Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अगस्त्यमुनिरित्युक्त्वा चक्रतीर्थाश्रयां कथाम् । विभोर्विष्णुहरेश्चापि पुनराह द्विजोत्तमाः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ചക്രതീർത്ഥത്തെ ആശ്രയിച്ച കഥയും മഹാവിഭുവായ വിഷ്ണു-ഹരിയുടെ മഹിമയും പറഞ്ഞശേഷം, ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, അഗസ്ത്യമുനി വീണ്ടും പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । पुरा ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विज्ञाय हरिमच्युतम् । अयोध्यावासिनं देवं तत्र चक्रे स्थितिं स्वयम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് അച്യുതനായ ഹരിയെ അറിഞ്ഞ്, അയോധ്യാവാസിയായ ആ ദേവനെ അവിടെ സ്വയം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു।

Verse 3

आगत्य कृतवांस्तत्र यात्रां ब्रह्मा यथाविधि । यज्ञं च विधिवच्चक्रे नानासंभारसंयुतम्

അവിടെ എത്തി ബ്രഹ്മാവ് വിധിപ്രകാരം യാത്രാ-കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു; നാനാവിധ സംഭാരങ്ങളോടുകൂടിയ യജ്ഞവും നിയമാനുസാരം നടത്തി।

Verse 4

ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्

തുടർന്ന് ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ തന്റെ നാമധേയമുള്ള ഒരു വിശാല കുണ്ഡം നിർമ്മിച്ചു; അത് അനേകം ദേവതകളുടെ സാന്നിധ്യത്തോടെ സമന്വിതമായിരുന്നു।

Verse 5

विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् । कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्

അത് വിശാലമായ ജലതരംഗങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് മലിനത നീക്കുന്നതായിരുന്നു; കുമുദം, ഉത്പലം, കഹ്ലാരം, പുണ്ഡരീകം എന്നീ ജലപുഷ്പക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 6

हंससारसचक्राह्व विहंगममनोहरम् । तटांतविटपोल्लासि पतत्त्रिगणसंकुलम्

അത് ഹംസം, സാരസം, ചക്രാഹ്വം മുതലായ പക്ഷികളാൽ മനോഹരമായിരുന്നു; തീരങ്ങളിൽ പടർന്ന കൊമ്പുകൾ തിളങ്ങി, കരയൊട്ടാകെ പക്ഷിസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 7

तत्र कुण्डे सुराः सर्वे स्नाताः शुद्धिसमन्विताः । बभूवुरद्धा विगतरजस्का विमलत्विषः

അവിടെ ആ പുണ്യകുണ്ഡത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരും സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധിയാൽ സമന്വിതരായി. നിശ്ചയമായും അവരുടെ കലുഷരജസ് നീങ്ങി, അവർ നിർമല ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 8

तदाश्चर्य्यं महद्दृष्ट्वा ते सर्वे सहसा सुराः । ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्भक्त्या प्रांजलयस्तदा

ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ടു എല്ലാ ദേവന്മാരും ഉടൻ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി, ഭക്തിയോടെ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു.

Verse 9

देवा ऊचुः । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन माहात्म्यं कमलासन । अस्य कुण्डस्य सकलं खातस्य विमलत्विषः

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, കമലാസനാ! ഈ ഖനിതവും നിർമല ദീപ്തിയുമുള്ള കുണ്ഡത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ മഹാത്മ്യം ഞങ്ങൾക്ക് സത്യമായി അരുളുക.

Verse 10

अत्र स्नानेन सर्वेषामस्माकं विगतं रजः । महदाश्चर्यमेतस्य दृष्ट्वा कुंडस्य विस्मिताः । सर्वे वयं सुरश्रेष्ठ कृपया त्वमतो वद

ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും രജസ് (കലുഷം) നീങ്ങി. ഈ കുണ്ഡത്തിന്റെ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ടു ഞങ്ങൾ വിസ്മയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹേ സുറശ്രേഷ്ഠാ, കരുണയാൽ അതിനാൽ അരുളുക.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । शृण्वन्तु सर्वे त्रिदशाः सावधानाः सविस्मयाः । कुण्डस्यैतस्य माहात्म्यं नानाफलसमन्वितम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— ഹേ ത്രിദശന്മാരേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വിസ്മയത്തോടെ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക; ഈ കുണ്ഡത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം നാനാവിധ ഫലങ്ങളാൽ സമന്വിതമാണ്.

