Adhyaya 14: Ritual Procedure for Śrāddha: Sequence, Eligibility, and Offerings to Ancestors

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् शृणु साम्प्रतम् ॥ १४.१ ॥

മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇത് മുമ്പ് എനിക്ക് ജ്ഞാനിയായ ബ്രഹ്മപുത്രൻ, സനകന്റെ അനുജൻ, പറഞ്ഞുതന്നതാണ്। ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ, ഇപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണരെ സംബന്ധിച്ചതു കേൾക്കുക।

Verse 2

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ॥ १४.२ ॥

അവൻ ത്രിണാചികേത, ത്രിമധു, ത്രിസുപർണ പാരായണങ്ങളിൽ നിപുണൻ; വേദത്തിന്റെ ഷഡംഗവിദ്, വേദവിദ്, വിധിപൂർവ്വം ശ്രോത്രിയൻ, യോഗി, കൂടാതെ ശ്രേഷ്ഠ സാമഗായകൻ।

Verse 3

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वशुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ॥ १४.३ ॥

ഋത്വിജൻ (യജ്ഞപുരോഹിതൻ), സഹോദരിയുടെ മകൻ, മകളുടെ മകൻ, ശ്വശുരൻ, ജാമാതാവ്, മാതുലൻ, കൂടാതെ തപോനിഷ്ഠനായ ബ്രാഹ്മണൻ—ഇവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ച് സ്വീകരിക്കണം।

Verse 4

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितॄरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ॥ १४.४ ॥

ശ്രാദ്ധത്തിൽ പഞ്ചാഗ്നികളിൽ നിരതനായവൻ, ശിഷ്യൻ, ബന്ധു, കൂടാതെ മാതാപിതൃസേവയിൽ നിരതനായവൻ—ഇവരെയും നിയോഗിക്കണം।

Verse 5

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥ १४.५ ॥

മിത്രദ്രോഹി, വികൃത നഖങ്ങളുള്ളവൻ, ശ്യാവദന്തനായ ദ്വിജൻ, കന്യാദൂഷകൻ, അഗ്നിയും വേദവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, സോമം വിൽക്കുന്നവൻ—ഇവർ നിന്ദ്യർ।

Verse 6

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ॥ १४.६ ॥

അഭിശപ്തൻ, കള്ളൻ, പിശുനൻ (ചാടിക്കാരൻ), ഗ്രാമയാജകൻ, വേതനത്തിനായി പഠിപ്പിക്കുന്ന അധ്യാപകൻ, വേതനത്തിനായി പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവൻ—ഇവരും ഇവിടെ നിന്ദ്യരായി എണ്ണപ്പെടുന്നു।

Verse 7

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिर एव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ १४.७ ॥

മുമ്പ് മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയുടെ ഭർത്താവായിരുന്നവൻ, മാതാപിതാക്കളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, വൃഷലീയുടെ സന്തതിയാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നവൻ, വൃഷലീപതി, കൂടാതെ ദേവലകൻ—ഇവർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ പാത്രരല്ല।

Verse 8

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ॥ १४.८ ॥

ആദ്യദിവസം വിവേകിയൻ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കണം; ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട് വീട്ടിലെത്തിയ ദ്വിജന്മാർക്കും യതികൾക്കും ആഹാരം നൽകണം।

Verse 9

पादशौचादिना गृहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ॥ १४.९ ॥

പാദപ്രക്ഷാലനം മുതലായ ആചാരങ്ങൾ നടത്തി വീട്ടിലെത്തിയ ദ്വിജ അതിഥികൾക്ക് ആഹാരം നൽകണം; ശുദ്ധമായ കൈകളോടെ, ആചമനം ചെയ്തവരെ യോജ്യമായ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുത്തണം।

Verse 10

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥ १४.१० ॥

പിതൃകൾക്കായി ഒറ്റ-ഇരട്ട ജോടികളായും ദേവന്മാർക്കുമായി അതുപോലെയും അർപ്പണഭാഗങ്ങൾ നിയോഗിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ദേവർക്കും പിതൃകൾക്കും ഓരോന്നായി നിയോഗിക്കാം।

Verse 11

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नः सक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ १४.११ ॥

