Adhyaya 7

Verse 1

राजोवाच । कथं त्वं हरिणीरूपे जाता मानुषरूपिणी । केन संवर्धिता बाल्ये कथं ते रूपमीदृशम्

രാജാവ് പറഞ്ഞു—നീ എങ്ങനെ മാൻരൂപത്തിൽ ജനിച്ചു, എങ്കിലും മനുഷ്യരൂപിണിയായി എങ്ങനെ ഇരിക്കുന്നു? ബാല്യത്തിൽ നിന്നെ ആരാണ് വളർത്തിയത്, നിനക്ക് ഇത്തരമൊരു രൂപം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?

Verse 2

मृग्युवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं कन्यके वने । ऋषिरुद्दालकोनाम गंगाकूले महातपाः

മൃഗീ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, കേൾക്കുക; കന്യകാ വനത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പറയുന്നു. ഗംഗാതീരത്ത് ഉദ്ദാലകൻ എന്ന മഹാതപസ്വിയായ ഋഷി ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 3

प्रभाते मूत्रमुत्सृष्टुं गतो देव वनांतरे । मूत्रांते पतितो भूमौ वीर्यबिंदुर्द्विजन्मनः

പ്രഭാതത്തിൽ, ഹേ രാജാവേ, അദ്ദേഹം വനാന്തരത്തിലേക്ക് മൂത്രവിസർജനത്തിനായി പോയി. ആ ക്രിയയുടെ അവസാനം ദ്വിജന്റെ വീര്യബിന്ദു ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 4

यावत्स चलितो विप्रः शौचं कृत्वा प्रयत्नतः । तावन्मृगी समायाता दृष्ट्वा पुष्पवनांतरात्

ആ വിപ്രൻ പരിശ്രമത്തോടെ ശൗചം നിർവഹിച്ചു മുന്നോട്ട് നീങ്ങിയപ്പോൾ, പുഷ്പവനത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് കണ്ടുകൊണ്ട് ഒരു മാൻപെൺ അവിടെ എത്തി ചേർന്നു.

Verse 5

चापल्याद्भक्षितं वीर्यं दृष्टं ब्रह्मर्षिणा स्वयम् । यस्मादश्नाति मे वीर्यं तस्माद्गर्भो भविष्यति

ചാപല്യവശാൽ അവൾ വീര്യം ഭക്ഷിച്ചു—ഇതു ബ്രഹ്മർഷി സ്വയം കണ്ടു. ‘അവൾ എന്റെ വീര്യം ഗ്രഹിച്ചതിനാൽ ഗർഭം നിശ്ചയമായും സംഭവിക്കും’ എന്നു അദ്ദേഹം നിശ്ചയിച്ചു.

Verse 6

ममरूपा तववक्त्रा नारी गर्भे भविष्यति । वर्द्धयिष्यति देव्यस्तां रसैर्दिव्यैः सुतां तव

എന്റെ രൂപവും നിന്റെ മുഖസാദൃശ്യമുമുള്ള ഒരു സ്ത്രീ ഗർഭത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കും. ദേവി നിന്റെ ആ പുത്രിയെ ദിവ്യരസങ്ങളാൽ പോഷിപ്പിച്ച് വളർത്തും.

Verse 7

केनापि दैवयोगेन ज्ञानं तस्या भविष्यति । एवमुद्दालकादेव संजाताहं मृगानना । प्रविश्याग्नौ मृता पूर्वं त्वया सार्द्धं नराधिप

ഏതോ ദൈവയോഗത്താൽ അവളിൽ ജ്ഞാനം ഉദിക്കും. ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഉദ്ദാലകനിൽ നിന്നുമാത്രം മൃഗാനനയായി ജനിച്ചു. ഹേ നരാധിപ, മുൻപ് ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് മരിച്ചിരുന്നു.

