Adhyaya 12

Verse 1

अगस्त्य उवाच । श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् । अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സ്കന്ദാ! നിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കഥ ശ്രവിച്ചിട്ടും എനിക്ക് തൃപ്തിയില്ല. നീ പ്രസ്താവിച്ച ബിന്ദു-മാധവാഖ്യാനം അത്യന്തം അത്ഭുതകരമാണ്।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् । तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्

ഇപ്പോൾ ദേവദേവന്റെ സമാഗമം ശ്രവിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ) മുഖേന ദിവോദാസന്റെ പ്രവർത്തികൾ കേട്ട ത്രിനേത്രൻ എന്തു മറുപടി പറഞ്ഞു?

Verse 3

विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् । के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः

വിഷ്ണുമായയുടെ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ഗരുഡധ്വജനായ വിഷ്ണുവിനോട് അവൻ എന്തു പറഞ്ഞു? കൂടാതെ മന്ദരഗിരിയിൽ നിന്ന് ശംഭുവിനൊപ്പം ആരാരാണ് പോയത്?

Verse 4

ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा । किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च

ലജ്ജയും വിസ്മയവും മൂലം കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ ബ്രഹ്മണേശനെ എങ്ങനെ ദർശിച്ചു? ദേവൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് എന്തു പറഞ്ഞു, ഭാസ്വത് (സൂര്യൻ)നോടും എന്തു ഉച്ഛരിച്ചു?

Verse 5

योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् । एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि

യോഗിനികൾ എന്തു വിവരിച്ചു, ലജ്ജിത ഗണങ്ങൾ എന്തു പറഞ്ഞു? ഹേ സ്കന്ദാ, ഇത് എനിക്ക് പറയുക; എനിക്കുള്ളിൽ മഹാ കൗതുകം ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 6

इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः । प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ

കലശജന്മനായ മുനിയുടെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട പ്രഭു—പ്രണതർക്കു സിദ്ധി നൽകുന്ന ഇരുശിവന്മാരെയും നമസ്കരിച്ചു—മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 7

स्कंद उवाच । मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् । अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, ഈ കഥ കേൾക്കുക; ഇത് സർവ്വപാപനാശിനി, എല്ലാ വിഘ്നങ്ങളും ശമിപ്പിക്കുന്നതു, മഹാശ്രേയസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്നതു ആകുന്നു।

Verse 8

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् । द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्

അപ്പോൾ അസുരരിപുവായ ദേവൻ, ശംഭുവിന്റെ സമാഗമവാർത്ത കേട്ട്, സന്തോഷത്തോടെ ദ്വിജരാജനു പ്രതിഫലം നൽകി।

Verse 9

आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः

ഉപവാരണസിക്ക് പ്രിയനായ ശംഭുവിന്റെ വരവ് അദ്ദേഹം അറിയിച്ചു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിനെ മുൻപിൽ നിർത്തി ഹരി പുറപ്പെട്ടു।

Verse 10

विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः । योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः

വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ) കൂടെ വന്നും, ആ ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റും വൃതനായി, യോഗിനിമാരുടെ സ്തുതിഗാനങ്ങളാൽ അനുഗീതനായി ഗണേശൻ പ്രഭുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തി നിലകൊണ്ടു।

Verse 11

अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः

അപ്പോൾ ദേവദേവൻ വൃഷധ്വജൻ ശിവനെ കണ്ണുകളുടെ അതിഥിസത്കാരത്തോടെ സ്വീകരിച്ച്, ശ്രീപതി വിഷ്ണു വേഗത്തിൽ താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ) മേൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 12

पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः

അത്യന്തം വൃദ്ധനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവും തല ഏറെ കുനിച്ച് പ്രണാമിക്കാൻ ഒരുങ്ങി; എന്നാൽ മുൻപേ തന്നെ പ്രണതനായ മൃഡ് (ശിവൻ) അവനെ പ്രണാമത്തിൽ നിന്ന് തടഞ്ഞു।

Verse 13

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः

അവൻ അനുഗ്രഹാർത്ഥം കൈ ഉയർത്തി രുദ്രസൂക്തങ്ങളാൽ മംഗളം ആഹ്വാനിച്ചു; തുടർന്ന് അജൻ (അജന്മൻ) ഈർപ്പമുള്ള അക്ഷതങ്ങളും ഫലസമൃദ്ധമായ നൈവേദ്യങ്ങളും കാണിച്ചു।