അതുപോലെ മാതാമഹന്റെ ശ്രാദ്ധം വൈശ്വദേവത്തോടുകൂടി നടത്തണം; അല്ലെങ്കിൽ ഭക്തിസമ്പന്നനായി നിർദ്ദിഷ്ട തന്ത്ര-വിധിയോടെ വൈശ്വദേവിക കർമ്മം ചെയ്യാം।

Verse 12

प्राङ्मुखं भोजयेद्विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ॥ १४.१२ ॥

കിഴക്കുമുഖമായി ഇരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണനെ ഭോജിപ്പിക്കണം; അവനെ ദേവന്മാരുടെ ഉഭയാത്മക പ്രതിനിധിയായി കരുതണം; പിതൃ‑പിതാമഹന്മാരുടെ നിമിത്തം വടക്കുമുഖമായും ഭോജിപ്പിക്കണം।

Verse 13

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ॥ १४.१३ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! ചിലർ പറയുന്നു, ഇരുവർക്കുമായി ശ്രാദ്ധം വേർതിരിച്ച് നടത്തണം; മറ്റു മഹർഷിമാർ ഒരേ പാകം/പാചകത്തോടെ ഒരുമിച്ചും നടത്താമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 14

विष्टारार्थं कुशान् दत्त्वा सम्पूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥ १४.१४ ॥

വിസ്താരാർത്ഥം കുശ പകരി, അർഘ്യവിധാനപ്രകാരം സമ്യക് പൂജിച്ച്; അവരുടെ അനുവാദത്തോടെ ജ്ഞാനി ദേവന്മാരെ ആവാഹനം ചെയ്യണം।

Verse 15

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ॥ १४.१५ ॥

വിധാനജ്ഞൻ യവജലത്തോടെ ദേവന്മാർക്ക് അർഘ്യം അർപ്പിക്കണം; നിയമപ്രകാരം സുഗന്ധധൂപവും ദീപവും നൽകി, പിതൃകൾക്കായി അപസകവ്യത്തോടെ എല്ലാം ഒരുക്കണം।

Verse 16

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं बुधः ॥ १४.१६ ॥

പിന്നീട് അനുവാദം ലഭിച്ച്, രണ്ടായി വിഭജിച്ച ദർഭകൾ വെച്ച്; മന്ത്രപൂർവം പിതൃകളെ ആവാഹനം ചെയ്യണം। എള്ളുകലർന്ന ജലത്തോടെ, യജ്ഞോപവീതം അപസവ്യമായി ധരിച്ചു, അർഘ്യാദി അർപ്പിക്കണം।

Verse 17

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ॥ १४.१७ ॥

യോഗ്യസമയത്ത് അവിടെ ആഹാരം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദ്വിജ യാത്രികൻ അതിഥിയായി വന്നാൽ, ബ്രാഹ്മണരുടെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം അവനെയും സന്തോഷത്തോടെ ആദരിച്ച് പൂജിക്കണം।

Verse 18

योगिनो विविधैरूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥ १४.१८ ॥

യോഗികൾ—മനുഷ്യർക്കു ഉപകാരികൾ—വിവിധ രൂപങ്ങളോടെ ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയപ്പെടാതെ പോകുന്നു।

Verse 19

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ॥ १४.१९ ॥

അതുകൊണ്ട് ശ്രാദ്ധകാലത്ത് വന്ന അതിഥിയെ ജ്ഞാനി വിധിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു പൂജിക്കണം. പ്രത്യേകിച്ച് ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ അതിഥി അപൂജിതനായാൽ ശ്രാദ്ധകർമ്മഫലം നശിക്കുന്നു।

Verse 20

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्विजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ॥ १४.२० ॥

അഗ്നിയിൽ വ്യഞ്ജനാദികളെ ഹോമമായി അർപ്പിക്കണം; എന്നാൽ ക്ഷാരപദാർത്ഥങ്ങളാൽ ചെയ്ത അന്നം ഒഴിവാക്കണം. പിന്നെ ആ ദ്വിജന്മാരുടെ അനുമതി ലഭിച്ച്, ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അത് മൂന്നു പ്രാവശ്യം ചെയ്യണം।

Verse 21

अग्नये काव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमा हुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥ १४.२१ ॥

ആദ്യ ആഹുതി ‘സ്വാഹാ’ മന്ത്രത്തോടെ കാവ്യവാഹനായ അഗ്നിക്കു അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് പിതൃബന്ധമുള്ള സോമനു ആഹുതി നൽകണം।

Verse 22

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥ १४.२२ ॥

വൈവസ്വതനുമേയ്ക്ക് മൂന്നാമത്തെ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ഹോമത്തിൽ ശേഷിക്കുന്ന അവശിഷ്ടം അല്പാല്പമായി ബ്രാഹ്മണരുടെ പാത്രങ്ങളിൽ വിതരണം ചെയ്യണം.

