വസിഷ്ഠൻ രംഗം ഒരുക്കി പറയുന്നു: രാജാവിന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് വാമദേവൻ മുൻകർമ്മപശ്ചാത്തലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—മുമ്പ് ശൂദ്രജന്മത്തിൽ ദാരിദ്ര്യവും ഗൃഹദുഃഖവും, പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണസംഗവും തീർത്ഥയാത്രയും കൊണ്ട് പരിവർത്തനം. മഥുരയിൽ വിശ്രാന്തി തീർത്ഥത്തിൽ യമുനാസ്നാനം ചെയ്ത്, വരാഹക്ഷേത്രസന്നിധിയിൽ ‘അശൂന്യശയന വ്രതം’ നാല് പാരണകളോടെ ഉപദേശിക്കുന്നു—ശ്രാവണ ദ്വിതീയയിൽ ലക്ഷ്മീസഹിത ജഗന്നാഥൻ (വിഷ്ണു) പൂജ, ശയ്യാ-വസ്ത്രദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവയാൽ സമൃദ്ധിയും പാപനാശവും; ദ്വാദശി പൂജയാൽ വിഷ്ണുസായുജ്യം ഫലമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവ് രാജഭാരം പുത്രനു ഏൽപ്പിച്ച് വൈരാഗ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു; വാമദേവൻ പുത്രധർമ്മം/പിതൃആജ്ഞാപാലനം തീർത്ഥസ്നാനത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു. മോചിതനായ രാജാവ് മന്ദരപർവതത്തിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്ത് ദിവ്യപർവതങ്ങളും സ്വർണ്ണലോകങ്ങളും ദർശിക്കുന്നു; അവസാനം മോഹിനിയുടെ മധുരനാദ-രൂപത്തിൽ മോഹിതനാകുമ്പോൾ, അവൾ സംഗമത്തിന് മുമ്പ് ധാർമ്മിക ദാനം ആവശ്യപ്പെട്ടു ധർമ്മം-കാമം പരീക്ഷ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं महाज्ञानी मुनीश्वरः । चिंतयित्वा क्षणं ज्ञात्वा कारणं तमुचाव ह ॥ १ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ മഹാജ്ഞാനിയായ മുനീശ്വരൻ ക്ഷണമേൽ ചിന്തിച്ച് കാരണം അറിഞ്ഞ് അവനോട് പറഞ്ഞു ॥ १ ॥
Verse 2
वामदेव उवाच । पुरा त्वमवनीपाल शूद्रजातिसमुद्भवः । दारिद्र्येण पराभूतो दुष्टया भार्यया तथा ॥ २ ॥
വാമദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അവനീപാലാ, പൂർവ്വം നീ ശൂദ്രകുലത്തിൽ ജനിച്ചു; ദാരിദ്ര്യത്താൽ തകർന്ന്, ദുഷ്ടയായ ഭാര്യയാലും പീഡിതനായിരുന്നു ॥ २ ॥
Verse 3
परसेवनया चैव वेतनेन भुजिक्रिया । निवसन्दुःखसंतप्तो बहुवर्षाणि पार्थिव ॥ ३ ॥
പരസേവനം ചെയ്ത് അതിലൂടെ ലഭിച്ച വേതനത്താൽ ജീവിക നടത്തി അവൻ, ഹേ രാജാവേ, ദുഃഖതാപത്തിൽ ദഗ്ധനായി അനേകം വർഷങ്ങൾ പാർത്തു।
Verse 4
कदाचिद्द्विजसंसर्गात्तीर्थयात्रां गतो भवान् । ततः सर्वाणि तीर्थानि परिक्रम्य महीपते ॥ ४ ॥
ഒരിക്കൽ പണ്ഡിത ദ്വിജന്മാരുടെ സത്സംഗം മൂലം നിങ്ങൾ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു; തുടർന്ന്, ഹേ മഹീപതേ, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും പരിക്രമിച്ച് ദർശിച്ചു।
Verse 5
द्विजसेवापरो जातो मथुरां पुण्यरूपिणीम् । तत्र स्नातं त्वया विप्रसंगेन यमुनाजले ॥ ५ ॥