Verse 12

अत्र स्नानेन विधिवत्पापात्मानोऽपि जंतवः । विमानं हंससंयुक्तमास्थाय रुचिरांबराः । निवसंति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപസ്വഭാവമുള്ള ജീവികളും ഹംസയുക്തമായ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ആരോഹണം ചെയ്ത്, ദീപ്തവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, ഭൂതപ്രളയം വരെയും ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ വസിക്കും।

Verse 13

अत्र दानेन होमेन यथाशक्त्या सुरोत्तमाः । तुलाश्वमेधयोः पुण्यं प्राप्नुयुर्मुनिसत्तम

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ഇവിടെ യഥാശക്തി ദാനം ചെയ്ത് അഗ്നിഹോമം ചെയ്താൽ ദേവോത്തമർക്കും തുലാദാനവും അശ്വമേധയാഗവും തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും।

Verse 14

ममास्मिन्सरसि श्रीमाञ्जायते स्नानतो नरः । तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं जपादिकम्

എന്റെ ഈ സരസ്സിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ശ്രീമാനായി സമൃദ്ധനാകും. അതിനാൽ ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം, ദാനം, ജപം മുതലായ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ചെയ്യണം।

Verse 15

सर्वयज्ञसमं स्याद्वै महापातकनाशनम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातिमितो यास्यत्यनुत्तमाम्

ഈ തീർത്ഥം സർവയജ്ഞസമമായ ഫലദായകവും മഹാപാതകനാശകവും ആകും; ഈ നിമിഷം മുതൽ ‘ബ്രഹ്മകുണ്ഡം’ എന്ന അനുത്തമ ഖ്യാതി പ്രാപിക്കും।

Verse 16

अस्मिन्कुण्डे च सांनिध्यं भविष्यति सदा मम । कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां सुरोत्तमाः

ഈ കുണ്ഡത്തിൽ എന്റെ സാന്നിധ്യം സദാ നിലനിൽക്കും; ഹേ ദേവോത്തമരേ! കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ…

Verse 17

यात्रा भविष्यति सदा सुराः सांवत्सरी मम । शुभप्रदा महापापराशिनाशकरी तदा

ഹേ ദേവന്മാരേ! എന്റെ വാർഷിക തീർത്ഥയാത്ര സദാ നടക്കും; അത് മംഗളപ്രദവും ആ സമയത്ത് മഹാപാപരാശികളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാകുന്നു.

Verse 18

स्वर्णं चैव सदा देयं वासांसि विविधानि च । निजशक्त्या प्रकर्तव्या सुरास्तृप्तिर्द्विजन्मनाम्

സ്വർണം സദാ ദാനം ചെയ്യണം, വിവിധ വസ്ത്രങ്ങളും കൂടെ; സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് അർപ്പണം ചെയ്ത് ദേവന്മാർ തൃപ്തരാകുകയും ദ്വിജന്മാർ സന്തുഷ്ടരാകുകയും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवोऽयं ब्रह्मा लोकपितामहः । अन्तर्दधे सुरैः सार्द्धं तीर्थं दृष्ट्वा तपोधन

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ തപോധന! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ദേവദേവനും ലോകപിതാമഹനുമായ ബ്രഹ്മാവ് തീർത്ഥം ദർശിച്ച് ദേവന്മാരോടൊപ്പം അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 20

तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि । चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्

അന്നുമുതൽ ആ കുണ്ടം ഭൂമിയിൽ പരമപ്രസിദ്ധമായി; ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കുദിശയിൽ ആ മഹത്തായ കുണ്ടം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तपोराशिरगस्त्यः कुंभसंभवः । पुनः पृष्टो मुनिवरो व्यासायावीवदत्कथाम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, തപോരാശിയും കുംഭസംബവനുമായ അഗസ്ത്യൻ, വീണ്ടും ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മുനിവരൻ വ്യാസനോട് ഈ കഥ പറഞ്ഞു.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । अन्यच्छृणु महाभाग तीर्थं दुष्कृतिदुर्ल्लभम् । ऋणमोचनसंज्ञं तु सरयूतीरसंगतम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ! ഇനി കേൾക്കുക; സരയൂതീരസംഗതമായ ‘ഋണമോചന’നാമ തീർത്ഥം ദുഷ്കൃതികൾക്കാർക്ക് ദുർലഭമാണ്.