Verse 23

ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ॥ १४.२३ ॥

തുടർന്ന് അത്യന്തം രുചികരവും ഇഷ്ടകരവും ശുദ്ധമായി സംസ്കരിച്ച അന്നം നൽകി, ഇഷ്ടാനുസാരം കടുപ്പമില്ലാത്ത വാക്കുകളാൽ—“ദയവായി സ്വീകരിച്ച് ആസ്വദിക്കുവിൻ (ജുഷധ്വം)” എന്നു പറയണം.

Verse 24

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् । अक्रुध्यता अत्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥ १४.२४ ॥

ശാന്തചിത്തവും പ്രസന്നമുഖവും ഉള്ള മുനിമാർ മൗനത്തോടെ അത് സന്തോഷത്തോടെ ഭുജിക്കണം. ദാതാവും കോപമില്ലാതെ, അതിവേഗമില്ലാതെ, ഭക്തിയോടെ നൽകണം.

Verse 25

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ॥ १४.२५ ॥

രക്ഷോഘ്ന മന്ത്രം പാരായണം ചെയ്ത്, നിലത്ത് എള്ള് വിരിച്ച്, ആ പിതൃകളെയേ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ ശ്രദ്ധയോടെ ആഹ്വാനിച്ച്/പാരായണം ചെയ്യണം.

Verse 26

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ॥ १४.२६ ॥

എന്റെ പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ—ഇന്ന് ഹോമം മൂലം പോഷിതമായ രൂപങ്ങളോടെ—തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 27

पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥ १४.२७ ॥

ഇന്ന് ബ്രാഹ്മണരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന എന്റെ പിതാവും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും എനാൽ തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 28

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ॥ १४.२८ ॥

ഭൂമിയിൽ ഞാൻ അർപ്പിച്ച പിണ്ഡദാനങ്ങളാൽ എന്റെ പിതാവും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 29

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ॥ १४.२९ ॥

ഇത് ഞാൻ ഉച്ചരിച്ചതിനാൽ, എന്റെ ഭക്തിയാൽ എന്റെ പിതാവും പിതാമഹനും പ്രപിതാമഹനും തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 30

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ १४.३० ॥

അവന്റെ മാതാമഹൻ തൃപ്തി പ്രാപിക്കട്ടെ; അതുപോലെ അവന്റെ പിതാവ്, പിതാവിന്റെ പിതാവ്, പിന്നെ മറ്റ് പിതൃഗണവും. വിശ്വേദേവന്മാർ പരമ തൃപ്തിയിലേക്കു പ്രാപിക്കട്ടെ; യാതുധാനന്മാർ തൃപ്തി നഷ്ടപ്പെടുത്തി അകറ്റപ്പെടട്ടെ।

Verse 31

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकाव्यभोक्ता । अव्ययात्मा हरिरीश्वरॊऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ॥ १४.३१ ॥

ഇവിടെ യജ്ഞേശ്വരനായ ഹരി—അവ്യയാത്മാവ്, ഹവ്യവും സമസ്ത കാവ്യവും ഭോജിക്കുന്നവൻ—സന്നിഹിതനായി വസിക്കുന്നു। അവന്റെ സന്നിധാനത്താൽ ശേഷമില്ലാതെ എല്ലാ രാക്ഷസരും എല്ലാ അസുരരും ഉടൻ അകന്നുപോകട്ടെ।

Verse 32

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ॥ १४.३२ ॥

ആ ബ്രാഹ്മണ അതിഥികൾ തൃപ്തരായ ശേഷം ഭൂമിയിൽ അന്നം ചിതറിക്കണം. ആചമനത്തിനായി അവർക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും ജലം നൽകണം.

Verse 33

सुतृप्तैस्तैरणुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ॥ १४.३३ ॥

അവരെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, സകല അന്നവും ഭൂമിയിൽ അർപ്പിച്ച് അവരുടെ അനുമതി നേടി, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ജലത്തോടുകൂടെ പിണ്ഡങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു.

Verse 34

पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ॥ १४.३४ ॥

പിതൃതീർത്ഥം ഉപയോഗിച്ച് ജലം അർപ്പിക്കണം; അതുപോലെ കൈകൂപ്പി ജലാഞ്ജലിയും സമർപ്പിക്കണം. അതേ തീർത്ഥവിധിയാൽ മാതാമഹന്മാർക്കായി പിണ്ഡങ്ങൾ ദക്ഷിണാഗ്ര ദർഭപ്പുല്ലിന്മേൽ വെച്ച്, പുഷ്പം ധൂപം മുതലായവകൊണ്ട് പൂജിക്കണം.

Verse 35

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ॥ १४.३५ ॥

ഉച്ഛിഷ്ടത്തിന്റെ സന്നിധിയിൽ ആദ്യ പിണ്ഡം സ്വന്തം പിതാവിന് നൽകണം. മറ്റൊരു പിണ്ഡം പിതാമഹന്, അതുപോലെ മറ്റൊന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവിന് (പ്രപിതാമഹന്) നൽകണം.

Verse 36

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद्गन्धमाल्यादिसंयुतैः ॥ १४.३६ ॥

ദർഭത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ ലേപഭുജരായ സത്തകളെ ലേപം മൃദുവായി തേച്ച് തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം. അതുപോലെ മാതാമഹന്റെ പിണ്ഡവും ഗന്ധം, മാല മുതലായവ ചേർത്ത് സമർപ്പിക്കണം.

Verse 37

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ॥ १४.३७ ॥

ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ പൂജിച്ചതിന് ശേഷം ജ്ഞാനി ആചമനത്തിനുള്ള ജലം നൽകണം. ഹേ ദ്വിജേശ്വരാ, ആദ്യം ഭക്തിയോടെ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ പിതൃകൾക്കു അർപ്പിക്കണം.

Verse 38

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ॥ १४.३८ ॥

“സു-സ്വധാ” എന്ന ആശീർവാദത്തോടെ കഴിവനുസരിച്ച് ദക്ഷിണ നൽകണം. അവർക്കു ദക്ഷിണ നൽകി ശേഷം വൈശ്വദേവിക മന്ത്രങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്യിപ്പിച്ച്—“ഇതിനാൽ വിശ്വേ ദേവന്മാർ പ്രസന്നരാകട്ടെ” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം.

Verse 39

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ॥ १४.३९ ॥

ആ വിപ്രർ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞാൽ, അതുപോലെ ആശീർവാദങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കണം. തുടർന്ന്, ഹേ മഹാമതേ, ദേവന്മാരെ ഔപചാരികമായി വിസർജിക്കണം—ആദ്യം പിതൃകളെ.

Verse 40

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ॥ १४.४० ॥

ഇതുപോലെ തന്നെ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മാതാമഹന്മാർക്കുമുള്ള ക്രമവും സ്മൃതിയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭോജനദാനങ്ങളിൽ കഴിവനുസരിച്ച്, അതുപോലെ വിസർജനത്തിലും; പാദശൗചനത്തിന് മുമ്പ് ദ്വിജന്മാരുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് ചെയ്യണം.

Verse 41

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ॥ १४.४१ ॥

ആദ്യം ജ്ഞാനമുള്ള പിതൃപക്ഷക്കാരെയും അതുപോലെ മാതാമഹപക്ഷക്കാരെയും സ്നേഹവചനങ്ങളോടെ ബഹുമാനിച്ച് വിസർജിക്കണം. തുടർന്ന് ആദരത്തോടെ അപേക്ഷിച്ച്, അനുമതി ലഭിച്ചാൽ മടങ്ങി, വാതിലിന്റെ അതിരുവരെയെങ്കിലും അനുഗമിച്ച് വിടവാങ്ങിക്കണം.

Verse 42

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबान्धुभिरात्मना ॥ १४.४२ ॥

അതിനുശേഷം ‘വൈശ്വദേവ’ എന്ന നിത്യകർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണം. പിന്നെ പൂജ്യരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, സ്വന്തം സേവകരും ബന്ധുക്കളും കൂടെ ഒരുമിച്ച് ഭോജനം ചെയ്യണം.