Verse 14

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्

മൗലി പാദപദ്മങ്ങളിൽ വെച്ച് ഗണേശൻ വേഗത്തിൽ നമസ്കരിച്ചു; സന്തോഷത്തോടെ ഹരൻ (ശിവൻ) ഗജാനനനെ ഉയർത്തി അവന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്നേഹത്തോടെ മണം നോക്കി/ചുംബിച്ചു।

Verse 15

अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने । सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः

അവൻ സ്നേഹത്തോടെ അവനെ സ്വീകരിച്ച്, സ്വന്തം ആസനത്തിൽ ആലിംഗനത്തോടെ ഇരുത്തി. സോമനന്ദി മുതലായ ഗണങ്ങൾ ദണ്ഡവത്‌ ആയി ഭൂമിയിൽ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 16

योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् । तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्

യോഗിനിമാരും ഈശ്വരനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് മംഗളഗാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് തരണി (സൂര്യൻ) പ്രമഥാധിപതി ഹരനെ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 17

खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् । समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्

അപ്പോൾ ഖണ്ഡേന്ദുശേഖരൻ (ചന്ദ്രശേഖര ശിവൻ) ഹരിയെ സമീപ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി, മാനമർ്യാദയെ മുൻനിർത്തി തന്റെ വാമപാർശ്വത്തിൽ സ്ഥാനമനുവദിച്ചു.

Verse 18

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् । दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः

ബ്രഹ്മാവിന് ദക്ഷിണഭാഗത്ത് മാന്യമായ ആസനം നൽകി. അത് കണ്ടു ശർവനെ പ്രണാമിച്ച എല്ലാ ഗണങ്ങളും തങ്ങളെ ആദരിക്കപ്പെട്ടവരായി അനുഭവിച്ചു.

Verse 19

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः । संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया

മൗലിയുടെ ചെറിയ ചലനമാത്രത്തിൽ യോഗിനിമാരും പ്രസന്നരായി. രവി (സൂര്യൻ)യും സന്തുഷ്ടനായി, പ്രഭുവിന്റെ കരസഞ്ജയാൽ അകത്ത് പ്രവേശിച്ചു.

Verse 20

अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः । परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्

അപ്പോൾ ശതധൃതി (ബ്രഹ്മാവ്) കൈകൾ കൂപ്പി, പ്രസന്ന പദ്മമുഖനായ ശംഭുവിനോട് വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते । वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, ദേവദേവേശ, ഗിരിജാപതേ! ക്ഷമിക്കണം; വാരാണസിയിൽ എത്തിയിട്ടും ഞാൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരാനായില്ല।

Verse 22

प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण । किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्

ഹേ ചന്ദ്രവിഭൂഷണാ! വെറും സാന്നിധ്യമാത്രത്താലും കാശി പ്രാപിച്ചാൽ ആരാണ് സംയമത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഉപേക്ഷിക്കുക? കഴിവുണ്ടായാലും പരിപക്വസ്ഥൈര്യമുള്ളവൻ ദുഷ്കർമ്മം ചെയ്യുകയില്ല।

Verse 23

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते । अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति

സ്വഭാവതഃ ബ്രാഹ്മണത്വം മാറ്റിക്കളയാൻ കഴിയില്ല; കഴിയുമെന്നാലും പുണ്യസ്ഥാനത്ത് അതിനെ ആരാണ് ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുക?

Verse 24

विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि । न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित

ധർമ്മപഥം അനുഗമിക്കുന്നവൻ, മഹാശക്തനായാലും, യുക്തമായത് എന്തെന്നു തിരിച്ചറിയണം; അറിഞ്ഞിട്ടും ആരും എവിടെയും അല്പമെങ്കിലും അപകാരം ചെയ്യരുത്।

Verse 25

कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः

ഇത്തരം കാര്യം അറിഞ്ഞിട്ടും, പുണ്യമാർഗത്തിൽ അശ്രാന്തനായ കാശീपालൻ ദിവോദാസനോടു ആരാണ് അല്പമെങ്കിലും വിരോധബുദ്ധി പുലർത്തുക?

Verse 26

निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः । हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വിശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ള ശ്രീകണ്ഠൻ (ശിവൻ) സന്തുഷ്ടനായി; പുഞ്ചിരിച്ച് ധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്)നോട്—“ഹേ ബ്രഹ്മൻ, എല്ലാം ഞാൻ ഗ്രഹിച്ചു” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 27

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्

ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“ആദ്യമായി നിന്റെ ബ്രാഹ്മണത്വം, ബ്രഹ്മപദം, നിർദോഷമാണ്; അതിലുപരി നീ പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങളും നിർവഹിച്ചു.”

Verse 28

ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम

എങ്കിലും, ഹേ ബ്രഹ്മൻ, അതിലും മേലായി നീ പരമഹിതം ചെയ്തു—ആയിരം അപരാധങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും നീ എന്റെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 29

येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः

എവൻ എവിടെയായാലും എന്റെ ഒരു ലിംഗമെങ്കിലും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവൻ സർവാപരാധിയാണെങ്കിലും അവനിൽ അപരാധത്തിന്റെ ലേശമാത്രവും ശേഷിക്കുകയില്ല.

Verse 30

अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् । दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति

ആയിരം അപരാധങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ബ്രാഹ്മണനെ അപമാനിക്കുന്നവന്റെ ഐശ്വര്യവും ശ്രീയും ഏതാനും ദിവസങ്ങൾക്കകം നശിച്ചുപോകും।

Verse 31

इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः । समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्

ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, ഗണങ്ങൾ ആഴമുള്ള നിശ്വാസം വിട്ടു; ചുറ്റുമുള്ള മാതൃദേവിമാരോടുകൂടെ അവർ പരസ്പരം മുഖങ്ങൾ നോക്കി നിന്നു।

Verse 32

अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः

അപ്പോൾ അർക്കൻ (സൂര്യൻ) കൂടി അവസരം അറിഞ്ഞ് ശംഭുവിനെ നമസ്കരിച്ചു അപേക്ഷിച്ചു. ചരാചരങ്ങളെയെല്ലാം കാണുന്ന ഉമാകാന്തന്റെ പ്രസന്നമുഖം കണ്ടിട്ട് അവൻ സംസാരിച്ചു।

Verse 33

अर्क उवाच । नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः । अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि

അർക്കൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാഥാ! ഇവിടെ നിന്ന് കാശിയിലേക്കു പോയി എന്റെ ശേഷിയോളം ഉപായങ്ങൾ ചെയ്തുവെങ്കിലും, സഹസ്രകിരണധാരിയായിട്ടും ഞാൻ നിർസഹായാവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 34

स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ । निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः

സ്വധർമ്മം പാലിക്കുന്ന ആ ധരാപതി ദിവോദാസൻ ഭരിച്ചിരുന്നപ്പോൾ, ദേവന്റെ നിശ്ചിത ആഗമനവിധി അറിഞ്ഞ് ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 35

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् । विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः

ഹേ ദേവേശാ! നിന്റെ പരമോത്തമ ആജ്ഞയെ കാത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ എന്നെ പല രൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ചു, നിന്റെ ആരാധനയിൽ മാത്രം തത്പരനായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 36

मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् । किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः

ഇപ്പോൾ നിന്റെ ശ്രീമയ ദൃഷ്ടിയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഈ മനോരഥവൃക്ഷം ഫലിച്ചു; ഭക്തിയുടെ അല്പ ജലബിന്ദുക്കളാൽ സിഞ്ചിതമായി, ധ്യാനത്താൽ പുഷ്പിതമായി.

Verse 37

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर

രവിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വൈരികൾക്കു ഭയങ്കരമായ ദൃഷ്ടിയുള്ള ദേവദേവേശൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭാസ്കരാ! നീ യാതൊരു അപരാധവും ചെയ്തിട്ടില്ല.”

Verse 38

ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति

നീ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതിലൂടെ എന്റെ തന്നെ കാര്യവിധി നിർവഹിക്കുന്നു; കാരണം ദേവന്മാർക്ക് പ്രവേശനം ഇല്ലാത്ത ആ രാജ്യത്ത് ആ രാജാവാണ് ഭരിക്കുന്നത്.

Verse 39

इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः । गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्

ഇങ്ങനെ സൂര്യനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, കരുണാനിധിയായ ദേവദേവൻ ലജ്ജയാൽ തലകുനിഞ്ഞിരുന്ന ഗണങ്ങളെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

Verse 40

योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः । त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः

യോഗിനിമാരും ആ മംഗളദർശനം നന്നായി കണ്ടു ശംഭുവിന്റെ കൃപയാൽ പ്രസന്നരായി. ലജ്ജാഭാരത്തിൽ കഴുത്ത് കുനിഞ്ഞതുപോലെ വിനീതരായി അവർ ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു.

Verse 41

ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि । हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः

അതിനുശേഷം ത്രിനേത്രനായ പ്രഭു ചക്രധാരിയിലേക്കു തന്റെ ദൃഷ്ടി തിരിച്ചു. എന്നാൽ സർവ്വജ്ഞന്റെ സന്നിധിയിൽ മഹാമനസ്സനായ ഹരി ഒരു വാക്കും ഉച്ചരിച്ചില്ല.

Verse 42

ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः । मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत

ഈശനും താർക്ഷ്യനിലും ഗണപനിലും നിന്ന് ശാർങ്ഗധാരിയുടെ വൃത്താന്തം കേട്ട് മനസ്സിൽ മാത്രം പ്രസന്നനായി; എന്നാൽ ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞു ഇല്ല.

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः । सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा

അതിനിടയിൽ ഗോളോകത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ധേനുക്കൾ എത്തി—സുനന്ദാ, സുമനാ, സുശീലാ, കൂടാതെ സുരഭി (അവരോടൊപ്പം അഞ്ചാമത്തെയും).

Verse 44

पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी । वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः

അഞ്ചാമത്തിയായ കപിലയും—സകല പാപപ്രവാഹങ്ങളെയും തകർക്കുന്നവൾ—ഭർഗനെ വാത്സല്യദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കിയ ഉടൻ അവരുടെ അകിടുകൾ പാൽ ഒഴുകിത്തുടങ്ങി.

Verse 45

ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः । धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्

മഴമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പയോധരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ അദ്ധാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പാലിന്റെ പ്രളയധാരകൾ ഇടവിടാതെ ഒഴുക്കി; അതുവരെ അവിടെ ഒരു ഹ്രദം തന്നെ രൂപപ്പെട്ടു.

Verse 46

पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः । देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्

പ്രഭുവിന്റെ പാർഷദന്മാർ അതിനെ രണ്ടാമത്തെ ക്ഷീരസമുദ്രംപോലെ കണ്ടു; ദേവേശന്റെ അധിഷ്ഠാനത്താൽ ആ സ്ഥലം പരമ തീർത്ഥമായി.

Verse 47

कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः । ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः

മഹേശ്വരൻ ആ തടാകത്തിന് ‘കപിലാ-ഹ്രദ’ എന്ന നാമം നൽകി; തുടർന്ന് ദേവാജ്ഞയാൽ എല്ലാ ദിവൗകസരും അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 48

आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः । तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा

അപ്പോൾ ആ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ദിവ്യ പിതാമഹന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവരെ കണ്ട എല്ലാ ദേവന്മാരും ആനന്ദത്തോടെ തർപ്പണം ചെയ്തു.

Verse 49

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्

അഗ്നിഷ്വാത്തർ, ബർഹിഷദ്, ആജ്യപ, സോമപ മുതലായ ദിവ്യ പിതൃകൾ തൃപ്തരായി ശംഭുവിനോട് വിനയത്തോടെ അറിയിപ്പു ചെയ്തു.

Verse 50

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया

ഹേ ദേവദേവാ, ജഗന്നാഥാ, ഭക്തർക്കു അഭയം നല്കുന്നവനേ! ഈ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ ഞങ്ങളിൽ അക്ഷയമായ തൃപ്തി ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 51

तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना । इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ശംഭോ, പ്രസന്നമായ അന്തരാത്മാവോടെ വരം നല്കണമേ—എന്ന ദിവ്യ പിതൃകളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം ശ്രവിച്ചു.

Verse 52

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्

എല്ലാ ദേവന്മാരും കേൾക്കുമ്പോൾ ശർവൻ (ശിവൻ) ഈ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു—ഇത് എല്ലാ പിതൃകൾക്കും പരമ തൃപ്തി നൽകുന്നതാണ്.

Verse 53

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते

ശ്രീ ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാബാഹു വിഷ്ണോ, കേൾക്കുക; ഹേ പിതാമഹാ (ബ്രഹ്മാ), നീയും കേൾക്കുക. കാപിലയുടെ ജലത്താൽ പോഷിതമായ ഈ കാപില തീർത്ഥത്തിൽ…

Verse 54

ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया

ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധദാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കുന്നവർക്ക്, എന്റെ ആജ്ഞയാൽ അവരുടെ പിതൃകൾ സമ്പൂർണ്ണ തൃപ്തി പ്രാപിക്കും.

Verse 55

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्

ഇപ്പോൾ ഞാൻ മറ്റൊരു പ്രത്യേകവിധി പറയുന്നു; അതു പരമവും മഹാതൃപ്തികരവും ആകുന്നു. കുഹൂ–സോമ സംയോഗത്തിൽ ഇവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം അക്ഷയമാകുന്നു.

Verse 56

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्

സംവർത്തകാലം വന്നാൽ സമുദ്രരാശിയും എല്ലാ ജലങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ സോമ–കുഹൂ സമയത്ത് ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം ക്ഷയിക്കുകയില്ല.

Verse 57

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्

അമാവാസ്യ–സോമ സംയോഗത്തിൽ ഈ കാപിലാ-ധാര തീർത്ഥത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ലഭിച്ചു/നടത്തുകയാണെങ്കിൽ, പിന്നെ ഗയയോ പുഷ്കരമോ എന്തിന്?

Verse 58

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः

ഇവിടെ ഗദാധരൻ (വിഷ്ണു)യും ഭവാനിയും ഉണ്ട്; ഹേ പിതാമഹാ, നീയും ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്. ഞാൻ വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) ഉള്ളിടത്ത് നിസ്സംശയം ഫൽഗു തന്നെയുണ്ട്.

Verse 60

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे

കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ, നൈമിഷത്തിൽ, ഗംഗാ–സാഗര സംഗമത്തിൽ, ഗ്രഹണകാലത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം—അതേ ഫലം വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) ഉള്ള ഈ തീർത്ഥത്തിലും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 61

अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः । तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्

ദിവ്യ പിതാമഹന്മാർ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ദിവ്യനാമങ്ങൾ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്നു; അവ ശ്രവണമാത്രം നിങ്ങള്ക്ക് തൃപ്തിയും ആത്മീയ സംതൃപ്തിയും നൽകാൻ മതിയാകും।

Verse 62

मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता । कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः

ഈ പുണ്യ പുഷ്കരിണി ആദ്യം ‘മധുസ്രവാ’ (തേൻ ഒഴുകുന്നവൾ) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ‘കൃതകൃത്യാ’ (എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൾ) എന്നു അറിയണം. തുടർന്ന് ഇത് ‘ക്ഷീരനീരധി’—പാൽപോലെയുള്ള ജലത്തിന്റെ സമുദ്രസദൃശ കുളം—എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 63

वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः । ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्

ഇത് ‘വൃഷഭധ്വജതീർത്ഥം’ (വൃഷഭധ്വജധാരിയായ ശിവന്റെ തീർത്ഥം) എന്നും, തുടർന്ന് ‘പൈതാമഹതീർത്ഥം’ (പിതാമഹന്റെ പുണ്യ തീർത്ഥം) എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ‘ഗദാധര’ എന്ന നാമത്തിൽ, അതിനപ്പുറം പരമ ‘പിതൃതീർത്ഥം’—പിതൃകൾക്കായുള്ള തീർത്ഥം—എന്നും പ്രസിദ്ധം।

Verse 64

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

തുടർന്ന് ഇത് തീർച്ചയായും ‘കാപിലധാര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; വീണ്ടും ഇതേ സ്ഥലം ‘സുധാഖനി’—അമൃതത്തിന്റെ ഖനി—ആകുന്നു. പിന്നെ ഈ മംഗള തീർത്ഥം ‘ശിവഗയാ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയേണ്ടതാണ്।

Verse 65

एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः । भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः

ഹേ പൂജ്യ പിതാമഹാ! ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഈ പത്ത് നാമങ്ങളാണ്; ഇവ നിങ്ങള്ക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്നവ—ശ്രാദ്ധവും തർപ്പണവും ചെയ്യാതിരുന്നാലും।

Verse 66

सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्

സൂര്യ-ചന്ദ്ര സംഗമമായ ഈ സ്ഥലത്ത് പിതൃസന്തോഷം ആഗ്രഹിച്ചു ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കുന്നവരുടെ ശ്രാദ്ധം പുണ്യഫലത്തിൽ അക്ഷയവും അനന്തഫലപ്രദവും ആകുന്നു।

Verse 67

श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् । येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि

ശ്രാദ്ധത്തിൽ പിതൃസമ്പൂർണ്ണ തൃപ്തിക്കായി ഇവിടെ ശുഭമായ കപിലാ പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യുന്നവർക്കു, അവരുടെ പിതൃഗണം ക്ഷീരസാഗരതീരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു।

Verse 68

वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे । अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः

ഈ വൃഷഭധ്വജ തീർത്ഥത്തിൽ വൃഷോത്സർഗം ചെയ്യുന്നവരാൽ, അവരുടെ പിതാക്കന്മാർ അശ്വമേധയാഗത്തിലെ പുരോഡാശങ്ങളാൽ തൃപ്തരാകുന്നതുപോലെ തൃപ്തരാകുന്നു।

Verse 69

गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके

ഹേ പിതാമഹന്മാരേ! ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഗയയെക്കാൾ എട്ടിരട്ടി പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു—സോമയുക്ത അമാവാസിയിൽ കാപിലധാരയിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ।

Verse 70

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके

ഗർഭത്തിൽ സ്രാവം/ഗർഭപാതം സംഭവിച്ചവർക്കും, പല്ല് മുളക്കുന്ന കാലത്തുതന്നെ ‘അമൃത’ (അൽപായുസ്സ്) ആയവർക്കും—കാപിലധാര തീർത്ഥത്തിൽ നിശ്ചയമായും തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 71

अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः । तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्

മൗഞ്ജീദാനം ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തവരും അനുചിത ദാനഗ്രഹണത്തിലൂടെ ജീവിച്ചവരും പോലും—ഇവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന പിണ്ഡം അക്ഷയഫലമായി മാറി അവർക്കു അചഞ്ചലമായ തൃപ്തി നൽകുന്നു।

Verse 72

अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै । ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके

അഗ്നിദാഹത്തിൽ മരിച്ചവരും അഗ്നിദാഹം നടത്തപ്പെടാത്തവരും—അവരെല്ലാം കാപിലധാരികാ തീർത്ഥത്തിൽ ചെയ്യുന്ന തർപ്പണ-നിവാപങ്ങളാൽ തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 73

और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः । ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः

ഔർദ്ധ്വദേഹിക കർമങ്ങൾ ലഭിക്കാത്തവരും ഷോഡശ ശ്രാദ്ധങ്ങൾ നടത്തപ്പെടാത്തവരും—ഘൃതകുല്യയിൽ പിണ്ഡനിവാപം ചെയ്താൽ തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 74

अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः । तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः

പുത്രരഹിതരായി മരിച്ചവരും ഉകപ്രദാനം ചെയ്യാൻ ആരുമില്ലാത്തവരും—മധുസ്രവയിൽ ചെയ്യുന്ന തർപ്പണത്താൽ തൃപ്തരായി പരമ തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 75

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः । तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्

കള്ളർ, മിന്നൽ, വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങൽ മുതലായ കാരണങ്ങളാൽ അപമൃത്യു പ്രാപിച്ചവർക്കായി—ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം സുഗതി നൽകുന്നതാകുന്നു।

Verse 76

आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् । तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः

ഇവിടെ ആത്മഹത്യയാൽ മരിച്ച ദുർഭാഗ്യകർമ്മികളും, ശിവഗയയിൽ അർപ്പിക്കുന്ന പിണ്ഡദാനത്താൽ ഇവിടെ തന്നെ തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 77

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः

പിതൃഗോത്രത്തിൽ മരിച്ചവരും മാതൃപക്ഷത്തിൽ മരിച്ചവരും—അവർക്കായി ഇവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന പിണ്ഡദാനം അക്ഷയ തൃപ്തി നൽകുന്നതാകുന്നു.

