Anuvaka 2
मुख्य विषय: अथर्वणीय संरक्षणात्मक व पुनर्स्थापनात्मक विधी—अडथळे, रोग, दुर्दैव व शत्रूची आक्रमकता दूर करून स्थैर्य व समृद्धी प्रतिष्ठित करणे. उपविषय: प्रसूतीतील अडथळा उघडून सुरक्षित प्रसव; क्षय/यक्ष्मा व वेदनांचे उपचार–शमन; जादूटोणा व दैवी/भूतपीडा यांचे अपोत्प्रायिक (अपसारण) कर्म; गृहसौभाग्य व वधूचे वर्चस्; पौष्टिक संयोग व वृद्धी; शस्त्र/क्षेपणास्त्र-प्रतिबंध व युद्धदोष-निवारण; स्थिरीकरण व रक्षण.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
हे सूक्त अथर्वण परंपरेतील प्रसूतीसाठीचे मंत्ररूप आकर्षण आहे. बंद झालेले “उघडणारे” विश्वव्यापी कर्ते म्हणून दिशांना (प्रदिशांना) आणि देवांना उद्देशून, प्रसवातील अडथळे दूर करून प्रसव पूर्ण व्हावा हा याचा हेतू आहे. आकाश–पृथ्वीच्या सर्व दिशांचा व्याप दर्शविणारी सर्वसमावेशक अवकाश-प्रतिमा आणि प्रसूतीची ठोस शारीरिक प्रक्रिया—गर्भद्वार उघडणे, अडथळ्याचे निष्कासन, आणि अपरा (प्लासेंटा) खाली येऊन बाहेर पडणे—यांचे संयोग करून, प्रसव जलद, सुरक्षित आणि कोणतीही अडथळा-धारण न होता व्हावा अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 12
हे चार ऋचांचे वैद्य–शांतीसूक्त विखुरलेल्या रोगावस्थेला (विशेषतः यक्ष्म/क्षयरूप क्षीणता), डोकेदुखी, खोकला, तसेच अवयव–सांध्यांना फाडणाऱ्या वेदनांना लक्ष्य करते. वादळासारखी शुद्धीकरणशक्ती आणि वनस्पती व पर्वतांची पुनर्स्थापनकारी औषधी शक्ती आवाहन करून रोग दूर केला जातो. शेवटी ‘शम्’ (क्षेम/शांती) या सर्वसमावेशक सूत्राने वरचा–खालचा भाग, चारही अवयव आणि संपूर्ण देह यांत कल्याण वितरित केले जाते. व्याधींची अचूक नावे घेऊन त्यांना आक्रमक/परकीय घटक म्हणून हाकलणे आणि रुग्णाला सर्वांगपूर्णतेच्या कवचाने ‘सील’ करणे—यात या सूक्ताची प्रभावी शक्ती आहे.
Sukta 13
AV 1.13 हे एक लघु, प्रसन्नतादायक वैद्य–संरक्षण सूक्त आहे. यात संकेंद्रित व संभाव्यतः धोकादायक तपस् (अग्निसदृश उष्ण तपश्चर्याशक्ती) याला “प्रवतो नापात्” या वैयक्तिक शक्तीस्वरूपात, तसेच शस्त्रासारख्या ‘क्षेपक’ (मिसाइल) रूपासह संबोधले आहे. वारंवार नमस् (नमः) अर्पण करून आणि तिच्या गूढ विश्वासनाचे स्तवन करून ही शक्ती शांत केली जाते; आणि ती देहस्वास्थ्य, गृहसुरक्षा व बालसंरक्षण यांसाठी अनुकूल दिशेने वळवली जाते.
Sukta 14
AV 1.14 हे विवाहाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या कन्येसाठीचे गृह्य आशीर्वादसूक्त आहे. भाग्याचे वाटप करणारा भग देव, आपल्या अनुग्रहाने वर्चस् (तेजस्वी आकर्षण, सामाजिक प्रभा) ‘नेमून’ देओ अशी प्रार्थना येथे आहे. तसेच वधूचा पितृकुळातून पतीच्या घरात होणारा संक्रमणविधी कर्मपूर्वक सांभाळून, तिला नव्या गृहस्थाश्रमाशी दृढपणे जोडले जाते; पितरांचे पाठबळ आणि दीर्घकाल टिकणारी स्थिरता यांचे आवाहन केले जाते.
Sukta 15
हे पौष्टिक सूक्त नद्या, वारे आणि पंखधारी गतिमान जीव अशा नैसर्गिक प्रवाहांना यजमानाकडे एकत्र येऊन “एकत्र वाहू” अशी हाक देऊन समृद्धी एकवटते. एकत्रित हविर्दानाने अनुमोदन देणाऱ्या स्वर्गलोकाला प्रसन्न करून, धन, पशुधन आणि शुभलाभ प्रवाहासारखे येऊन आपल्या ठिकाणी स्थिर राहावेत, हा याचा उद्देश आहे.