ദ്വിജസേവയിൽ നിരതനായി നിങ്ങൾ പുണ്യസ്വരൂപിണിയായ മഥുരയിൽ എത്തി; അവിടെ വിപ്രസംഗത്താൽ യമുനാജലത്തിൽ നിങ്ങൾ സ്നാനം ചെയ്തു।
Verse 6
विश्रांतिसंज्ञके तीर्थे सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे । मंदिरे च वराहस्य कथ्यमानां कथां नृप ॥ ६ ॥
ഹേ നൃപാ, ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന തീർത്ഥത്തിൽ—സകല തീർത്ഥങ്ങളിലെയും ഉത്തമോത്തമമായതിൽ—കൂടാതെ വരാഹക്ഷേത്രത്തിലെ മന്ദിരത്തിൽ, ഈ കഥ പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 7
पुराणोक्तां च शुश्राव अशून्यशयनव्रतम् । चतुर्भिः पारणैर्यस्य निष्पत्तिस्तु विधीयते ॥ ७ ॥
അവൻ പുരാണോക്തമായ ‘അശൂന്യശയന’ വ്രതവും ശ്രവിച്ചു; അതിന്റെ സമാപ്തി നാലു പാരണകളാൽ (വ്രതസമാപനവിധികളാൽ) വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 8
येन चीर्णेन देवेशो जीमूताभः प्रसीदति । लक्ष्मीभर्ता जगन्नाथो निःशेषाघौघनाशनः ॥ ८ ॥
ഏത് വ്രതം ആചരിച്ചാൽ മേഘശ്യാമനായ ദേവേശൻ പ്രസന്നനാകുന്നുവോ—ലക്ഷ്മീപതി ജഗന്നാഥൻ, സർവ്വ പാപസമൂഹവും നശിപ്പിക്കുന്നവൻ.
Verse 9
तत्कृतं भवता राजन्पुनरभ्येत्य मंदिरम् । अशून्यशयनं पुण्यं गृहे वृद्धिकरं परम् ॥ ९ ॥
ഹേ രാജാവേ, അത് ചെയ്ത ശേഷം വീണ്ടും നിങ്ങളുടെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക. ദാമ്പത്യശയ്യ ശൂന്യമാക്കാതെ ഇരിക്കുക പുണ്യമാണ്; ഗൃഹത്തിൽ പരമ വർദ്ധിയും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നു.
Verse 10
अकृत्वेदं महाराज व्रतं पातकनाशनम् । गार्हस्थ्यमनुतिष्ठेत वंध्यावन्निष्फलो भवेत् । सुखमीदृग्विधं लोके दुर्लभं प्रतिभाति मे ॥ १० ॥
ഹേ മഹാരാജാവേ, ഈ പാതകനാശക വ്രതം ചെയ്യാതെ ഗാർഹസ്ഥധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, അവൻ വന്ധ്യസ്ത്രീപോലെ നിഷ്ഫലനാകും. ഇത്തരത്തിലുള്ള സുഖം ലോകത്തിൽ ദുർലഭമെന്നു എനിക്കു തോന്നുന്നു.
Verse 11
श्रावणस्य तु मासस्य द्वितीययां महीपते । ग्राह्यमेतद्व्रतं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ११ ॥
ഹേ മഹീപതേ, ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ദ്വിതീയ തിഥിയിൽ ഈ പുണ്യവ്രതം സ്വീകരിക്കണം; ഇത് ജനനം, മരണം, ജരാ എന്നിവയുടെ ദുഃഖങ്ങൾ അകറ്റുന്നു.
Verse 12
लक्ष्मीयुक्तो जगन्नाथः पूजनीयोऽत्र पार्थिव । फलैः पुष्पैस्तथा धूपैश्चारुरक्तानुलेपनैः । शय्यादानैर्वस्त्रदानैस्तथा ब्राह्मणभोजनैः ॥ १२ ॥
ഹേ പാർത്ഥിവാ, ഇവിടെ ലക്ഷ്മിയോടുകൂടിയ ജഗന്നാഥനെ ഫലങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, ധൂപം, മനോഹരമായ ചുവന്ന അനുലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിക്കണം; കൂടാതെ ശയ്യാദാനം, വസ്ത്രദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനവും നടത്തണം.