Verse 78

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे

ഭാര്യയുടെ ബന്ധുക്കളിൽ മരിച്ചവരും സുഹൃദ്‌വర్గത്തിൽ മരിച്ചവരും—വൃഷഭധ്വജനായ ശിവസന്നിധിയിൽ തർപ്പണം ലഭിക്കുമ്പോൾ എല്ലാവരും തൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 80

तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके

തിര്യക്‌യോണിയിൽ മരിച്ചവരും പിശാചത്വം പ്രാപിച്ചവരും—കാപിലധാരികയിൽ തൃപ്തരാക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവരും ഊർദ്ധ്വഗതിയും ഉന്നത ഗതിയും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 81

ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः

ഈ മനുഷ്യലോകത്തിൽ മർത്ത്യയോണിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പിതൃകൾ—മധുസ്രവയിൽ തർപ്പണം ലഭിക്കുമ്പോൾ അവർ നിശ്ചയമായും ദിവ്യയോണിയിലേക്കു ഉയരുന്നു.

Verse 82

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे

ദിവ്യലോകത്തിൽ പുണ്യഫലത്താൽ ദേവത്വം പ്രാപിച്ച പിതൃകൾ, വൃഷധ്വജ തീർത്ഥത്തിൽ തൃപ്തരായി ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുന്നു।

Verse 83

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्

കൃതയുഗത്തിൽ ഈ തീർത്ഥം ക്ഷീരസ്വരൂപം; ത്രേതായുഗത്തിൽ മധുസ്വരൂപം; ദ്വാപരത്തിൽ ഘൃതപൂർണം; കലിയുഗത്തിൽ ജലസ്വരൂപമാകുന്നു।

Verse 84

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः

പരിധിക്ക് പുറത്തായാലും ഈ ശുഭസ്ഥലം തീർത്ഥമായി അറിയേണ്ടതാണ്; എന്നാൽ വാരാണസിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ എന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ ഇത് മനുഷ്യർക്കു ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 85

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः

കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവർ എന്റെ ധ്വജത്തിൽ മേഷ-വൃഷഭലാഞ്ഛനം ദർശിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഹേ പിതാമഹന്മാരേ, ഞാൻ ഇവിടെ ‘വൃഷധ്വജ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി വസിക്കും।

Verse 86

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः

പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) സഹിതം, ഗദാധരനോടുകൂടി, രവി എന്നും പാർഷദന്മാരും കൂടെ—ഹേ പിതാമഹന്മാരേ, നിങ്ങളുടെ തൃപ്തിക്കായി (ഞാൻ ഇവിടെ സന്നിഹിതൻ).

Verse 87

इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः । तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्

ഇങ്ങനെ വൃഷഭധ്വജൻ പിതൃകൾക്ക് വരം നല്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, നദി എത്തി ഈശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു വിനയത്തോടെ ചോദിച്ചു।

Verse 88

नंदिकेश्वर उवाच । विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः । अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्

നന്ദികേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—രഥം വിധിപൂർവം ഒരുക്കി സജ്ജമാക്കുക; അതിൽ നിന്നു വിജയംയും സമൃദ്ധിയും ഉദിക്കും. എവിടെ എട്ട് സിംഹങ്ങൾ, എവിടെ ശുഭമായ എട്ട് വൃഷഭങ്ങളുടെ സംഘം…

Verse 89

यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः । मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्

എവിടെ എട്ട് ആനകൾ ദീപ്തിയായി നിലകൊള്ളുന്നു, എവിടെ എട്ട് വേഗമേറിയ കുതിരകൾ ഉണ്ട്; എവിടെ മനസ്സിന്റെ സംയമനം സ്ഥാപിതവും കൈയിൽ ചാട്ടി സജ്ജവുമാണ്।

Verse 90

गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता । सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि

പവനദേവൻ ഗംഗയും യമുനയും വേണ്ടി ലഗ്ഗാമുകൾ നിർമ്മിച്ചു; കൂടാതെ സായം-പ്രാതഃകാലമയമായ ശുദ്ധ ദ്യൗമണ്ഡലത്തിന്റെ ഛത്രവും സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 91

तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः । श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः

നക്ഷത്രനിരകളാൽ കീൽകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു; സർപ്പങ്ങൾ വഴികാട്ടുന്ന സഹായികളായി. ശ്രുതികൾ പഥദർശിനികളായി, സ്മൃതികൾ രഥത്തിന്റെ രക്ഷകരായി।

Verse 92

दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः । आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः

ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് ദക്ഷിണയുടെ വിധി ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു; യാഗങ്ങൾ അവിടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ ആസനം പ്രണവം ‘ഓം’; ഭൂമി ഗായത്രിയുടെ പാദപീഠമായി വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 93

सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः । सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ

അവിടെ അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ പവിത്ര വ്യാഹൃതികൾ ശുഭമായ പടികളും പാതകളും ആകുന്നു. അവിടെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നിത്യം ദ്വാരരക്ഷകരായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 94

अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी । ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा

അവിടെ അഗ്നിയും മകരതുണ്ഡശക്തിയും സന്നിഹിതം; രഥഭൂമി കൗമുദീ ചന്ദ്രകാന്തിമയം. ധ്വജദണ്ഡം മഹാമേരുവുപോലെ, പതാക ദീപ്തമായ പ്രഭയിൽ ജ്വലിക്കുന്നു.

Verse 95

स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी । स्कंद उवाच । शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः

അവിടെ സ്വയം വാഗ്ദേവി വിറയുന്ന ചാമരം ധരിച്ചു സേവയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു— ‘ശൈലാദി…’ എന്നു അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവദേവൻ ഉമാപതി മറുപടി നൽകി.

Verse 96

कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः । पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा

അഷ്ട ദേവമാതാക്കൾ നീരാജന (ആരതി) വിധി നിർവഹിച്ചതിന് ശേഷം പിനാകപാണിയായ പ്രഭു (ശിവൻ) എഴുന്നേറ്റു. തുടർന്ന് ശാർങ്ഗധാരി (വിഷ്ണു) യുടെ കൈ പിടിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 97

निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् । गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः

ദിവ്യവാദ്യങ്ങളുടെ നിനാദം സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും ഇരട്ടെയും നിറച്ചു; ചാരണന്മാർ വർധിപ്പിച്ച മംഗളഗീത-സ്തുതിവചനങ്ങളാൽ അത് കൂടുതൽ പ്രബലമായി।

Verse 98

तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः । आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः

ആ ദിവ്യനിനാദം കൊണ്ട് ദിക്കുകളുടെ മുഖങ്ങൾ ബധിരമായതുപോലെ ആയി; എല്ലാദിക്കുകളിലുമുള്ള ഭുവനവാസികൾ വിളിക്കപ്പെട്ടവരെന്നപോലെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും എത്തി।

Verse 99

दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः । तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते

എവിടെയെല്ലാം ഉള്ള ദിവ്യ, അന്തരീക്ഷ, ഭൗമ തീർത്ഥങ്ങൾ എല്ലാം ഇവിടെ വസിക്കും—വിശേഷിച്ച് അമാവാസ്യാദർശനം തിങ്കളാഴ്ചയോടു ചേർന്നപ്പോൾ।

Verse 100

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः । ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः

ഷഡാനന കുമാരന്മാർ, ശ്രേഷ്ഠ മയൂരവാഹനാരൂഢർ—എന്റെ അനുചരർ—മഹാബലമുള്ള എട്ട് കോടി പേർ ഇവിടെ സമാഗതരായി।

Verse 110

स्कंद उवाच । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् । पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्

സ്കന്ദൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈ പുണ്യാഖ്യാനം ശ്രവിച്ചാൽ കോടി ജന്മങ്ങളിലെ പാപം നശിക്കും; ഇതു പാരായണം ചെയ്ത് മറ്റുള്ളവരെയും പാരായണം ചെയ്യിപ്പിച്ചാൽ ശിവസായുജ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 116

अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः । ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्

ആ ഘട്ടം മുതൽ ഇവിടെ ദേവൻ സാധാരണയായി അപ്രാപ്യമായതും പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ ‘കാശീപ്രവേശം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ പരമ പുണ്യാഖ്യാനം ജപമായി പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതാണ്।