Adhyaya 13
अध्याय ३.१३ दासपद्धतीला कडक नियमन देतो, उत्पादक लोकसंख्येला गुलामगिरी आणि शोषणापासून वाचवतो, तर विक्री, मुक्ती आणि दंडांचे मानकीकरण करून सुव्यवस्था आणि श्रमनिश्चिती साधतो. दासकर्म आणि आहितिक हे राजकीय शासन आहे, वैयक्तिक स्वाधीनता नव्हे: राजाचे न्यायालय वैधता आणि उपाय ठरविते. कोणाला दासत्वात ढकलले जाऊ शकते यावर मर्यादा घालून, आर्य गुलामगिरीचे सामान्यीकरण स्पष्टपणे नाकारते. वैध विक्री आणि हस्तांतरणाचा अधिकार संहिताबद्ध करून, जबरदस्तीच्या किंवा शिकारी व्यवहारांना अवैध ठरविते. मुक्तीचे मार्ग हमी देऊन, मुक्तीचा अधिकार स्पष्ट करून, शाश्वत बंधन कमी करते. अत्याचार आणि लैंगिक शोषण, विशेषतः सेवावतींचे, हे मूल्यनाशक अपराध मानून त्यावर दंडात्मक परिणाम लावते. मापसह दंड वापरून सामाजिक अव्यवस्थेला अंमलबजावणीय नियमात रूपांतरित करून, जनपद स्थिरता आणि योगक्षेम मजबूत करतो.
Sutras
Sutra 1
चतुर्गुणः ॥
चौपट (म्हणजे दंड/भरपाई चारपट)।
Sutra 2
परजनस्य पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥
परजन (इतर व्यक्ती) संबंधी व्यवहार केल्यास दंड प्रथम, मध्यम व उत्तम (उच्चतम) पातळीचे असतात; तसेच जबाबदारी खरेदीदार, ‘श्रोता/संमती देणारा’ (मध्यस्थ/अनुमोदक) आणि कर्जदारावरही येते।
Sutra 3
म्लेच्छानामदोषः प्रजां विक्रेतुमाधातुं वा ॥
म्लेच्छांमध्ये स्वतःची संतती/प्रजा विकणे किंवा तारण ठेवणे हा अपराध मानला जात नाही।
Sutra 4
न त्वेवार्यस्य दासभावः ॥
परंतु आर्याला दासभावात (दास/सेवकाच्या स्थितीत) ठेवता येत नाही।
Sutra 15
मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत् ॥
ठरलेले मूल्य भरल्याने दासाला आर्यत्व (म्हणजे मुक्त/अदास अवस्था) प्राप्त होऊ शकते.
Sutra 16
तेनोदरदासाहितकौ व्याख्यातौ ॥
या तत्त्वानुसार ‘उदरदास’ (उदरनिर्वाहासाठी सेवा करणारा) आणि ‘आहितक’ (अग्रिम/ठेव/बाध्यता यामुळे बांधलेला) यांची प्रकरणेही स्पष्ट होतात (म्हणजेच अनुरूपपणे लागू होतात)।
Sutra 17
प्रक्षेपानुरूपश्चास्य निष्क्रयः ॥
आणि त्याचा निष्क्रय (मुक्तिमूल्य) त्याच्यावर केलेल्या प्रक्षेप (अग्रिम/खर्च) याच्या प्रमाणात असावा।
Sutra 18
दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डमुपनयेत् ॥
जो दण्डाधीन केला आहे, त्याने श्रम/सेवेने दण्ड (दंडरक्कम) फेडावा।
Sutra 19
आर्यप्राणो ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्धेन वा विमुच्येत ॥
आर्य-स्थितीचा जो ध्वजाच्या अधीन (ध्वजाहृत—अधिकारपूर्वक युद्ध/छाप्यात) पकडला गेला असेल, त्याला काम केलेल्या काळाच्या प्रमाणात किंवा अर्ध्या किमतीचे भुगतान करून मुक्त करावे।
Sutra 20
गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानामन्यतमं दासमूनाष्टवर्षं विबन्धुमकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासीं वा सगर्भामप्रतिविहितगर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वः साहसदण्डः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥
गृहेजात, दायागत, लब्ध किंवा क्रीत—या मान्य प्रकारांपैकी कोणताही दास, जर तो आठ वर्षांखालील असेल, नातेवाईक-आधार नसलेला असेल, अनिच्छुक असेल, नीच कामात लावला जात असेल, किंवा परदेशी नेला जात असेल—अशाचा विक्रय किंवा आधान (गहाण) करणाऱ्यास प्रथम साहस-दण्ड होईल; तसेच क्रेता, श्रोतृ (दलाल/साक्षी मध्यस्थ) आणि ऋणदाता यांनाही दायित्व राहील. तसेच गर्भभरणाची व्यवस्था न करता गर्भवती दासीचा विक्रय/आधान केल्यासही हाच दण्ड।