Verse 23

ब्रह्मकुण्डान्मुनिवर धनुःसप्तशतेन च । पूर्वोत्तरदिशाभागे संस्थितं सरयूजले

ഹേ മുനിവരാ! ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ഏഴുനൂറ് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്തിൽ, ഈശാന ദിശാഭാഗത്ത്, അത് സരയൂജലത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 24

तत्र पूर्वं मुनिवरो लोमशो नाम नामतः । तीर्थयात्राप्रसंगेन स्नानं चक्रे विधानतः

അവിടെ മുമ്പ് ‘ലോമശ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ മഹാമുനി, തീർത്ഥയാത്രാസന്ദർഭത്തിൽ, വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 25

ततः स ऋणनिर्मुक्तो बभूव गतकल्मषः । तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मुनीन्सानन्दमब्रवीत्

അതിനുശേഷം അവൻ ഋണമുക്തനായി, പാപമലിനത വിട്ടവനായി. ആ മഹാദ്ഭുതം കണ്ടു സന്തോഷത്തോടെ മുനിമാരോട് പറഞ്ഞു.

Verse 26

पश्यन्त्वेतस्य महतो गुणांस्तीर्थवरस्य वै । भुजावूर्ध्वं तथा कृत्वा हर्षेणाहाऽश्रुलोचनः

“ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്തായ ഗുണങ്ങൾ കാണുവിൻ!” എന്നു പറഞ്ഞു, കൈകൾ ഉയർത്തി; ഹർഷത്തിൽ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 27

लोमश उवाच । ऋणमोचनसंज्ञं तु तीर्थमेतदनुत्तमम् । यत्र स्नानेन जंतूनामृणनिर्यातनं भवेत्

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ‘ഋണമോചന’ എന്ന പേരുള്ള അത്യുത്തമ തീർത്ഥമാണ്. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ദേഹധാരികൾക്ക് ഋണബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.

Verse 28

ऐहिकं पारलौकिक्यं यदृणत्रितयं नृणाम् । तत्सर्वं स्नानमात्रेण तीर्थेऽस्मिन्नश्यति क्षणात्

മനുഷ്യർക്കുള്ള ഐഹികവും പാരലൗകികവും ആയ ത്രിവിധ ഋണം—അത് എല്ലാം ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനമാത്രം കൊണ്ടു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നശിക്കുന്നു.

Verse 29

सर्वतीर्थोत्तमं चैतत्सद्यः प्रत्ययकारकम् । मया चास्य फलं सम्यगनुभूतमृणादिह

ഇത് സകല തീർത്ഥങ്ങളിലും ഉത്തമം; ഉടൻ തന്നെ വിശ്വാസം ഉണർത്തുന്നതും. ഞാൻ ഇവിടെ ഇതിന്റെ ഫലം ശരിയായി അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്—ഋണമോചനം.

Verse 30

तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं च शक्तितः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः सर्वदा फलकांक्षिभिः

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ വിധിപ്രകാരം സ്നാനവും ദാനവും കഴിവനുസരിച്ച് ചെയ്യണം. ഫലാകാംക്ഷികൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യണം.

Verse 31

स्नातव्यं च सुवर्णं च देयं वस्त्रादि शक्तितः

സ്നാനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ കഴിവനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും വസ്ത്രാദികളും ദാനമായി നൽകണം.

Verse 32

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा तीर्थमाहात्म्यं लोमशो मुनिसत्तमः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठः स्तुवंस्तीर्थगुणान्मुदा

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പറഞ്ഞശേഷം, മുനിശ്രേഷ്ഠനായ ലോമശൻ ആനന്ദത്തോടെ തീർത്ഥഗുണങ്ങളെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് അന്തർധാനം ചെയ്തു।

Verse 33

इत्येतत्कथितं विप्र ऋणमोचनसंज्ञकम् । यत्र स्नानेन जन्तूनामृणं नश्यति तत्क्षणात् । ऋणमोचनतीर्थं तु पूर्वतः सरयूजले

ഹേ വിപ്രാ! ഇതാണ് ‘ഋണമോചന’ എന്നു പേരുള്ള തീർത്ഥം; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ജീവികളുടെ ഋണം അതേ ക്ഷണത്തിൽ നശിക്കുന്നു. ആ ഋണമോചന തീർത്ഥം സരയൂജലത്തിൽ കിഴക്കുവശത്താണ്।