Sukta 16
AV 1.16 हे एक संक्षिप्त अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) सूक्त आहे. यात शिसे (sīsa) याला मंत्रशक्तीने भारित माध्यम करून यातु—शत्रूची जादूटोणा-साधना व दैवी/राक्षसी बाधा—हाकलून देण्यासाठी शस्त्रासारखे वापरले आहे. या उपायाची सत्ता वरुण, अग्नी आणि इंद्र यांच्या अधीन असल्याचे सूक्त मांडते; आणि सिद्ध केलेले ‘इदम्’—तयार केलेला ताईत/औषध—विष्कंध, भक्षक (अत्रिण्) आणि पिशाच-वंश यांवर मात करते असे प्रतिपादन करते. शेवटी संरक्षणात्मक धमकी देत, गायी, घोडे किंवा मनुष्य यांना इजा करणाऱ्या कोणत्याही सत्तेला शिस्याने विधिपूर्वक ‘भेदून/टोचून’ टाकावे, म्हणजे तो वीरांचा घातक ठरणार नाही, असे सूक्त समाप्त होते.
Sukta 17
AV 1.17 हे एक संक्षिप्त आथर्वणिक रक्षण-मंत्रसूक्त आहे. सैल झालेले, हललेले/विस्थापित झालेले किंवा धोक्यात आलेले असताना संरक्षण जागी घट्ट रोवणे आणि देह/रचनेची व्यवस्था पुन्हा पूर्ववत करणे हा याचा हेतू आहे. हे सर्व स्थितींमध्ये (खाली–दूर/बाह्य–मध्य) स्थैर्य देणारी शक्ती प्रतिष्ठित करते, नाड्या/मार्ग व अवयव “क्रमात बसवते”, आणि शेवटी सिकातावती व उन्नत धनुष्य यांच्या रूपाने व्यक्त झालेला सर्वदिशांनी वेढणारा रक्षण-आवरण टाकते—ज्यामुळे संरक्षित अवकाश विरघळत नाही आणि कल्याण दृढ राहते.
Sukta 18
अव 1.18 हे संक्षिप्त आथर्वणीय मंत्ररूप आकर्षण-अपसारण कर्म आहे. यात अलक्ष्मी (दुर्दैव/दारिद्र्य), अराती (शत्रुत्वपूर्ण अडथळा व अदातृत्व), तसेच देहाला चिकटून राहणारी ‘घोर’ अंतर्गत पीडा यांना हाकलून दिले जाते. अपवित्रता “वाऱ्यावर उडवून” देऊन, ती व्यक्तीच्या अवयवांपासून व रूपापासून विधिपूर्वक अलग करून अन्यत्र स्थानांतरित केल्याने, हे सूक्त एकाच वेळी भद्रा/श्री—गृहसमृद्धी, यश व संततीला आधार देणारी शुभलक्ष्मी—आकर्षित करते. येथे कार्यकारी शक्ती वाच् (मंत्र-वाणी) आहे; सविता आणि सहदेवता दुष्ट शक्तींना दूर ढकलून शुभभाग्याला गती देतात.
Sukta 19
हे संक्षिप्त अपोत्रोपायिक सूक्त शस्त्र-वळविणारे रक्षण-मंत्र आहे. शत्रूचे धनुर्धारी आणि ‘अतिभेदक’ (अतिशय भेदणारे) हे यज्ञविषय/रक्षित व्यक्तीला सापडू नयेत व निष्फळ ठरावेत, आणि सर्व क्षेपणास्त्रे मार्ग चुकून निरुपद्रवीपणे खाली पडावीत अशी प्रार्थना केली आहे. दैवी व मानवी अशा बाणांना आज्ञा देऊन ते रक्षिताला चुकून शत्रूंनाच लागावेत, अशा रीतीने शत्रूची आक्रमकता त्यांच्याच अंगावर परतवली जाते. इंद्र (आणि एका मंत्रात धनुर्धारी रुद्र) यांना प्रक्षेपपथांचा दैवी नियंत्रक म्हणून आवाहन केले आहे; त्यामुळे संरक्षण हे केवळ चुकविणे नसून पवित्र आज्ञेच्या सामर्थ्याने घडते.
Sukta 20
AV 1.20 हे अथर्वण परंपरेतील अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) सूक्त आहे. यात मित्र–वरुणांना—विशेषतः वरुणाला—आश्रय करून, यजमान/आश्रितावर उभा केलेला “युद्धजन्य वध” (वध) आणि शत्रुत्वपूर्ण, दुष्ट हेतूची आक्रमणे परतवून लावण्याची विनंती केली आहे. संकट हे जवळून वा दूरून, कोणत्याही दिशेने झेपावलेले आहे असे दाखवून, ते “चहूबाजूंनी फिरवून दूर” हाकलण्याची आज्ञा दिली आहे; तसेच शर्मन् (आश्रय/संरक्षण) याचे रक्षणकवच उभे करून, पराभव न येण्याची खात्री दिली आहे. शत्रूंना दंड देणारे आणि ऋताचे रक्षण करणारे सार्वभौम देव म्हणून त्यांचे आवाहन करून, मित्राचा वध होऊ नये आणि यजमान जिंकला जाऊ नये असा विस्तृत आश्रय देणे—यातच या सूक्ताचे सामर्थ्य आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.