Verse 8

तस्माज्जातं सतीत्वं मे सप्तजन्मनि वै प्रभो । यत्त्वया कुर्वता राज्यं पापं वै समुपार्जितम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ പ്രഭോ, എന്റെ സതീത്വം ഏഴ് ജന്മങ്ങളിൽ പ്രസ്ഫുടമായി—നീ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ പാപം സത്യമായും സമ്പാദിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 9

क्षत्त्रधर्मं परित्यज्य पलायनपरो मृतः । तदेनो हि मया दग्धं चिताग्नौ नृपसत्तम

ക്ഷത്രധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് രക്ഷപ്പെടുവാൻ തുനിഞ്ഞ നിലയിൽ നീ മരിച്ചു. എന്നാൽ, ഹേ നൃപസത്തമ, ആ പാപം ഞാൻ ചിതാഗ്നിയിൽ ദഹിപ്പിച്ചു.

Verse 10

पतिं गृहीत्वा या नारी मृतमग्नौ विशेद्यदि । सा तारयति भर्तारमात्मानं च कुलद्वयम्

മരിച്ച ഭർത്താവിനെ ചേർത്തുപിടിച്ച് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന സ്ത്രീ ഭർത്താവിനെയും സ്വയംതന്നെയും ഇരുകുലങ്ങളെയും മോചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 11

गोग्रहे देशभंगे च संग्रामे सम्मुखे मृतः । स सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयते

ഗോരക്ഷയിലോ ദേശരക്ഷയിലോ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് മരിക്കുന്ന വീരൻ സൂര്യമണ്ഡലം ഭേദിച്ച് ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു।

Verse 12

अनाशकं यो विदधाति मर्त्त्यो दिनेदिने यज्ञसहस्रपुण्यम् । स याति यानेन गणान्वितेन विधूय पापानि सुरैः स पूज्यते

ദിനംപ്രതി ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മർത്ത്യന് സഹസ്രയജ്ഞഫലമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. പാപങ്ങൾ നീക്കി ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ യാത്രചെയ്ത് ദേവന്മാർക്കാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 13

गंगाजले प्रयागे वा केदारे पुष्करे च ये । वस्त्रापथे प्रभासे च मृतास्ते स्वर्गगामिनः

ഗംഗാജലത്തിൽ, പ്രയാഗത്തിൽ, കേടാരത്തിൽ, പുഷ്കരത്തിൽ, കൂടാതെ പ്രഭാസത്തിലെ വസ്ത്രാപഥത്തിൽ മരിക്കുന്നവർ സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു।

Verse 14

द्वारावत्यां कुरुक्षेत्रे योगाभ्यासेन ये मृताः । हरिरित्यक्षरं मृत्यौ येषां ते स्वर्गगामिनः

ദ്വാരാവതിയിലോ കുരുക്ഷേത്രത്തിലോ യോഗാഭ്യാസത്തോടെ മരിക്കുന്നവരും, മരണസമയത്ത് അധരങ്ങളിൽ ‘ഹരി’ എന്ന അക്ഷരം ഉള്ളവരും സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു।

Verse 15

पूजयित्वा हरिं ये तु भूमौ दर्भतिलैः सह । तिलांश्च पञ्चलोहं च दत्त्वा ये तु पयस्विनीम्

ഭൂമിയിൽ ദർഭയും എള്ളും സഹിതം ഹരിയെ പൂജിക്കുന്നവരും, എള്ളും പഞ്ചലോഹവും ദാനം ചെയ്ത് പാലുതരുന്ന ധേനുവിനെ ദാനം ചെയ്യുന്നവരും—ശുഭഫലഭാഗികളാകുന്നു।

Verse 16

ये मृता राजशार्दूल ते नराः स्वर्ग गामिनः । उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपैतामहे पदे

ഹേ രാജശാർദൂലാ! ഈ പുണ്യസന്ദർഭത്തിൽ മരിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു; പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ച് അവരെ പിതൃ-പൈതാമഹ പദത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് വംശപരമ്പര തുടരുന്നു।

Verse 17

निर्मला निष्कलंका ये ते मृताः स्वर्गगामिनः । व्रतोपवासनिरताः सत्याचारपरायणाः । अहिंसानिरताः शांतास्ते नराः स्वर्गगामिनः

നിർമ്മലരും കളങ്കരഹിതരുമായവർ മരിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു. വ്രത-ഉപവാസങ്ങളിൽ നിരതർ, സത്യാചാരത്തിൽ അചഞ്ചലർ, അഹിംസയിൽ തൽപരർ, ശാന്തിയിൽ സ്ഥാപിതർ—അത്തരം നരന്മാർ സ്വർഗ്ഗഗാമികൾ।

Verse 18

सापवादो रणं त्यक्त्वा मृतो यस्मान्नराधिप । सप्तयोनिषु ते जन्म तस्माज्जातं मया सह

ഹേ നരാധിപാ! അപവാദം സഹിച്ച് യുദ്ധഭൂമി ഉപേക്ഷിച്ച് മരിച്ചവന് ഏഴ് യോനികളിൽ ജന്മം ലഭിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ എനിക്കൊപ്പം തന്നെ അതേ പുനർജന്മധാരയിൽ ജനിച്ചു।

Verse 19

त्वां विना मे पतिर्मा भून्मरणे याचितं मया । तदांतरिक्षे राजेन्द्र वागुवाचाशरीरिणी । आदौ पापफलं भुक्त्वा पश्चा त्स्वर्गं गमिष्यसि

മരണസമയത്ത് ഞാൻ അപേക്ഷിച്ചു—‘നിനക്കില്ലാതെ എന്റെ ഭർത്താവ് ഉണ്ടാകരുത്.’ അപ്പോൾ, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ആകാശത്തിൽ അശരീരവാണി പറഞ്ഞു—‘ആദ്യം പാപഫലം അനുഭവിക്കും; പിന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകും.’

Verse 20

यदि वस्त्रापथे गत्वा शिरः कश्चिद्विमुंचति । स्वर्णरेखाजले राजन्मानुषं स्यान्मुखं मम

ഹേ രാജാവേ, ആരെങ്കിലും വസ്ത്രാപഥത്തിൽ ചെന്നു അവിടെ ശിരസ് അർപ്പിച്ചാൽ, സ്വർണരേഖാജലത്തിൽ എന്റെ മുഖം മനുഷ്യമുഖമാകും.

Verse 21

अहं मानुषवक्त्राऽस्मि पापच्छायाऽवृतं मुखम् । दृश्यते मृगवक्त्राभं तस्माच्छीघ्रं विमुंचय

ഞാൻ മനുഷ്യമുഖമുള്ളവളാണ്; എന്നാൽ പാപത്തിന്റെ നിഴൽ എന്റെ മുഖത്തെ മൂടിയിരിക്കുന്നു. അത് മാൻമുഖംപോലെ തോന്നുന്നു; അതിനാൽ വേഗം മോചിപ്പിക്കൂ.

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो राजा सारस्वतमुदैक्षत । जनो विहस्य सानन्दं सर्वं सत्यं मृगीवचः

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് സാരസ്വതനെ നോക്കി. ജനങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ ചിരിച്ച്—മാൻപെൺ പറഞ്ഞതെല്ലാം സത്യമെന്ന് സമ്മതിച്ചു.

Verse 23

इत्युक्त्वाऽह द्विजेन्द्रः स एवं कुरु नृपोत्तम । एवं राज्ञा समादिष्टः प्रतीहारो ययौ वनम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദ്വിജേന്ദ്രൻ—‘ഹേ നൃപോത്തമാ, അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. രാജാജ്ഞ ലഭിച്ച പ്രതീഹാരൻ വനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 24

वस्त्रापथे महातीर्थे भवं द्रष्टुं त्वरान्वितः । त्वक्सारजालिर्महती स्वर्णरेखाजलोपरि

വസ്ത്രാപഥ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ ഭവനെ (ശിവനെ) ദർശിക്കാനായി അവൻ ത്വരിച്ച് ചെന്നു; സ്വർണരേഖാജലത്തിന്മേൽ തൊലി-നാരുകളുടെ വലിയ വല വിരിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ടു.

