Adhyaya 19

Verse 1

लोमश उवाच । एवं संबोधितो दैत्यो गुरुणा भार्गवेण हि । उवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगंभीरया गिरा

ലോമശൻ പറഞ്ഞു—ഗുരു ഭാർഗവൻ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ, ആ ദൈത്യൻ പുഞ്ചിരിയോടെ, മേഘഗംഭീരമായ സ്വരത്തിൽ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 2

त्वयोक्तोहं हितार्थाय यैर्वाक्यैश्चालितोऽस्म्यहम् । तव वाक्यं मम प्रीत्यै हितमप्यहितं भवेत्

നീ എന്റെ ഹിതത്തിനായിട്ടാണ് എന്നോട് പറഞ്ഞത്; നിന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ഞാൻ പ്രവർത്തിയിലേക്ക് ഉണർന്നു. എങ്കിലും എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി നിന്റെ ഉപദേശം—ഹിതമായാലും—അഹിതമായി മാറാം.

Verse 3

दास्यामि भिक्षितं चास्मै विष्मवे बटुरूपिणे । पात्रीभूतो ह्ययं विष्णुः सर्वकर्मफलेश्वरः

ബടുരൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്ന ഈ വിഷ്ണുവിന് ഞാൻ ഭിക്ഷ ദാനം ചെയ്യും. കാരണം ഈ വിഷ്ണുവേയാണ് യഥാർത്ഥ പാത്രഭൂതൻ; സർവ്വകർമ്മഫലങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ അവൻ തന്നെയാണ്.

Verse 4

येषां हृदि स्थितो विष्णुस्ते वै पात्रतमा ध्रुवम् । यस्य नाम्ना सर्वमिदं पवित्रमिव चोच्यते

ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിഷ്ണു വസിക്കുന്നുവോ, അവർ തന്നെയാണ് നിശ്ചയമായി ഏറ്റവും ഉത്തമ പാത്രങ്ങൾ. ആരുടെ നാമം കൊണ്ടാണ് ഇതെല്ലാം പവിത്രമെന്നപോലെ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 5

येन वेदाश्च यज्ञाश्च मंत्रतंत्रादयो ह्यमी । सर्वे संपूर्णतां यांति सोऽयं विश्वेश्वरो हरिः

യാരാൽ വേദങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും മന്ത്ര‑തന്ത്രാദി വിധികളും എല്ലാം സമ്പൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നുവോ—അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വേശ്വരനായ ഹരി.

Verse 6

आगतः कृपया मेद्य सर्वात्मा हरिरीश्वरः । उद्धर्तुं मां न संदेह एतज्जानीहि तत्त्वतः

ഇന്ന് കരുണയാൽ സർവാത്മാവായ ഈശ്വരൻ ഹരി എന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു. എന്നെ ഉയർത്തുവാൻ തന്നെയാണ് വന്നത്—സംശയമില്ല; ഇത് തത്ത്വമായി അറിയുക.

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चुकोप च रुषान्वितः । भार्गवः शप्तुमारेभे दैत्येंद्रं धर्म्मवत्सलम्

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭാർഗവൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ് കോപിച്ചു; ധർമ്മവത്സലനായ ദൈത്യേന്ദ്രനെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 8

मम वाक्यमतिक्रम्य दातुमिच्छस्यरिंदम । विगुणो भव रे मंद तस्मात्त्वं निःश्रिको भव

ഹേ അരിന്ദമ! എന്റെ വാക്ക് ലംഘിച്ച് നീ ദാനം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ, ഹേ മന്ദബുദ്ധി, നീ പുണ്യഹീനനാകുക; ‘നിഃശ്രീക’—ശ്രീ‑സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെട്ടവനാകുക.