Verse 34

धनुर्द्विशत्या तीर्थं च पापमोचनसंज्ञकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा तत्र स्नानेन मानवः । जायते तत्क्षणादेव नात्र कार्या विचारणा

ഇരുനൂറ് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്ത് ‘പാപമോചന’ എന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ അതേ ക്ഷണത്തിൽ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും ശുദ്ധാത്മാവാകുന്നു; ഇതിൽ സംശയമോ വിചാരണമോ വേണ്ട।

Verse 35

मया तत्र मुनिश्रेष्ठ दृष्टं माहात्म्यमुत्तमम्

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! അവിടെ ഞാൻ ആ ഉത്തമമായ മാഹാത്മ്യം സ്വയം ദർശിച്ചു।

Verse 36

पांचालदेशसंभूतो नाम्ना नरहरिर्द्विजः । असत्संगप्रभावेन पापात्मा समजायत

പാഞ്ചാലദേശത്ത് ജനിച്ച നരഹരി എന്ന ദ്വിജൻ, അസത്സംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂലം പാപാത്മാവായി മാറി।

Verse 37

नाना विधानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । कृतवान्पापिसंगेन त्रयीमार्गविनिन्दकः

പാപികളുടെ സംഗതിമൂലം അവൻ ബ്രഹ്മഹത്യാദി പലവിധ പാപങ്ങൾ ചെയ്തു; ത്രയീ-വേദമാർഗത്തെ നിന്ദിക്കുന്നവനായി മാറി।

Verse 38

स कदाचित्साधुसंगात्तीर्थयात्राप्रसंगतः । अयोध्यामागतो विप्र महापातककृद्द्विजः

ഹേ വിപ്രാ! ഒരിക്കൽ സാദുസംഗവും തീർത്ഥയാത്രയുടെ അവസരവും മൂലം, മഹാപാതകം ചെയ്ത ആ ദ്വിജനും അയോധ്യയിൽ എത്തി।

Verse 39

पापमोचनतीर्थे तु स्नातः सत्संगतो द्विजः । पापराशिर्विनष्टोऽस्य निष्पापः समभूत्क्षणात्

പാപമോചന തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സത്സംഗം ലഭിച്ചതോടെ ആ ദ്വിജന്റെ പാപരാശി നശിച്ചു; അവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നിഷ്പാപനായി।

Verse 40

दिवः पपात तन्मूर्ध्नि पुष्पवृष्टिर्मुनीश्वर । दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोके गतो द्विजः

ഹേ മുനീശ്വരാ! ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അവന്റെ തലയിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു; ദിവ്യ വിമാനം കയറി ആ ദ്വിജൻ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 41

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं मया च द्विजपुंगव । श्रद्धया परया तत्र कृतं स्नानं विशेषतः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ടിട്ട് ഞാനും അവിടെ പരമശ്രദ്ധയോടെ, പ്രത്യേക ആചാരത്തോടെ, സ്നാനം ചെയ്തു।

Verse 42

माघकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । दानं च मनुजैः कार्य्यं सर्वपापविशुद्धये

മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ അവിടെ സ്നാനം പ്രത്യേക ഫലപ്രദമാണ്; സർവ്വപാപങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ ശുദ്ധിക്കായി മനുഷ്യർ ദാനവും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

Verse 43

अन्यदा तु कृते स्नाने सर्वपापक्षयो भवेत्

മറ്റുസമയങ്ങളിലും സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവ്വപാപക്ഷയം സംഭവിക്കും.

Verse 44

पापमोचनतीर्थे तु पूर्वं तु सरयूजले । धनुःशतप्रमाणेन वर्त्तते तीर्थमुत्तमम्

പാപമോചന തീർത്ഥത്തിൽ—സരയൂജലത്തിലെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്—ഈ ഉത്തമ തീർത്ഥം നൂറു ധനുസ്സിന്റെ അളവോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 45

सहस्रधारासंज्ञं तु सर्वकिल्बिषनाशनम् । यस्मिन्रामाज्ञया वीरो लक्ष्मणः परवीरहा । प्राणानुत्सृज्य योगेन ययौ शेषात्मतां पुरा

ആ തീർത്ഥം ‘സഹസ്രധാരാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം, സർവ്വകല്മഷനാശിനി. അവിടെ പൂർവ്വകാലത്ത് രാമാജ്ഞപ്രകാരം വീരനും പരവീരഹന്താവുമായ ലക്ഷ്മണൻ യോഗമാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്ത് ശേഷ (അനന്ത) സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു.