Verse 25

वर्त्तते तच्छिरो यत्र वंशप्रोतं महावने । सारस्वतस्य शिष्येण कुशलेन निवेदितम्

മഹാവനത്തിൽ മുളങ്കോലിൽ കുത്തി ഉറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ ശിരസ് എവിടെയുണ്ടെന്നത് സാരസ്വതന്റെ ശിഷ്യൻ കുശലൻ അറിയിച്ചു।

Verse 26

तीर्थं वस्त्रापथं गत्वा भवस्याग्रे महानदी । जाले तत्र शिरो दृष्टं तच्च तोये विमोचितम्

വസ്ത്രാപഥം എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു, ഭവൻ (ശിവൻ) മുന്നിലുള്ള മഹാനദിയിൽ വലയിൽ കുടുങ്ങിയ ശിരസ് കണ്ടു, അതിനെ ജലത്തിൽ മോചിപ്പിച്ചു।

Verse 27

स्नात्वा संपूज्य तीर्थेशं प्रतीहारः समभ्यगात् । शिष्येण सहितो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा

സ്നാനം ചെയ്ത് തീർത്ഥേശ്വരനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച ശേഷം, പ്രതീഹാരൻ ശിഷ്യനോടുകൂടെ സൂര്യപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ എത്തി।

Verse 28

यदागतः प्रतीहारस्तदा सारस्वतेन सा । वृता चान्द्रायणेनैव मासमेकं निरन्तरम्

പ്രതീഹാരൻ എത്തിയപ്പോൾ, അവൾ സാരസ്വതനിയമം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടും ചാന്ദ്രായണവ്രതം ഒരു മാസം തുടർച്ചയായി പാലിച്ചുകൊണ്ടും ഇരുന്നതായിരുന്നു।

Verse 29

संपूर्णे तु व्रते तस्या दिव्यं वक्त्रं सुलोचनम् । सुशोभनं दीर्घकेशं दीर्घकर्णं शुभद्विजम्

അവളുടെ വ്രതം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ദിവ്യവും മനോഹരവുമായ മുഖവും സുന്ദരനേത്രങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ദീർഘകേശവും ദീർഘകർണവും, ശുഭമായ ഉത്തമദന്തങ്ങളും അവൾക്കുണ്ടായി।

Verse 30

कम्बुग्रीवं पद्मगंधं सर्वलक्षणसंयुतम् । व्रतांते मूर्च्छिता बाला गतज्ञाना वभूव सा

അവളുടെ കഴുത്ത് ശംഖംപോലെ, സുഗന്ധം പദ്മംപോലെ, എല്ലാ മംഗളലക്ഷണങ്ങളാലും യുക്തയായിരുന്നു; എന്നാൽ വ്രതാന്തത്തിൽ ആ ബാലിക മൂർച്ചിച്ചു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു।

Verse 31

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च किंनरी । यादृशी सा तदा जाता तीर्थभावेन सुन्दरी

അവൾ ദേവിയുമല്ല, ഗന്ധർവിയുമല്ല, അസുരിയുമല്ല, കിന്നരിയുമല്ല; തീർത്ഥഭാവത്തിന്റെ മഹിമയാൽ അവൾ അപ്പോൾ അത്യപൂർവ സുന്ദരിയായി മാറി।

Verse 32

परिणीता तु सा तेन भोजराजेन सुन्दरी । मृगीमुखीति विख्याता देवी सा भुवनेश्वरी

ആ സുന്ദരിയെ ഭോജരാജൻ വിവാഹം ചെയ്തു; അവൾ ‘മൃഗീമുഖി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായി. അവൾ ദേവി—സാക്ഷാൽ ഭുവനേശ്വരി.

Verse 33

न जानाति पुनः किंचिद्यद्वृत्तं राजमन्दिरे । कृता सा पट्टमहिषी भोजराजेन धीमता

രാജമന്ദിരത്തിൽ എന്തു സംഭവിച്ചതെന്നു അവൾക്ക് പിന്നെ ഒന്നും അറിയില്ലായിരുന്നു; ധീമാനായ ഭോജരാജൻ അവളെ പട്ടമഹിഷിയാക്കി.

Verse 34

ईश्वर उवाच । देशानां प्रवरो देशो गिरीणां प्रवरो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं वनानामुत्तमं वनम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—‘ദേശങ്ങളിൽ ഇത് ശ്രേഷ്ഠദേശം, ഗിരികളിൽ ഇത് ശ്രേഷ്ഠഗിരി; ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഇത് ഉത്തമക്ഷേത്രം, വനങ്ങളിൽ ഇത് ഉത്തമവനം.’

Verse 35

गंगा सरस्वती तापी स्वर्णरेखाजले स्थिता । ब्रह्मा विष्णुश्च सूर्यश्च सर्व इन्द्रादयः सुराः

സ്വർണരേഖയുടെ ജലത്തിൽ ഗംഗ, സരസ്വതി, താപി എന്നീ നദികൾ നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, സൂര്യൻ എന്നിവരും ഇന്ദ്രാദി സർവ്വദേവന്മാരും സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 36

नागा यक्षाश्च गन्धर्वा अस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । ब्रह्मांडं निर्मितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम्

ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ നാഗന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നു. ഇവിടെ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാണ്ഡവും ചല-അചലസഹിതമായ ത്രിലോകവും നിർമ്മിച്ച പരമൻ നിലകൊള്ളുന്നത്.

Verse 37

देवा ब्रह्मादयो जाताः स भवोऽत्र व्यवस्थितः । शिवो भवेति विख्यातः स्वयं देवस्त्रिलोचनः

ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ ഉദ്ഭവിച്ചു; ആ ഭവൻ ഇവിടെ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ ‘ഭവ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ശിവൻ, സ്വയം ത്രിനേത്രദേവൻ.

Verse 38

वेवेति स्कन्दरचनाद्भवानी चात्र संस्थिता । अतो यन्नाधिकं प्रोक्तं तीर्थं देवि मया तव

സ്കന്ദൻ ‘വേവേ’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച വചനത്തിൽ നിന്നു ഭവാനിയും ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതയായി. അതിനാൽ, ഹേ ദേവി, ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു; ഇതിലധികം പറയാനൊന്നുമില്ല.

Verse 39

तस्मिञ्जले स्नानपरो नरो यदि संध्यां विधायानु करोति तर्पणम् । श्राद्धं पितॄणां च ददाति दक्षिणां भवोद्भवं पश्यति मुच्यते भवात्

ആ ജലത്തിൽ ഭക്തിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സന്ധ്യാവിധി നിർവഹിച്ചു പിന്നെ തർപ്പണം ചെയ്യുന്നു; പിതൃകൾക്കായി ശ്രാദ്ധം നടത്തി യഥോചിത ദക്ഷിണ നൽകുന്നു—അവൻ ഭവോദ്ഭവനെ ദർശിച്ച് സാംസാരിക ഭവത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.

Verse 40

अथ यदि भवपूजां दिव्यपुष्पैः करोति तदनु शिवशिवेति स्तोत्रपाठं च गीतम् । सुरवर गणवृन्दैः स्तूयमानो विमानैः सुरवरशिवरूपो मानवो याति नाकम्

ആരെങ്കിലും ദിവ്യപുഷ്പങ്ങളാൽ ഭവനെ (ശിവനെ) പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് ‘ശിവ ശിവ’ എന്നു പറഞ്ഞു സ്തോത്രപാഠവും ഗാനവും ചെയ്താൽ, ആ മനുഷ്യൻ ശ്രേഷ്ഠ ദേവഗണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട് ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ ആരൂഢനായി, ദേവലോകത്തിൽ ശിവസദൃശ രൂപം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।