Verse 9

एवं शशाप च तदा परमार्थविज्ञं शिष्यं महात्मानमगाधबोधम् । स वै जगामाथ महाकविस्त्वरात्स्वमाश्रमं धर्म्मविदां वरिष्ठः

ഇങ്ങനെ അന്ന് ആ മുനി പരമാർത്ഥവിജ്ഞനായ, മഹാത്മാവായ, അഗാധബോധമുള്ള തന്റെ ശിഷ്യനെ ശപിച്ചു. തുടർന്ന് ധർമ്മവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാകവി ഭാർഗവൻ വേഗത്തിൽ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 10

गते तु भार्गवे तस्मिन्बलिर्विरोचनात्मजः । वामनं चार्चयित्वा स महीं दातुं प्रचक्रमे

അപ്പോൾ ഭാർഗവൻ (ശുക്രാചാര്യൻ) പോയശേഷം, വിരോചനപുത്രനായ ബലി വാമനഭഗവാനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച് ഭൂമിദാനം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു।

Verse 11

विंध्यावलिः समागत्य बलेरर्द्धांगशोभिता । अवनिज्य बटोः पादौ प्रददौ विष्णवे महीम्

ബലിയുടെ അർദ്ധാംഗിയായി ശോഭിച്ച വിന്ധ്യാവലി മുന്നോട്ട് വന്ന്, ബടുവിന്റെ (വാമനന്റെ) പാദങ്ങൾ കഴുകി വിഷ്ണുവിന് ഭൂമി സമർപ്പിച്ചു।

Verse 12

संकल्पपूर्वेण तदा विधिना विधिकोविदः । संकल्पेनैव महता ववृधे भगवानजः

അപ്പോൾ വിധികോവിദൻ സംकल्पപൂർവ്വം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം കര്‍മ്മം നിർവഹിച്ചു; ആ മഹാസങ്കൽപമാത്രത്താൽ അജൻ (അജന്മൻ) ഭഗവാൻ വികസിക്കുവാൻ തുടങ്ങി।

Verse 13

यदैकेन मही व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । सर्वे स्वर्गा द्वितीयेन व्याप्तास्तेन महात्मना

പ്രഭവിഷ്ണുവായ വിഷ്ണു ഒരു പാദചുവടിൽ ഭൂമിയെ വ്യാപിച്ചപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാവ് രണ്ടാം പാദചുവടിൽ എല്ലാ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളെയും വ്യാപിച്ചു।

Verse 14

सत्यलोकगतो विष्णोश्चरणः परमेष्ठिना । कमण्डलुगतेनैव अंभसा चावनेनिजे

വിഷ്ണുവിന്റെ പാദം സത്യലോകത്തെത്തി; അപ്പോൾ പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ കമണ്ഡലുവിലെ ജലത്താൽ ആ പാദം കഴുകി।

Verse 15

तत्पादसंपर्कजलाच्च जाता भागीरथी सर्वसुमंगला च । यया त्रिलोकी च कृता पवित्रा यया च सर्वे सगराः समुद्धृताः । यया कपर्दः परिपूरितो वै शंभोस्तदानीं च भगीरथेन

അവന്റെ പാദസ്പർശജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഭാഗീരഥീ ഗംഗ—സർവ്വമംഗളമയി—ജനിച്ചത്. അവളാൽ ത്രിലോകവും പവിത്രമായി; അവളാൽ സഗരന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടു. അന്നേ കാലത്ത് ഭഗീരഥൻ ഗംഗയെ അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ ശംഭുവിന്റെ ജടകൾ അവളാൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 16

तीर्थानां तीर्थमाद्यं च गंगाख्यमवतारितम् । तद्विष्णोश्चरणेनैव समेतं ब्रह्मणा कृतम्

തീർത്ഥങ്ങളിലൊക്കെയും ആദ്യമായ തീർത്ഥം ‘ഗംഗ’ എന്ന പേരിൽ അവതരിച്ചു. അത് വിഷ്ണുവിന്റെ പാദത്തോടെയേ സംയുക്തമായി ബ്രഹ്മാവാൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 17

त्रिविक्रमात्परो ह्यात्मा नाम्ना त्रिविक्रमोऽभवत् । त्रिविक्रमक्रमाक्रांतं त्रैलोक्यं च तदाऽभवत्

മൂന്ന് പാദചുവടുകളാൽ പരമാത്മാവ് ‘ത്രിവിക്രമൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി; അപ്പോൾ ത്രിവിക്രമന്റെ പാദക്രമം ത്രിലോകത്തെയും ആവൃതമാക്കി.

Verse 18

पदद्वयेन वा पूर्णं जगदेतच्चराचरम् । विहाय तत्स्वरूपं च देवदेवो जनार्द्दनः । पुनश्च बटुरूपोऽसावुपविश्य निजासने

രണ്ട് പാദചുവടുകളാൽ തന്നെ ഈ സമസ്ത ചരാചര ജഗത്ത് പരിപൂർണ്ണമായി. തുടർന്ന് ദേവദേവനായ ജനാർദനൻ ആ സർവ്വവ്യാപി സ്വരൂപം ഉപേക്ഷിച്ചു; പിന്നെയും ബടു-ബ്രഹ്മചാരിയുടെ രൂപം ധരിച്ചു തന്റെ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു.

Verse 19

तदा देवाः सगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः । आगताश्च बलेर्यज्ञं द्रष्टुं यज्ञपतिं प्रभुम्

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടെ, മുനിമാർ, സിദ്ധർ, ചാരണർ എന്നിവരും—എല്ലാവരും ബലിയുടെ യജ്ഞം കാണാനും യജ്ഞപതിയായ പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കാനും അവിടെ എത്തി.

Verse 20

तत्र ब्रह्मा समागत्य स्तुतिं चक्रे परात्मनः । बलेस्तत्रैव चान्येन च दैत्येंद्राश्चागतास्त्वरम्

അവിടെ ബ്രഹ്മാവ് എത്തി പരമാത്മാവിനെ സ്തുതിച്ചു. അതേ സ്ഥലത്ത് ബലിയുടെ പക്കലേക്ക് മറ്റു ദാനവേന്ദ്രന്മാരും വേഗത്തിൽ എത്തി.

Verse 21

एभिः सर्वैः परिवृतो वामनो बलिसद्मनि । उपविश्यासने सोऽथ उवाच गरुडं प्रति

എല്ലാവരും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ വാമനൻ ബലിയുടെ സഭാമണ്ഡപത്തിൽ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഗരുഡനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 22

दैत्योऽसौ बालिशो भूत्वा दत्तानेन मही मम । त्रिपदक्रमणेनैव गृहीतं च पदद्वयम्

‘ആ ദൈത്യൻ മൂഢനായി എനിക്ക് ഭൂമിയെ ദാനമായി നൽകി. ത്രിപദക്രമണത്തിൽ ഞാൻ ഇതിനകം രണ്ട് പാദങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്തു.’

Verse 23

पदमेकं प्रतिश्रुत्य न ददाति हि दुर्मतिः । तस्मात्त्वया गृहीतव्यं तृतीयं पदमेव च

‘ഒരു പാദം തരാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ടും ആ ദുർബുദ്ധി നൽകുന്നില്ല. അതിനാൽ നീ മൂന്നാം പാദവും പിടിച്ചെടുക്കുക.’

Verse 24

इत्युक्तो गरुडस्तेन वामनेन महात्मना । वैरोचनिं विनिर्भर्त्स्य वाक्यं चेदमुवाच ह

മഹാത്മാവായ വാമനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഗരുഡൻ വൈരോചനിപുത്രൻ (ബലി)നെ ശാസിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 25

रे बले किं त्वया मूढ कृतमस्ति जुगुप्सितम् । अविद्यमाने ह्यर्थे हि किं ददासि परमात्मने । औदार्येण हि किं कार्यमल्पकेन त्वयाधुना

ഹേ ബലി! മൂഢനേ, നീ ഈ ജുഗുപ്സിതമായ പ്രവൃത്തി എന്തു ചെയ്തു? നിനക്കൊന്നും ശേഷിക്കാത്തപ്പോൾ പരമാത്മാവിന് നീ എന്തു നല്കും? ഇപ്പോൾ നീ അൽപശേഷനായിരിക്കെ ഔദാര്യത്തിന് എന്തു പ്രയോജനം?

Verse 26

इत्युक्तो बलिराविष्टः स्यमानः खगेश्वरम् । वक्ष्यमाणमिदं वाक्यं गरुत्मन्तं तदाऽब्रवीत्

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ബലി ആകുലനായി വിറച്ചു; അപ്പോൾ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡനോട് അവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 27

समर्थोस्मि महापक्ष गृपणो न भवाम्यहम् । येनेदं कारितं सर्वं तस्मै किं प्रददाम्यहम्

ബലി പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപക്ഷേ! ഞാൻ സമർത്ഥനാണ്; ഞാൻ കൃപണനാകുകയില്ല. ആരാൽ ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചതോ, ആ പരമേശ്വരന് ഞാൻ എന്താണ് നല്കാതിരിക്കുക?