Verse 46

सार्द्धंहस्तत्रयेणैव प्रमाणं धनुषो विदुः । चतुर्भिर्हस्तकैः संख्या दण्ड इत्यभिधीयते

ജ്ഞാനികൾ ‘ധനുസ്’ എന്ന അളവ് സാർദ്ധമൂന്ന് ഹസ്തമെന്ന് അറിയുന്നു; നാല് ഹസ്തങ്ങളുടെ അളവിനെ ‘ദണ്ഡ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 47

सूत उवाच । इत्थं तदा समाकर्ण्य कुम्भयोनिमुनेस्तदा । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनः पप्रच्छ कौतुकात्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കുംഭയോനി മുനി അഗസ്ത്യന്റെ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ച ശേഷം, കൗതുകവശാൽ കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസൻ വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു।

Verse 48

व्यास उवाच । सहस्रधारामाहात्म्यं विस्तराद्वद सुव्रत । शृण्वंस्तीर्थस्य माहात्म्यं न तृप्यति मनो मम

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുവ്രത, സഹസ്രധാരയുടെ മഹാത്മ്യം വിശദമായി പറയുക. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ കേൾക്കുമ്പോഴും എന്റെ മനസ്സ് തൃപ്തിയാകുന്നില്ല।

Verse 49

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथां कथयतो मम । सहस्रधारातीर्थस्य समुत्पत्तिं महोदयात्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. സഹസ്രധാരാ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹോദയമായ ഉത്ഭവകഥ ഞാൻ പറയുന്നു।

Verse 50

पुरा रामो रघुपतिर्देवकार्यं विधाय वै । कालेन सह संगम्य मंत्रं चक्रे नरेश्वरः

പുരാതനകാലത്ത് രഘുപതി രാമൻ ദേവകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, കാലത്തോടു സംഗമിച്ച് നരേശ്വരൻ രഹസ്യമായ മന്ത്രണം നടത്തി।

Verse 51

मया त्याज्यो भवेत्क्षिप्रमित्थं चक्रे स संविदम्

“എനിക്ക് ഇതിനെ ഉടൻ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കണം”—ഇങ്ങനെ അവൻ ആ സംവിദ്/നിയമം നിശ്ചയിച്ചു।

Verse 52

तस्मिन्मंत्रयमाणे हि द्वारे तिष्ठति लक्ष्मणे । आगतः स तपोराशिर्दुर्वासास्तेजसां निधिः

ആ ആലോചന നടക്കുമ്പോൾ വാതിലിൽ ലക്ഷ്മണൻ നില്ക്കുകയായിരുന്നു; അപ്പോൾ തപോരാശിയും തേജസ്സിന്റെ നിധിയുമായ ദുർവാസ മഹർഷി അവിടെ എത്തി.

Verse 53

आगत्य लक्ष्मणं शीघ्रं प्रीत्योवाच क्षुधाऽकुलः

അദ്ദേഹം വേഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അടുക്കൽ വന്ന്, വിശപ്പാൽ വ്യാകുലനായിരുന്നിട്ടും പ്രീതിയോടെ സംസാരിച്ചു.

Verse 54

दुर्वासा उवाच । सौमित्रे गच्छ शीघ्रं त्वं रामाग्रे मां निवेदय । कार्यार्थिनमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि

ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സൗമിത്രേ, നീ വേഗത്തിൽ ചെന്നു രാമന്റെ മുമ്പിൽ എന്റെ വരവ് അറിയിക്ക. ഞാൻ കാര്യാർത്ഥിയായി വന്നിരിക്കുന്നു; ഈ വാക്കിൽ നീ മറ്റെങ്ങനെ ചെയ്യരുത്.

Verse 55

अगस्त्य उवाच । शापाद्भीतः स सौमित्रिर्द्रुतं गत्वा तयोः पुरः । मुनिं निवेदयामास रामाग्रे दर्शनार्थिनम् । दुर्वाससं तपोराशिमत्रिनन्दनमागतम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ശാപഭയത്താൽ സൗമിത്രി വേഗത്തിൽ ചെന്നു ആ ഇരുവരുടെയും മുമ്പിൽ എത്തി, രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ ദർശനാർത്ഥിയായി വന്ന തപോരാശിയും അത്രിനന്ദനുമായ ദുർവാസ മുനിയുടെ വരവ് അറിയിച്ചു.