Verse 13
तत्त्वया सर्वमेतद्धिकृतं राजन्सुदुस्तरम् । तस्यैव कर्मणः पुष्टिरशून्यस्य महीपते । इमानेवाग्रतः पुण्यास्त्वयोक्तान्विस्तराच्छृणु ॥ १३ ॥
ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ തത്ത്വബോധംകൊണ്ട് ഇതെല്ലാം സിദ്ധമായി; എങ്കിലും ഇത് കടക്കുവാൻ അത്യന്തം ദുസ്സാധ്യം. ഹേ മഹീപതേ, ഇതുതന്നെ ആ അശൂന്യമായ (അർത്ഥവത്തായ) കർമത്തിന്റെ പുഷ്ടിയും ഫലസിദ്ധിയും ആകുന്നു. നീ ചോദിച്ച ഈ പുണ്യവിഷയങ്ങൾ എന്റെ മുമ്പിൽ വിശദമായി ശ്രവിക്ക॥१३॥
Verse 14
नाप्रसन्नें जगन्नाथे भवेयुरिति निश्चितम् । पूर्वजन्मनि देवेशस्त्वयाशून्येन पूजितः ॥ १४ ॥
ജഗന്നാഥൻ പ്രസന്നനല്ലെങ്കിൽ യാതൊരു മംഗളവും സംഭവിക്കുകയില്ല—ഇത് നിശ്ചയം. മുൻജന്മത്തിൽ ദേവേശനെ നീ അചഞ്ചലവും നിർമലവുമായ ഭക്തിയോടെ (അശൂന്യഭാവത്തോടെ) പൂജിച്ചിരുന്നു॥१४॥
Verse 15
इह जन्मनि राजेंद्र द्वादश्यार्चयसे हरिम् । अवश्यं प्राप्यसे राजन् विष्णोः सायुज्यतां ध्रुवम् ॥ १५ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ നീ ദ്വാദശിയിൽ ഹരിയെ അർച്ചിച്ചാൽ, ഹേ രാജാവേ, നിശ്ചയമായും വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്രുവമായ സായുജ്യം (ഏകത്വം) പ്രാപിക്കും॥१५॥
Verse 16
एष प्रश्नो मया राजन्व्याख्यातस्ते सुमंगलः । संपदां प्रभवोपेतो ज्ञातेरुत्कर्षणार्थकः ॥ १६ ॥
ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ ഈ ചോദ്യം ഞാൻ വ്യാഖ്യാനിച്ചു; ഇത് അത്യന്തം മംഗളകരം—സമ്പത്തിന്റെ ഉറവിടത്തോടുകൂടിയതും, വംശോന്നതിക്കായി ഉപകരിക്കുന്നതുമാണ്॥१६॥
Verse 17
किमन्यत्ते महीपाल ददामीह करोमि च । अवश्यं सर्वयोग्योऽसि भक्तोऽसि त्वं जनार्दने ॥ १७ ॥
ഹേ മഹീപാലേ, ഞാൻ നിന്നെക്കു കൂടി എന്ത് നൽകും, ഇവിടെ കൂടി എന്ത് ചെയ്യും? നിശ്ചയമായും നീ എല്ലാ പുണ്യകർമ്മങ്ങൾക്കും യോഗ്യനാണ്, കാരണം നീ ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു)യുടെ ഭക്തനാണ്॥१७॥
Verse 18
राजोवाच । उत्सुकोऽहं द्विजश्रेष्ठ मंदरं पर्वतं प्रति । तत्राश्चर्याण्यनेकानि द्रष्टुकामस्तवाज्ञया ॥ १८ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! മന്ദരപർവ്വതത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ അത്യുത്സുകനാണ്. നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവിടെയുള്ള അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 19
लघुर्भूत्वा गुरुं त्यक्त्वा पुत्रोपरि द्विजोत्तम । राज्यशासनजं भारं दुर्वहं यच्च भूमिपैः ॥ १९ ॥
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഗുരുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് താൻ ദായിത്വത്തിൽ നിന്ന് ലഘുവായി, രാജ്യം ഭരിക്കുന്നതിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന—ഭൂപന്മാർക്ക് ദുഷ്കരമായ—ഭാരം പുത്രന്റെ മേൽ ഏല്പിച്ചു.
Verse 20
सोऽहं स्वेच्छाचरो यातो मत्कृत्यं तनयश्चरेत् । तछ्रुत्वा वचनं राज्ञो वामदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ २० ॥
“ഇപ്പോൾ ഞാൻ സ്വേച്ഛാനുസരിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു; എന്റെ കർത്തവ്യം എന്റെ പുത്രൻ നിർവഹിക്കട്ടെ.” രാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാമദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 21
एतद्धि परमं कृत्यं पुत्रस्य नृपपुंगवं । यत्क्लेशात्पितरं प्रेम्णा विमोचयति सर्वदा ॥ २१ ॥
ഹേ നൃപപുംഗവാ! പുത്രന്റെ പരമ കർത്തവ്യം ഇതുതന്നെ—സ്നേഹത്തോടെ എപ്പോഴും പിതാവിനെ ക്ലേശവും ദുഃഖവും നിന്നു മോചിപ്പിക്കുക.
Verse 22
पितुर्वचनकारी च मनोवाक्कायशक्तितः । तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि जायते ॥ २२ ॥
മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം—ഇവയുടെ പൂർണ്ണശക്തിയോടെ പിതാവിന്റെ വചനം അനുസരിക്കുന്നവന് ദിനംപ്രതി ഭാഗീരഥിയിൽ (ഗംഗയിൽ) സ്നാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 23
निरस्य पितृवाक्यं तु व्रजेत्स्नातुं सुरापगाम् । नो शुद्धिस्तस्य पुत्रस्य इतीत्थं वैदिकी श्रुतिः ॥ २३ ॥
പിതാവിന്റെ വാക്ക് നിരസിച്ച് സുരാപഗാ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ പോകുന്നവന്, ആ പുത്രന് അതിലൂടെ ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല—ഇതാണു വൈദിക ശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നത്।
Verse 24
स त्वं गच्छ यथाकामं कृतकृत्योऽसि भूपते । हरिप्रसादात्ते जातो वंशे पुत्रः स पुण्यकृत् ॥ २४ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഭൂപതേ, നീ ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്ക് പോകുക; നീ കൃതകൃത്യനാകുന്നു. ഹരിപ്രസാദത്താൽ നിന്റെ വംശത്തിൽ പുണ്യകർമ്മിയായ പുത്രൻ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 25
एवमुक्ते तु मुनिना समारुह्य तुरंगमम् । ययौ शीघ्रगतिः श्रीमान्सदागतिरिव स्वयम् ॥ २५ ॥
മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശ്രീമാൻ—വേഗഗതിയുള്ളവൻ—കുതിരമേറി ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു; സ്വയം സദാഗതിയെന്ന മംഗളരൂപംപോലെ।
Verse 26
वीक्ष्यमाणो गिरीन्सर्वान्वनानि सरितस्तथा । सर्वाश्चर्याणि राजेंद्रः सरांस्युपवनानि च ॥ २६ ॥
എല്ലാ പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും നദികളും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അവൻ എല്ലാ അത്ഭുതങ്ങളും കണ്ടു—സരോവരങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും കൂടി।
Verse 27
सोऽचिरेणैव कालेन संप्राप्तो मंदराचलम् । भ्रामयित्वा गिरिं श्वेतं गंधमादनमेव च ॥ २७ ॥
അൽപസമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അവൻ മന്ദരാചലത്തിൽ എത്തി; ശ്വേതഗിരിയും ഗന്ധമാദനവും കൂടി പര്യടനം ചെയ്ത്।
Verse 28
अतीत्य च महामेरुं दृष्ट्वा चैवोत्तरान्कुरून् । शतसूर्यप्रतीकाशं सर्वतः कांचनावृतम् ॥ २८ ॥
മഹാമേരുവിനെ അതിക്രമിച്ച് ഉത്തരകുരുക്കളെ ദർശിക്കുമ്പോൾ, നൂറു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്നതും എല്ലാടവും സ്വർണ്ണാവൃതവുമായ ഒരു ലോകം കാണപ്പെടുന്നു।
Verse 29
संघृष्टं हरिबाहुभ्यां स्रवंतं कांचनं रसम् । तद्भूभागं नगाकीर्णं बहुधातुविभूषितम् ॥ २९ ॥
ഹരിയുടെ ഭുജങ്ങളുടെ ഘർഷണത്തിൽ നിന്ന് സ്വർണ്ണരസം ഒഴുകി; ആ ഭൂഭാഗം പർവ്വതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, പലവിധ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 30
बहुनिर्झरसंयुक्तं बहुकंदरभूषितम् । निम्नागायुतसंपूर्णं धौतं गंगाजलैः शुभैः ॥ ३० ॥
അത് അനേകം വെള്ളച്ചാട്ടധാരകളാൽ സംയുക്തവും, പല ഗുഹകളാൽ അലങ്കൃതവും, എണ്ണമറ്റ താഴ്വരകളാൽ നിറഞ്ഞതും, ശുഭമായ ഗംഗാജലങ്ങളാൽ കഴുകി പരിശുദ്ധമായതുമാണ്।
Verse 31
विश्वस्तैर्युवतीवृन्दैः कांताशर्मोपसेविभिः । घटप्रमाणैर्नृपते परिपक्वैः सुगंधिभिः ॥ ३१ ॥
ഹേ രാജാവേ! അവിടെ വിശ്വാസമുള്ള യുവതികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ കാന്താശർമനെ സേവിക്കുന്നു; ഘടപ്രമാണ പാത്രങ്ങളിൽ പാകമായ സുഗന്ധ നിവേദ്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു।
Verse 32
फलैर्युवतिसंभूतैः कुचैरिव विभूषितम् । द्विरेफध्वनिसंयुक्तं कोकिलस्वरनादितम् ॥ ३२ ॥
അത് യുവതികളുടെ കുചങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ഫലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം; തേൻചീറ്റകളുടെ മുഴക്കത്തോടുകൂടി, കുയിലുകളുടെ മധുരസ്വരത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നു।
Verse 33
अनेकसत्त्वविरुतैः समंतान्नादितं गिरिम् । संपश्यमानो नृपतिर्विवेश स महागिरिम् ॥ ३३ ॥
അനേകം ജീവികളുടെ നാദം ചുറ്റുമെങ്ങും മുഴങ്ങുന്ന ആ മഹാഗിരിയെ കണ്ട രാജാവ് ആ ഉന്നത പർവ്വതപ്രദേശത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।
Verse 34
आरोढुकामस्तु कुतूहलात्तमन्वेषयन्केन पथा प्ररोहम् । स वीक्षते यावदसौ समंतात्तावत्समस्तं द्रुमपक्षिसंघम् ॥ ३४ ॥
കയറണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെയും കൗതുകത്തോടെയും കയറാനുള്ള വഴി അന്വേഷിച്ച് അവൻ ചുറ്റും നോക്കി; നോക്കിയത്രയും നേരം മരങ്ങളിലെ പക്ഷികളുടെ മുഴുവൻ കൂട്ടത്തെയേ അവൻ കണ്ടു।
Verse 35
विसर्पमाणं ध्वनिना गृहीतं विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवेन । उपप्लवंतं तरसा महीपस्तेनैव सार्द्धं स जगाम तूर्णम् ॥ ३५ ॥
വിമോഹിനിയുടെ വായിൽ നിന്നുയർന്ന ശബ്ദം അവനെ പിടിച്ചെടുത്തു; അശാന്തിയായി അവൻ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞപ്പോൾ, രാജാവും അതേ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായി അവനോടൊപ്പം വേഗത്തിൽ പോയി।
Verse 36
तस्याऽपि कर्णे ध्वनिराविवेश विमोहिनीवक्त्रसमुद्भवो यः । विमोहितो येन विमुच्य वाहं त्रिविक्रमेणेव विलंघ्यमानम् ॥ ३६ ॥
വിമോഹിനിയുടെ വായിൽ നിന്നുയർന്ന ആ ശബ്ദം അവന്റെ ചെവിയിലും കയറിവന്നു; അതാൽ മോഹിതനായ അവൻ തന്റെ വാഹനം വിട്ടുകളഞ്ഞു, ത്രിവിക്രമൻ (വിഷ്ണു) അതിനെ ലംഘിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 37
मार्गं गिरेर्मोहिनिगीतमुग्धं क्षणेन राजा सहसा ददर्श । गिरौ स्थितां तप्तसुवर्णभासं कामस्य यष्टीमिव निर्मितां च ॥ ३७ ॥
ഒരു ക്ഷണത്തിൽ രാജാവ് പർവ്വതത്തിലെ ആ പാത കണ്ടു; മോഹിനിയുടെ ഗീതത്തിൽ മুগ്ധമായതുപോലെ അത് മനോഹരമായി തോന്നി. കൂടാതെ പർവ്വതത്തിൽ തപ്തസ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായ ഒരു രൂപവും കണ്ടു; അത് കാമദേവന്റെ യഷ്ടിപോലെ നിർമ്മിതമായതുപോലെ.
Verse 38
शक्रस्य लिंगं गगने प्रसक्तं संपूजयंतीमिव लोकसूत्यै । क्षमास्वरूपामिव वै रसाया गिरेः सुताया इव रूपराशिम् ