
Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (per Anukramaṇī for AV 3.4).
Devata: Rāṣṭra (realm) and royal sovereignty; implicitly the Directions (Pradiś).
Chandas: Mixed/prose + metrical cola (opening nominal phrase + anuṣṭubh-like cadence thereafter; to be verified).
हे सूक्त राजकर्मातील अभिषेक-स्वरूप मंत्रोच्चार/आकर्षणकर्म आहे; ते ‘राष्ट्र’ (राज्य) राजपदासाठी सिद्ध होत असलेल्या राजाकडे “ओढते” आणि सर्व दिशांकडून (प्रदिश) सार्वत्रिक मान्यतेद्वारे त्याची राजसत्ता स्थिर करते. हे राजवर्चस् (तेज/अधिकार-प्रभा) वाढवते, दैवी संरक्षण व मार्गदर्शनाखाली शासकाला अग्रस्थानी स्थापते; तसेच समृद्धी आणि वाटपयोग्य धन त्याच्या पक्षाकडे वळवते—हेच वैध, धर्म्य राज्यकारभाराचे लक्षण म्हणून दर्शवते.
Mantra 1
प्रजाभी राज्ञः संवरणम्। आ त्वा॑ गन् रा॒ष्ट्रं स॒ह वर्च॒सोदि॑हि प्रा॑ङ्वि वि॒शां पति॑रेक॒राट् त्वं वि रा॑ज । सर्वा॑स्त्वा राजन् प्र॒दिशो॑ ह्वयन्तूप॒सद्यो॑ नम॒स्योऽ भवे॒ह
प्रजाच राजाचा सर्व बाजूंनी वेढलेला रक्षण-आवरण आहे. हे राजन्, राष्ट्र वैभवासह तुझ्याकडे येवो; तू उंच उठ, पुढे जा. तूच एकराट् (एकछत्र), विशांचा स्वामी होऊन तेजाने राज्य कर. हे राजा, सर्व दिशा तुला हाक मारोत; इथे तू उपसद्य (समीप जाण्याजोगा) आणि नमस्य (वंदनीय) हो.
Mantra 2
त्वां विशो॑ वृणतां रा॒ज्याऽय॒ त्वामि॒माः प्र॒दिशः॒ पञ्च॑ दे॒वीः । वर्ष्म॑न् रा॒ष्ट्रस्य॑ क॒कुदि॑ श्रयस्व॒ ततो॑ न उ॒ग्रो वि भ॑जा॒ वसू॑नि
जनसमूह तुला राज्यपदासाठी वरण करो; या पाच देवी-दिशाही तुलाच निवडोत. राष्ट्राच्या उंचीवर, त्याच्या शिखरावर (ककुद्) तू आश्रय घेऊन स्थिर हो. तिथून, हे उग्र (पराक्रमी), आमच्यासाठी वसू (धन-संपदा) वाटून दे.
Mantra 3
अच्छ॑ त्वा यन्तु ह॒विनः॑ सजा॒ता अ॒ग्निर्दू॒तो अ॑जि॒रः सं च॑रातै । जा॒याः पु॒त्राः सु॒मन॑सो भवन्तु ब॒हुं ब॒लिं प्रति॑ पश्यासा उ॒ग्रः
हे उग्र (गृहपती/राजन्), तुझ्याकडे हवी अर्पण करणारे यजमान, तुझे सजातीय बंधु-जन भेटवस्तू घेऊन येवोत. वेगवान दूत अग्नी सर्वांच्या संमतीने इकडे-तिकडे संचार करो. पत्नी व पुत्र सुमन (सद्भाव) असोत; आणि प्रतिदानरूपाने परत येणारी पुष्कळ बलि/कर-भेट तू पाहोस्.
Mantra 4
अ॒श्विना॒ त्वाग्रे॑ मि॒त्रावरु॑णो॒भा विश्वे॑ दे॒वा म॒रुत॑स्त्वा ह्वयन्तु । अधा॒ मनो॑ वसु॒देया॑य कृणुष्व॒ ततो॑ न उ॒ग्रो वि भ॑जा॒ वसू॑नि
अश्विनौ तुला अग्रे नेवोत; मित्र-वरुण दोघेही, तसेच सर्व देव आणि मरुत तुला येथे हाक मारोत. मग वसु-दानासाठी (वसुदेय) आपला संकल्प दृढ कर; त्यानंतर, हे उग्र, आमच्यासाठी वसू (संपत्ती) वाटून दे.
Mantra 5
आ प्र द्र॑व पर॒मस्याः॑ परा॒वतः॑ शि॒वे ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म्। तद॒यं राजा॒ वरु॑ण॒स्तथा॑ह॒ स त्वा॒यम॑ह्व॒त् स उपे॒दमेहि॑
अत्यंत दूरच्या परावस्थेतून इथे धावून ये. हे शिवे (कल्याणी), तुझ्यासाठी द्यावा-पृथिवी—आकाश व पृथ्वी—दोन्ही स्थिर राहोत. असे या राजा वरुणाने सांगितले आहे; त्यानेच तुला हाक मारली आहे—तू या स्थानी जवळ ये.
Mantra 6
इन्द्रे॑न्द्र मनु॒ष्याः॒३ परे॑हि॒ सं ह्यज्ञा॑स्था॒ वरु॑णैः संविदा॒नः । स त्वा॒यम॑ह्व॒त् स्वे स॒धस्थे॒ स दे॒वान् य॑क्ष॒त् स उ॑ कल्पया॒द् विशः॑
हे इंद्रा, इंद्रा! हे मनुष्यांनो, पुढे जा. कारण तू वरुणाच्या बंधनशक्तींशी (वरुणैः) संविदान—समन्वयात स्थित—यज्ञांचा जाणकार आहेस. त्यानेच तुला आपल्या स्व सधस्थे (आसन/धाम) येथे बोलावले आहे; त्याने देवांचे यजन केले आहे—तो प्रजा (विशः) ह्यांनाही योग्य रीतीने क्रमबद्ध करो.
Mantra 7
प॒थ्याऽ रे॒वती॑र्बहु॒धा विरू॑पाः॒ सर्वाः॑ सं॒गत्य॒ वरी॑यस्ते अक्रन्। तास्त्वा॒ सर्वाः॑ संविदा॒ना ह्व॑यन्तु दश॒मीमु॒ग्रः सु॒मना॑ वशे॒ह
मार्ग घडविणाऱ्या, धनवंत शक्ती—अनेक प्रकारच्या, विविध रूपांच्या—सर्वांनी एकत्र येऊन तुझ्यासाठी अधिक उत्तम वाट निर्माण केली. त्या सर्वांनी संविदान होऊन तुला इथे हाक द्यावी. हे उग्र (पराक्रमी), सुमना (प्रसन्नचित्त) होऊन, दशमी (दहाव्या पायरी/पद) येथे आमच्या वशात इथे स्थिर हो.
It is used in royal or public rites to secure the transfer and stability of the realm to a ruler, increasing his varcas (splendour/authority) and gaining universal recognition from all quarters.
The Directions (pradiś) function as cosmic-public witnesses: if every quarter ‘calls’ and acknowledges the king, his rule is portrayed as universally valid and socially uncontestable.
In the presented verses no specific substances are required; it primarily works as a declarative-acclamatory recitation within a consecration or prosperity-setting. In larger rājakarma, it can accompany enthronement actions like seating, proclamation, or anointing.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.