Sutra 21
दासमनुरूपेण निष्क्रयेणार्यमकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः संरोधश्चाकरणात् ॥
योग्य प्रमाणात निष्क्रय (मुक्तिद्रव्य) घेतल्यानंतरही जो दासाला आर्य (मुक्त) करत नाही, त्यास बारा पण दंड; आणि पालन न केल्यास निरोध (ताबा)ही होईल.
Sutra 22
दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः तेषामभावे स्वामी ॥
दासाच्या द्रव्याचे दायाद (वारस) त्याचे नातेवाईक; ते नसल्यास स्वामी (मालक) वारस होतो.
Sutra 23
स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकमदासं विद्यात् ॥
स्वाम्याच्या स्वतःच्या दासीपासून जन्मलेले मूल, मातेसह, अदास (मुक्त) मानावे.
Sutra 24
गृह्या चेत्कुटुम्बार्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः ॥
तिला घरात गृहिणी/मान्य सहचारिणी म्हणून घेतले आणि ती कुटुंबहिताची व्यवस्था पाहत असेल, तर तिची आई, भाऊ व बहीणही अदास (मुक्त) होतील.
Sutra 25
दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर्विक्रयाधानं नयतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र स्वयं वादिभ्यः । इति दासकल्पः ॥
पुरुष किंवा स्त्री दासाला निष्क्रीय (मुक्त करून) घेतल्यानंतर जो त्याला पुन्हा विक्रीसाठी किंवा गहाण ठेवण्यासाठी नेतो, त्यास बारा पण दंड होतो—परंतु वादी स्वतः हा विषय खाजगी वाद म्हणून आणतील तर अपवाद। इति दासकल्पः (दासविषयक प्रकरण समाप्त)।
Sutra 26
कर्मकरस्य कर्मसम्बन्धमासन्ना विद्युः ॥
कामगाराच्या बाबतीत बंधन/दायित्व हे काम-संबंधाशीच निकट/थेट जोडलेले समजावे।
Sutra 27
यथासम्भाषितं वेतनं लभेत कर्मकालानुरूपमसम्भाषितवेतनः ॥
मजुरी ठरली असेल तर ठरल्याप्रमाणे मिळावी; आणि ठरली नसेल तर कामासाठी दिलेल्या वेळेच्या प्रमाणात मिळावी।
Sutra 28
कर्षकः सस्यानां गोपालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानामात्मना व्यवहृतानां दशभागमसम्भाषितवेतनो लभेत ॥
जेव्हा मजुरी ठरलेली नसेल: शेतकऱ्याला उत्पन्नाचा दहावा भाग मिळावा; गोपालकाला तुपाचा दहावा भाग मिळावा; आणि वैदेहक (व्यापारी/दलाल) याला स्वतःने केलेल्या व्यवहारातील मालाचा दहावा भाग मिळावा।
Sutra 29
अथवार्यमाधाय कुलबन्धन आर्याणामापदि निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्यदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन् ॥
किंवा एखाद्या योग्य (आर्य) व्यक्तीस जामीन/प्रतिज्ञा म्हणून ठेवून किंवा कुलबन्धन (कुटुंब-हमीदार) देऊन, आणि संकटात असलेल्या आर्यासाठी मुक्तिद्रव्य/खरेदीरक्कम मिळवून, प्रथम एखाद्या बालकाला किंवा मदत देणाऱ्या व्यक्तीस मुक्त करावे।
Sutra 30
सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत्द्विरन्येनाहितकः सकृदुभौ परविषयाभिमुखौ ॥
कारागीर, शिल्पी, कुशीलव (कलाकार), वैद्य, वाग्जीवी (वक्ता/वकील), परिचारक इत्यादी कुशल/सेवा-व्यवसायिकांचे वेतन—त्याच प्रकारचा दुसरा माणूस जसे करतो/जितके घेतो तसे, किंवा जाणकार लोक जे योग्य ठरवतील तसे मिळावे।
Sutra 31
वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावमपहरतोऽर्धदण्डः ॥
पुरावा केवळ साक्षींच्या साक्षीवरच आधारित राहील.
Sutra 32
निष्पतितप्रेतव्यसनिनामाधाता मूल्यं भजेत ॥
साक्षी नसल्यास, जिथे काम झाले त्या ठिकाणाहून (म्हणजे कार्यस्थळ/परिस्थिती व संबंधित लोकांकडून) चौकशी करावी.
Sutra 33
प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहणमाहितस्य नग्नस्नापनं दण्डप्रेषणमतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरं धात्रीपरिचारिकार्धसीतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम् ॥
वेतन न दिल्यास दंड: दहा (एकक/दिवस) बंधनात कारावास, किंवा सहा पण दंड.
Sutra 34
सिद्धमुपचारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणम् ॥
गबन/अपव्यय केल्यास दंड: बारा पण दंड, किंवा पाच (एकक/दिवस) बंधनात कारावास.
Sutra 35
धात्रीमाहितिकां वाकामां स्ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः परवशां मध्यमः ॥
जो पुरुष आपल्या वशातील व संमती असलेल्या धात्री (दाई) किंवा आहितिका (प्रतिज्ञात स्त्री) हिच्याशी संभोग करतो, त्यास साहस-दंडाचा कनिष्ठ (पूर्व) दंड होतो; परंतु ती परवश (इतराच्या अधीन) असल्यास मध्यम दंड होतो.
Sutra 36
कन्यामाहितिकां वा स्वयमन्येन वा दुषयतो मूल्यनाशः शुल्कं तद्द्वुगुणश्च दण्डः ॥
जो व्यक्ती एखाद्या कन्या किंवा आहितिका कन्येला स्वतः किंवा दुसऱ्यामार्फत दूषित/भ्रष्ट करतो, त्याचे मूल्य नष्ट (जप्त) होईल; तसेच शुल्क (भरपाई) देय राहील आणि त्याच्या दुप्पट दंड होईल.
Sutra 37
आत्मविक्रयिणः प्रजामार्यां विद्यात् ॥
जो स्वतःला विकतो, त्याला आर्य-स्थितीची प्रजा म्हणून ओळखावे.
Sutra 38
आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत पित्र्यं च दायम् ॥
तो स्वतःच्या प्रयत्नाने मिळवलेले, स्वामीच्या काम/हक्काला विरोध न करणारे, ठेवू/मिळवू शकतो; आणि पितृक दाय (वारसा)ही त्याला मिळेल.
Frequently Asked Questions
It prevents predatory enslavement and sexual coercion, preserves household productivity through clear redemption/value rules, and keeps the king’s courts as the sole legitimate authority over status disputes—raising social trust and economic continuity in the Janapada.
Penalties are graded (pūrva/madhyama/uttama; sometimes caturguṇa). Examples in this chapter include: half-penalty for theft that strips a slave’s Ārya-status claim; sāhasa-daṇḍa grades for illicitly taking a nurse/servant woman depending on consent/compulsion; and compensatory sanctions such as mūlyanāśa, śulka, and a daṇḍa of twice the śulka for defilement of a pledged maiden.
Ask anything about Adhyaya 13 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