Verse 56

रामोऽपि कालमामंत्र्य प्रस्थाप्य च बहिर्ययौ । दृष्ट्वा मुनिं तं प्रणतः संभोज्य प्रभुरादरात्

രാമനും കാലനോട് അനുവാദം വാങ്ങി അവനെ യാത്രയാക്കി പുറത്തേക്ക് വന്നു. ആ മുനിയെ കണ്ടപ്പോൾ പ്രഭു നമസ്കരിച്ചു, ആദരത്തോടെ അതിഥിസത്കാരം ചെയ്തു.

Verse 57

दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् । सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा

മുനിവരനായ ദുർവാസസിനെ സ്വന്തം കൈകളാൽ ആദരപൂർവ്വം യാത്രയാക്കി, സത്യഭംഗഭയത്താൽ വീരൻ ശ്രീരാമൻ അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 58

लक्ष्मणोऽपि तदा वीरः कुर्वन्नवितथं वचः । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सुमतिः सरयूतीरमाययौ

അപ്പോൾ വീരനായ ലക്ഷ്മണനും, ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവിന്റെ വചനം അവിതഥമാക്കി, സുമതിയോടെ സരയൂതീരത്തേക്ക് എത്തി।

Verse 59

तत्र गत्वाथ च स्नात्वा ध्यानमास्थाय सत्वरम् । चिदात्मनि मनः शान्तं संगम्यावस्थितस्तदा

അവിടെ ചെന്നു സ്നാനം ചെയ്ത് ഉടൻ ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; മനസ് ശാന്തമായി ചിദാത്മാവിൽ ഏകീകരിച്ച് അവിടെ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 60

ततः प्रादुरभूत्तत्र सहस्रफणमण्डितः । शेषश्चक्षुःश्रवाः श्रेष्ठः क्षितिं भित्त्वा सहस्रधा । सुरलोकात्सुरेन्द्रोऽपि समागादमरैः सह

അപ്പോൾ സഹസ്രഫണമണ്ഡലാൽ അലങ്കൃതനായ, ‘ചക്ഷുഃശ്രവാ’ (സർവ്വദർശി-സർവ്വശ്രോതാ) ശ്രേഷ്ഠൻ ശേഷൻ, ഭൂമിയെ സഹസ്രവിധം പിളർത്തി അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ദേവലോകത്തിൽ നിന്ന് സുരേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രനും അമരന്മാരോടുകൂടെ എത്തി।

Verse 61

ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसंगरम् । उवाच मधुरं शक्रः सुराणां तत्र पश्यताम्

അപ്പോൾ സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലനായി, ശേഷാത്മത്വം പ്രാപിച്ച ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു, ദേവന്മാർ നോക്കി നിൽക്കേ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അവിടെ മധുരവചനം പറഞ്ഞു।

Verse 62

इन्द्र उवाच । लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वमारोह स्वपदं स्वकम् । देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिषूदन

ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ലക്ഷ്മണാ, വേഗം എഴുന്നേറ്റ് നിന്റെ സ്വന്തം യഥാർത്ഥ സ്ഥാനത്തിലേക്ക് आरोഹിക്ക. ഹേ വീരാ, ശത്രുനാശകാ! നിനക്കാൽ ദേവകാര്യങ്ങൾ സഫലമായി.

Verse 63

वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि त्वं सनातनम् । भवन्मूर्तिः समायातः शेषोऽपि विलसत्फणः

നീ സനാതനമായ പരമ വൈഷ്ണവ സ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്ക. നിന്റെ തന്നെ മൂർത്തി പ്രത്യക്ഷമായി—പ്രകാശമുള്ള വ്യാപക ഫണങ്ങളോടെയുള്ള ശേഷനും.

Verse 64

सहस्रधा क्षितिं भित्त्वा सहस्रफणमण्डलैः । क्षितेः सहस्रच्छिद्रेषु यस्माद्भित्त्वा समुद्गताः

സഹസ്ര ഫണമണ്ഡലങ്ങളാൽ അവൻ ഭൂമിയെ സഹസ്രധാ പിളർത്തി ഉയർന്നു—ഭൂമിയുടെ സഹസ്ര രന്ധ്രങ്ങൾ പൊട്ടിച്ച് ഉദ്ഗതനായി.