Verse 28

असमर्थो ह्यहं तात कृतोऽनेन महात्मना । तदोवाच बलिं सोऽपि तार्क्ष्यपुत्रो महामनाः

“താതാ! ആ മഹാത്മാവ് എന്നെ അസമർത്ഥനാക്കി.” തുടർന്ന് മഹാമനസ്സുള്ള താർക്ഷ്യപുത്രൻ (ഗരുഡൻ) ബലിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 29

जानन्नपि च दैत्येंद्र गुरुणापि निवारितः । विष्णवेऽपि महीं प्रादास्त्वया किं विस्मृतं महत्

ഹേ ദൈത്യേന്ദ്രാ! അറിഞ്ഞിട്ടും, ഗുരു തടഞ്ഞിട്ടും, നീ വിഷ്ണുവിന് ഭൂമി ദാനമായി നൽകി—നിന്റെ ആ മഹാവ്രതം മറന്നോ?

Verse 30

दातव्यं तत्पदं विष्णोस्तृतीयं यत्प्रतिश्रुतम् । न ददासि कथं वीर निरयेच पतिष्यसि

നീ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത വിഷ്ണുവിന്റെ ആ മൂന്നാം പാദം നിർബന്ധമായി നൽകണം. അത് നൽകാതിരുന്നാൽ നീ വീരൻ എന്നു എങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടും? നീ നരകത്തിലേക്കും വീഴും.

Verse 31

न ददासि तृतीयं च पदं मे स्वामिनः कथम् । बलाद्गृह्णामि रे मूढ इत्युक्त्वा तं महासुरम् । बबंध वारुणैः पाशैर्विरोचन सुतं तदा

എന്റെ സ്വാമിയായ വിഷ്ണുവിന്റെ മൂന്നാം പാദം നീ എങ്ങനെ നൽകാതിരിക്കും? നൽകില്ലെങ്കിൽ, ഹേ മൂഢാ, ഞാൻ ബലമായി പിടിച്ചെടുക്കും! എന്നു പറഞ്ഞ്, അപ്പോൾ മഹാസുരനായ വിരോചനപുത്രൻ ബലിയെ വരുണപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിച്ചു.

Verse 32

नितरां निष्ठुरो भूत्वा गरुडो जयतां वरः । बद्धं स्वपतिमालोक्य विंध्यावलिः समभ्ययात्

അതിയായി കഠിനനായി, ജയശീലികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗരുഡൻ ദൃഢമായി നിന്നു. തന്റെ ഭർത്താവ് ബന്ധിതനായതു കണ്ടു വിന്ധ്യാവലി മുന്നോട്ട് വന്നു.

Verse 33

बाणमेकं समारोप्य वामनस्याग्रतः स्थिता । वामनेन तदा पृष्टा केयं चात्राग्रतः स्थिता

ഒരു അമ്പ് കയറ്റി അവൾ വാമനന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു. അപ്പോൾ വാമനൻ ചോദിച്ചു—“ഇവിടെ എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ഇവൾ ആരാണ്?”

Verse 34

तदोवाच महातेजाः प्रह्लादो ह्यसुराधिपः । बलेः पत्नीति त्वां प्राप्ता इयं विंध्यावली सती

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള അസുരാധിപൻ പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—“ഇവൾ സതിയായ വിന്ധ്യാവലി; ബലിയുടെ ഭാര്യ; നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 35

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा वामनो वाक्यमब्रवीत् । ब्रूहि विंध्यावले वाक्यं किं कार्यं ते करोम्यहम् । एवमुक्ता भगवता विंध्यावलिरभाषत

പ്രഹ്ലാദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാമനൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ വിന്ധ്യാവലീ, പറയുക; നിനക്കായി ഞാൻ ഏതു കാര്യം ചെയ്യണം?” ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതോടെ വിന്ധ്യാവലീ മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 36

विन्ध्यावलिरुवाच । कस्माद्बद्धो मम पतिर्गरुडेन महात्मना । तत्कथ्यतां महाभाग त्वरन्नेव जनार्द्दन । तदोवाच महातेजा बटुवेषधरो हिः

വിന്ധ്യാവലി പറഞ്ഞു— “മഹാത്മാവായ ഗരുഡൻ എന്റെ ഭർത്താവിനെ എന്തുകൊണ്ട് ബന്ധിച്ചു? ഹേ മഹാഭാഗ ജനാർദ്ദന, വേഗം പറയുക.” അപ്പോൾ ബടുവേഷധാരിയായ മഹാതേജസ്സുള്ള ഹരി മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 37

श्रीभगवानुवाच । अनेनैव प्रदत्ता मे मही त्रिपदलक्षणा । पदद्वयेन च मयाक्रांतं त्रैलोक्यमद्य वै

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— “ഇവൻ തന്നെയാണ് ത്രിപദലക്ഷണമായ ഭൂമിയെ എനിക്ക് ദാനമായി നൽകിയതു; ഇന്നോ ഞാൻ രണ്ടു പാദങ്ങളാൽ സത്യമായി ത്രിലോകവും വ്യാപിച്ചു।”

Verse 38

अनेन मम दातव्यं तृतीयं पदमेव च । तस्माद्बद्धो मया साध्वि गरुडेनैव ते पतिः

“ഈ വാഗ്ദാനപ്രകാരം മൂന്നാം പാദവും എനിക്ക് നൽകേണ്ടതുണ്ട്; അതുകൊണ്ട്, ഹേ സാധ്വീ, നിന്റെ ഭർത്താവിനെ ഞാൻ—ഗരുഡനാൽ തന്നേ—ബന്ധിപ്പിച്ചു।”

Verse 39

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमुवाच परमं वचः । प्रतिश्रुतमनेनैव न दत्तं हि तव प्रभो

ഭഗവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവൾ പരമവചനം പറഞ്ഞു— “ഹേ പ്രഭോ, ഇവൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതു ഇതുവരെ നിങ്ങള്ക്ക് നൽകിയിട്ടില്ല।”

Verse 40

क्रांतं त्रिभुवनं चाद्य त्वया विक्रमरूपिणा । तदस्माकं विजघ्नीथाः स्वर्गे वाप्यथवा भुवि

ഇന്ന് നീ വിക്രമസ്വരൂപനായി ത്രിഭുവനവും കടന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശേഷിച്ച പാദം വെച്ച് ഞങ്ങളെ സ്വർഗ്ഗത്തിലോ ഭൂമിയിലോ അടക്കുക।

Verse 41

किंचिन्न दत्ता हि विभो देवदेव जगत्पते । प्रहस्य भगवानाह तदा विंध्यावलिं प्रभुः

ഹേ വിഭോ, ഹേ ദേവദേവ, ഹേ ജഗത്പതേ—ഒന്നും തന്നിട്ടില്ല. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ പ്രഭു പുഞ്ചിരിച്ച് വിന്ധ്യാവലിയോട് പറഞ്ഞു।

Verse 42

पदानि त्रीणि मे चाद्य दातव्यानि कुतोऽधुना । शीघ्रं वद विशालाक्षि यत्ते मनसि वर्त्तते । तदोवाच च सा साध्वी ह्युरुक्रममवस्थिता

ഇനിയും എനിക്ക് മൂന്നു പാദങ്ങൾ നൽകേണ്ടതുണ്ട്—ഇപ്പോൾ അത് എങ്ങനെ സാധിക്കും? ഹേ വിശാലാക്ഷി, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് വേഗം പറയൂ. അപ്പോൾ ഉരുക്രമന്റെ മുമ്പിൽ നിന്ന ആ സാദ്വി പറഞ്ഞു।

Verse 43

त्वया कुतो वेयमुरुक्रमेण क्रांता त्रिलोकी भुवनैकनाथ । तथैव सर्वं जगदेकबंधो देयं किस्माभिरतुल्यरूपिणे

ഹേ ഉരുക്രമാ, നിനാൽ ത്രിലോകിയും കടന്നിരിക്കുന്നു—ഹേ ഭുവനൈകനാഥാ! ഹേ ജഗദേകബന്ധോ, അതുല്യരൂപനായ നിനക്ക് ഞങ്ങൾ എന്ത് നൽകും?

Verse 44

तस्माद्विहाय तद्विष्णो त्वमेवं कुरु संप्रति । प्रति श्रुतानि मे भर्त्रा पदानि त्रीणि चाधुना । ददाति मे पतिस्तेद्य नात्र कार्या विचारणा

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിഷ്ണോ, അത് വിട്ട് ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെ ചെയ്യുക. എന്റെ ഭർത്താവ് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത മൂന്നു പാദങ്ങൾ—ഇന്ന് എന്റെ ഭർത്താവുതന്നെ നിങ്ങള്ക്ക് നൽകുന്നു; ഇവിടെ ആലോചന വേണ്ട।

Verse 45

निधेहि मे पदं त्वं हि शीर्ष्णि देववर प्रभो । द्वितीयं मे शिशोस्त्वं हि कुरु मूर्ध्नि जगत्पते

ഹേ ദേവവര പ്രഭോ, എന്റെ ശിരസ്സിൽ നിങ്ങളുടെ ഒരു പാദം സ്ഥാപിക്കണമേ; ഹേ ജഗത്പതേ, എന്റെ ശിശുവിന്റെ തലയിൽ രണ്ടാം പാദവും വെക്കണമേ।

Verse 46

तृतीयं च जगन्नाथ कुरु शीर्ष्णि पतेर्मम । एवं त्रीणि पदानीश तव दास्यामि केशव

ഹേ ജഗന്നാഥാ, മൂന്നാം പാദം എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ശിരസ്സിൽ വെക്കണമേ; ഇങ്ങനെ, ഹേ ഈശ കേശവാ, ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് മൂന്നു പാദങ്ങളും അർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 47

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा परितुष्टो जनार्दनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विरोचनसुतं प्रति

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ജനാർദനൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ വിരോചനപുത്രൻ (ബലി)നെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു।

Verse 48

भगवानुवाच । सुतलंगच्छ दैत्येन्द्र मा विलंबितुमर्हसि । सर्वैश्चासुरसंघैश्च चिरं जीव सुखी भव

ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ ദൈത്യേന്ദ്രാ, സുതലത്തിലേക്ക് പോകുക; വൈകുവാൻ നിനക്കു യോജ്യമല്ല. എല്ലാ അസുരസംഘങ്ങളോടും കൂടി ദീർഘായുസ്സോടെ സുഖിയായി ജീവിക്കൂ।

Verse 49

परितुष्टोऽस्म्यहं तात किं कार्यं करवाणि ते । सर्वेषामपि दातॄणां वरिष्ठोऽसि महामते

ഹേ താത, ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നനാണ്; നിനക്കായി ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? ഹേ മഹാമതേ, എല്ലാ ദാതാക്കളിലും നീയേ ശ്രേഷ്ഠൻ।

Verse 50

वरं वरय भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते । त्रिविक्रमेणैवमुक्तो विरोचनसुतस्तदा

“വരം ചോദിക്ക; നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ; നിനക്കിഷ്ടമായ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഞാൻ നല്കുന്നു.” എന്നു ത്രിവിക്രമൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അപ്പോൾ വിരോചനപുത്രൻ ബലി…

Verse 51

विमुक्तो हि परिष्वक्तो देवदेवेन चक्रिणा । तदा बलिरुवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः

ദേവദേവനായ ചക്രധാരി ഭഗവാൻ മോചിപ്പിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്ത ശേഷം, വാക്പാടവമുള്ള ബലി അപ്പോൾ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 52

त्वया कृतमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्मान्न कामये किंचित्त्वत्पदाब्जं विना प्रभो

“നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് ഈ സമസ്ത ജഗത്ത്—ചരാചരം—സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ, പ്രഭോ, നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങൾ ഒഴികെ എനിക്കൊന്നും വേണ്ട.”

Verse 53

भक्तिरस्तु पदांभोजे तव देव जनार्दन । भूयोभूयश्च देवेश भक्तिर्भवतु शाश्वती

“ദേവ ജനാർദനാ, നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ എന്റെ ഭക്തി നിലനില്ക്കട്ടെ. ദേവേശാ, വീണ്ടും വീണ്ടും എന്റെ ഭക്തി ശാശ്വതമാകട്ടെ.”

Verse 54

एवमभ्यर्थितस्तेन भगवान्भूतभावनः । उवाच परमप्रीतो विरोचनसुतं तदा

അവൻ ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, ഭൂതഭാവനനായ ഭഗവാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി അപ്പോൾ വിരോചനപുത്രനോട് അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 55

भगवानुवाच । बले त्वं सुतलं याहि ज्ञातिसंबंधिभिर्वृतः । एवमुक्तस्तदा तेन असुरो वाक्यब्रवीत्

ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ബലി, ജ്ഞാതി‑ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സുതലത്തിലേക്ക് പോകുക. ഇങ്ങനെ അവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ അസുരൻ മറുപടിയായി വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 56

सुतले किं नु मे कार्यं देवदेव वदस्व मे । तिष्ठामि तव सांनिध्ये नान्यथा वक्तुमर्हसि

ഹേ ദേവദേവാ! സുതലത്തിൽ എനിക്ക് എന്ത് കാര്യമുണ്ട്? എനിക്ക് പറയുക. ഞാൻ നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലേ നിലകൊള്ളുന്നു; നീ മറ്റെങ്ങനെ പറയരുത്.

Verse 57

तदोवाच हृषीकेशो बलिं तं कृपयाऽन्विततः । अहं तव समीपस्थो भवामि सततं नृप

അപ്പോൾ കരുണയോടെ ഹൃഷീകേശൻ ആ ബലിയോട് പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ, ഞാൻ എപ്പോഴും നിന്റെ സമീപത്തായിരിക്കും.

Verse 58

द्वारि स्थितस्तव विभो निवासामि नित्यं मा खिद्यतामसुरवर्य बले श्रृणुष्व । वाक्यं तु मे वर महो वरदस्तवाद्य वैकुंठवासिभिपलं च भजामि गेहम्

ഹേ വിഭോ! നിന്റെ വാതിലിൽ നിലകൊണ്ട് ഞാൻ നിത്യവും വസിക്കും. ഹേ അസുരശ്രേഷ്ഠ ബലി, ഖേദിക്കരുത്—എന്റെ വചനം കേൾക്കുക. ഇന്ന് നീ സത്യമായും മഹാ വരദാതാവാണ്; അതിനാൽ വൈകുണ്ഠവാസികളോടൊപ്പം ഞാൻ നിന്റെ ഗൃഹം കാത്തുകൊള്ളും.

Verse 59

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विष्मोरतुलतेजसः । जगाम सुतलं दैत्यौ ह्यसुरैः परिवारितः

അതുൽ തേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ ആ വചനം കേട്ടിട്ട്, അസുരന്മാർ ചുറ്റപ്പെട്ട ദൈത്യൻ ബലി സുതലത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 60

तदा पुत्रशतेनैव बाणमुख्येन सत्वरम् । वसमानो महाबाहुर्दातॄणां च परा गतिः

അപ്പോൾ ബാണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നൂറു പുത്രന്മാരോടുകൂടി ആ മഹാബാഹു വേഗത്തിൽ അവിടെ വസിച്ചു; ദാനികൾക്കു പരമാശ്രയമായി മാറി।

Verse 61

त्रैलोक्ये याचका ये च सर्वे यांति बलिं प्रति । द्वारि स्थितस्तस्य विष्णुः प्रयच्छति यथेप्सितम्

ത്രിലോകങ്ങളിലെ എല്ലാ യാചകരും ബലിയെ സമീപിക്കുന്നു; അവന്റെ വാതിലിൽ നില്ക്കുന്ന വിഷ്ണു അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു നൽകുന്നു।

Verse 62

भुक्तिकामाश्च ये केचिन्मुक्तिकामास्तथा परे । येषां यज्ञे च ते विप्रास्तत्तेभ्यः संप्रयच्छति

ചിലർ ഭോഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ചിലർ മോക്ഷം തേടുന്നു; യജ്ഞത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണർക്കും—എല്ലാവർക്കും അവൻ അഭീഷ്ടഫലം നൽകുന്നു।

Verse 63

एवंविधो बलिर्जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । पुरा हि कितवत्वेन यद्दत्तं परमात्मने

ഇങ്ങനെ ശങ്കരന്റെ പ്രസാദത്താൽ ബലി അത്തരം മഹാനായി; കാരണം മുമ്പ് അനായാസമായി പരമാത്മാവിന് നൽകിയതും ഫലിച്ചു।

Verse 64

अशुचिं भूमिमासाद्य गंधपुष्पादिकं महत् । पतितं चार्प्पितं तेन शिवाय परमात्मने

അശുചിയായ ഭൂമിയിൽ എത്തിയിട്ടും, സുഗന്ധം-പുഷ്പാദി മഹാനിവേദ്യം വീണുപോയതായാലും, അതും അവൻ പരമാത്മാവായ ശിവനു സമർപ്പിച്ചു।

Verse 65

किं पुनः परया भक्त्या चार्चयंति महेश्वरम् । पुष्पं फलं तोयं ते यांति शिवसन्निधिम्

അതിനാൽ പരമഭക്തിയോടെ മഹേശ്വരനെ പൂജിച്ച് പുഷ്പം, ഫലം, ജലം അർപ്പിക്കുന്നവർ നിശ്ചയമായും ശിവസന്നിധി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 66

शिवात्परतरो नास्ति पूजनीयो हि भो द्विजाः । ये हि मूकास्तथांधाश्च पंगवो ये जडास्तथा

ശിവനേക്കാൾ പരൻ ആരുമില്ല; ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അവൻ തന്നെയാണ് സത്യത്തിൽ പൂജ്യൻ. മൂകർ, അന്ധർ, മുടന്തർ, ജഡബുദ്ധിയുള്ളവർ ആയാലും—

Verse 67

जातिहीनाश्च चंडालाः श्वपचा ह्यंत्यजा ह्यमी । शिवभक्तिपरा नित्यं ते यांति परमां गतिम्

ജാതിഹീനർ, ചണ്ഡാലർ, ശ്വപചർ എന്നിവരും ‘അന്ത്യജർ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നവരും—നിത്യം ശിവഭക്തിയിൽ പരായണരായാൽ—പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 68

तस्मात्सदाशिवः पूज्यः सर्वैरेवमनीषिभिः । पूजनीयो हि संपूज्यो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

അതുകൊണ്ട് സദാശിവനെ എല്ലാ വിവേകികളും പൂജിക്കണം. സദാശിവൻ തന്നെയാണ് സത്യത്തിൽ പൂജ്യൻ, പൂർണ്ണമായി വന്ദനീയനും അർച്ചനീയനും।

Verse 69

महेशं परमारथज्ञाश्चिंतयंति हृदि स्थितम् । यत्र जीवो भवत्येव शिवस्तत्रैव तिष्ठति

പരമാർത്ഥജ്ഞർ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. എവിടെ ജീവൻ ഉണ്ടോ അവിടെയേ ശിവനും വസിക്കുന്നു।

Verse 70

विना शिवेन यत्किंचिदशिवं भवति क्षणात् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणकार्यकरा ह्यमी

ശിവനില്ലാതെ എന്തും ക്ഷണത്തിൽ അശിവമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും രുദ്രനും ഗുണങ്ങളുടെയും അവയുടെ പ്രവർത്തിഫലങ്ങളുടെയും കര്‍ത്താ-കാരകരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 71

रजोगुणान्वितो ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वगुणान्वितः । तमोगुणाश्रितो रुद्रो गुणातीतो महेश्वरः

ബ്രഹ്മാവ് രജോഗുണയുക്തൻ, വിഷ്ണു സത്ത്വഗുണയുക്തൻ. രുദ്രൻ തമോഗുണാശ്രിതൻ—എന്നാൽ മഹേശ്വരൻ ഗുണാതീതൻ.

Verse 72

लिंगरूपो महादेवो ह्यर्चनीयो मुमुक्षुभिः । शिवात्परतरो नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

ലിംഗരൂപനായ മഹാദേവനെ മോക്ഷകാംക്ഷികൾ ആരാധിക്കണം. ശിവനേക്കാൾ പരൻ ആരുമില്ല; ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നവൻ അവൻ തന്നേ.