Verse 43

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पितृयं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ॥ १४.४३ ॥

ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിമാൻ പിതൃയ ശ്രാദ്ധവും അതുപോലെ മാതാമഹന്മാർക്കായുള്ള ശ്രാദ്ധവും അനുഷ്ഠിക്കണം. ശ്രാദ്ധാർപ്പണങ്ങളാൽ തൃപ്തരായ പിതാമഹന്മാർ എല്ലാ അഭിലഷിതഫലങ്ങളും ദാനം ചെയ്യും.

Verse 44

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ॥ १४.४४ ॥

ശ്രാദ്ധത്തിൽ മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ പവിത്രമെന്നു പറയുന്നു—ദൗഹിത്രൻ (മകളുടെ മകൻ), കുതപം (ഉണ്ണിവസ്ത്രം/ആസനം), എള്ള്. അതുപോലെ വെള്ളി ദാനം, ‘സന്ദർശനം’ മുതലായ കർമങ്ങളും പുണ്യകരമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 45

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ॥ १४.४५ ॥

ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ കോപം, യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടൽ, അതിവേഗം/അവസരം—ഇവ മൂன்றും ഒഴിവാക്കണം. ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ഭോജനം സ്വീകരിക്കുന്നവനും ഇവിടെ ഈ മൂன்றും വर्ज്യമാണ്; സംശയമില്ല.

Verse 46

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहाः द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥ १४.४६ ॥

ഹേ ദ്വിജാ, ശ്രാദ്ധം അനുഷ്ഠിക്കുന്നതാൽ വിശ്വേദേവന്മാരും പിതൃഗണവും മാതാമഹന്മാരും തൃപ്തരാകുന്നു; വിധിപൂർവ്വം എല്ലാ ശ്രാദ്ധങ്ങളും ചെയ്യുന്ന പുരുഷന്മാരുടെ സമഗ്രകുലം പോഷിതമായി വളരുന്നു.

Verse 47

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद्विप्रेन्द्र शस्यते ॥ १४.४७ ॥

പിതൃഗണത്തിന്റെ ആധാരം സോമൻ; യോഗങ്ങളുടെ ആധാരം ചന്ദ്രൻ. അതിനാൽ, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, യോഗസഹിതം ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം പ്രശംസനീയം.

Verse 48

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ॥ १४.४८ ॥

ആയിരം വിപ്രന്മാരിലുപോലും മുൻപിൽ ഒരു യോഗി നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ഭോജനം ചെയ്യുന്ന എല്ലാവരെയും യജമാനനെയും കൂടി, ഹേ ദ്വിജാ, തരിക്കുന്നു.

Verse 49

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शम्भुना तथा ॥ १४.४९ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, മുൻകല്പത്തിൽ സനത്കുമാരൻ എനിക്കിത് പറഞ്ഞു; വായുവും, ദേവന്മാരിൽ ശംഭുവും അതുപോലെ തന്നെ വിവരിച്ചു.

Verse 50

इयं सर्वपुराणेषु सामान्यापैत्रिकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ॥ १४.५१ ॥

ഇത് എല്ലാ പുരാണങ്ങളിലും പറയുന്ന സാധാരണ പിതൃകർമ്മമാണ്. ഈ കർമകാണ്ഡവിധി ക്രമമായി അറിഞ്ഞാൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.

Verse 51

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ॥ १४.५२ ॥

ഇതിനെ ആശ്രയിച്ച് ദൃഢവ്രതരായ ഋഷിമാർ നിർവാണം (മോക്ഷം) പ്രാപിച്ചു. ഇപ്പോൾ, ഹേ ഗൗരമുഖാ, നീയും അതുപോലെ പരമസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കൂ.

Verse 52

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन्यष्ट्वा हरिं ध्यायेद्यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ॥ १४.५३ ॥

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഭക്തിയോടെ നീ ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഇത് പറഞ്ഞു. പിതൃകളെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച് ശേഷം ഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നവന് അതിനേക്കാൾ ഉന്നതം എന്തുണ്ട്? ഇതിലുപരി ശ്രേഷ്ഠമായ പിതൃ-തന്ത്രം ഇല്ലെന്നത് നിശ്ചയം.

Verse 53

धरण्युवाच ॥

ധരണി (ഭൂമി) അരുളിച്ചെയ്തു: