करते—अकस्मात कोसळणे, टोचणाऱ्या वेदना आणि वातसदृश वायुदोषजन्य बाधा यांसाठी. असुरांनी शत्रुत्वाने लपवून ठेवलेल्या अवस्थेतून ही औषधी वाचवली गेली आणि देवांनी तिला पुन्हा प्रतिष्ठित केले, असे सांगून औषधविद्येला रक्षणकारी, अपोत्प्रायिक शक्तीचे रूप दिले जाते. मंत्राचा जोर पिप्पलीला “प्राणासाठी पुरेशी” असे घोषित करण्यात आणि जन्मापासून अखंड चालू असल्याप्रमाणे तिची संरक्षण-क्षमता विस्तारण्यात आहे.
Sukta 110
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त यजमानाला अग्नीच्या सदैव नूतनीकृत सान्निध्यात स्थिर करून आयुष्य व समृद्धी दृढ करते—स्वतःला आणि उपासकाला पोसणारा “प्राचीन तरी नवा” असा होतृ म्हणून अग्नीचे स्तवन करते. पुढे ते अपोत्प्रेरक (अपोत्रोपायिक) स्वर धारण करून, यमाशी निगडित प्राणछेदक शक्तींपासून तसेच गृहव्यवस्था बिघडवू शकणाऱ्या जन्म/कालसंबंधी अशुभ प्रभावांपासून संरक्षण मागते; जेणेकरून मनुष्य दुर्दैव ओलांडून “शंभर शरद्ऋतू” जगू शकेल.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.