Verse 65

फणसाहस्रमणिभिर्दग्धाः शेषस्य सुव्रत । तस्मादेतन्महातीर्थं सरयूतीरगं शुभम् । ख्यातं सहस्रधारेति भविष्यति न संशयः

ഹേ സുവ്രതാ! ഇവിടെ ശേഷന്റെ സഹസ്ര ഫണരത്നങ്ങൾ ദഗ്ധമായി; അതിനാൽ സരയൂതീരത്തിലെ ഈ ശുഭ മഹാതീർത്ഥം സംശയമില്ലാതെ ‘സഹസ്രധാരാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും.

Verse 66

एतत्क्षेत्रप्रमाणं तु धनुषां पञ्चविंशतिः । अत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन श्रद्धयान्वितः । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരിമാണം ഇരുപത്തഞ്ച് ധനുസ്സാണ്. ശ്രദ്ധയോടെ ഇവിടെ സ്നാനം, ദാനം, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് ശുദ്ധനായി വിഷ്ണുലോകത്തെ പ്രാപിക്കും.

Verse 67

अत्र स्नातो नरो धीमाञ्छेषं संपूज्य चाव्ययम् । तीर्थं संपूज्य विधिवद्विष्णुलोकमवाप्नुयात्

ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത ജ്ഞാനി പുരുഷൻ അവ്യയനായ ശേഷനാഗനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുകയും, ഈ തീർത്ഥത്തെയും യഥാവിധി ആരാധിച്ച് വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യും.

Verse 68

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं विधिपुरःसरम् । शेषरूपाहिवद्ध्येयाः पूज्या विप्रा विशेषतः

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വമായ ആചാരങ്ങൾ മുൻനിർത്തി സ്നാനം നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം. ശേഷരൂപനായ നാഗനെ ധ്യാനിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെ പൂജിച്ച് ആദരിക്കണം.

Verse 69

स्वर्णं चान्नं च वासांसि देयानि श्रद्धयान्वितैः । स्नानं दानं हरेः पूजा सर्वमक्षयतां व्रजेत्

ശ്രദ്ധയുള്ളവർ സ്വർണം, അന്നം, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ദാനം ചെയ്യണം. സ്നാനം, ദാനം, ഹരിപൂജ—ഇവയൊക്കെയും അക്ഷയ പുണ്യമായി മാറുന്നു.

Verse 70

तस्मादेतन्महातीर्थं सर्वकामफलप्रदम् । क्षितौ भविष्यति सदा नात्र कार्या विचारणा

അതുകൊണ്ട് ഈ മഹാതീർത്ഥം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും ഫലം നൽകുന്നതാണ്; ഇത് ഭൂമിയിൽ സദാ നിലനിൽക്കും. ഇതിൽ സംശയമോ വിചാരണമോ വേണ്ട.

Verse 71

श्रावणे शुद्धपक्षस्य या तिथिः पञ्चमी भवेत् । तस्यामत्र प्रकर्तव्यो नागानुद्दिश्य यत्नतः

ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ പഞ്ചമി തിഥിയിൽ ഇവിടെ നാഗങ്ങളെ ഉദ്ദേശിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ, യത്നപൂർവ്വം വിധി/കർമ്മം നിർവഹിക്കണം.

Verse 72

उत्सवो विपुलः सद्भिः शेषपूजापुरःसरम् । उत्सवे तु कृते तत्र तीर्थे महति मानवैः

സദ്ഭക്തർ ശേഷപൂജയെ മുൻനിരയിൽ വെച്ച് മഹോത്സവം നടത്തണം. ആ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യർ ഉത്സവം നിർവഹിക്കുമ്പോൾ…

Verse 73

सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् । सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्

ഭക്തിയോടെ ദ്വിജന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച്, നാഗപൂജയും മുൻനിർത്തുമ്പോൾ—എല്ലാ ഫണിധരരും തൃപ്തരായാൽ അവർ മനുഷ്യരെ പീഡിപ്പിക്കുകയില്ല.

Verse 74

वैशाखमासे ये स्नानं कुर्वंत्यत्र समाहिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

വൈശാഖ മാസത്തിൽ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർക്ക്, നൂറുകോടി കല്പങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും പുനരാവർത്തനം (പുനർജന്മം) ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 75

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं माधवे यत्नतो नरैः । स्नानं दानं हरिः पूज्यो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । तीर्थे कृतेऽत्र मनुजैः सर्वकामफलप्रदः

അതുകൊണ്ട് മാധവ (വൈശാഖ) മാസത്തിൽ മനുഷ്യർ ഇവിടെ പരിശ്രമത്തോടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്യണം; ഹരിയെ പൂജിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കണം. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും ഫലം നൽകുന്നു.

Verse 76

विष्णुमुद्दिश्य यो दद्यात्सालंकारां पयस्विनीम् । सवत्सामत्र सत्तीर्थे सत्पात्राय द्विजन्मने

വിഷ്ണുവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച്, ഈ ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിൽ അലങ്കാരങ്ങളോടുകൂടിയ പാലുതരുന്ന പശുവിനെ കിടാവോടുകൂടെ യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണപാത്രന് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ—

Verse 77

तस्य वासो भवेन्नित्य विष्णुलोके सनातने । अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तीर्थ स्नानेन मानवः

അവന് സനാതനമായ വിഷ്ണുലോകത്തിൽ നിത്യവാസം ലഭിക്കും. തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്‌താൽ മനുഷ്യൻ അക്ഷയ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 78

अत्र पूज्यौ विशेषेण नरैः श्रद्धासमन्वितः । वैशाखे मास्यलंकारैर्वस्त्रैश्च द्विजदंपती

ഇവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ ജനങ്ങൾ വൈശാഖമാസത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും നൽകി ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികളെ പൂജിക്കണം.

Verse 79

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै लक्ष्मीप्रात्यै विशेषतः । वैशाखे मासि तीर्थानि पृथिवीसंस्थितानि वै

ലക്ഷ്മീ-നാരായണന്റെ പ്രീതിക്കായും പ്രത്യേകിച്ച് ലക്ഷ്മീപ്രാപ്തിക്കായും, വൈശാഖമാസത്തിൽ ഭൂമിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും പ്രത്യക്ഷമായി ശക്തിയാർജ്ജിക്കുന്നു.

Verse 80

सर्वाण्यपि च संगत्य स्थास्यंत्यत्र न संशयः । तस्मादत्र विशेषेण वैशाखे स्नानतो नृणाम् । सर्वतीर्थावगाहस्य भविष्यति फलं महत्

എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ഒന്നിച്ചു കൂടി ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ വൈശാഖത്തിൽ ഇവിടെ പ്രത്യേകമായി സ്നാനം ചെയ്‌താൽ, സർവ്വതീർത്ഥസ്നാനത്തിന്റെ മഹത്തായ ഫലം മനുഷ്യന് ലഭിക്കും.

Verse 81

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा मुनिराजेंद्रो लक्ष्मणं सुरसं गतम् । शेषं संस्थाप्य तत्तीर्थे भूभारहरणक्षमम् । लक्ष्मणं यानमारोप्य प्रतस्थे दिवमादरात्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മുനിരാജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ദേവസമൂഹസഹിതനായ ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു. പിന്നെ ഭൂഭാരം നീക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ശേഷനെ ആ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കയറ്റി, ആദരപൂർവ്വം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു.

Verse 82

तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातिं परमां ययौ । वैशाखे मासि तीर्थस्य माहात्म्यं परमं स्मृतम्

അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥം പരമപ്രസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. വൈശാഖമാസത്തിൽ ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം അത്യുത്തമമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 83

पञ्चम्यामपि शुक्लायां श्रावणस्य विशेषतः । अन्यदा पर्वणि श्रेष्ठं विशेषं स्नानमाचरेत् । सहस्रधारातीर्थे च नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ പഞ്ചമിയിലും, മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വദിനങ്ങളിലും, വിശേഷസ്നാനം ആചരിക്കണം. സഹസ്രധാരാ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.

Verse 84

विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण । स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्

ഇവിടെ ഈ തീർത്ഥത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം, തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച്, ആദരഭക്തിയോടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധിമാനായ ശ്രേഷ്ഠൻ—ഇഹലോകത്തിൽ വിപുലമായ ഭോഗസമൃദ്ധി അനുഭവിക്കുന്നു; പിന്നെ ആത്മാവിനെ നിർമ്മലമാക്കി ഭക്തിയാൽ ഭുജഗശായിയായ ശ്രീപതിയോടു ആത്മൈക്യം പ്രാപിക്കുന്നു.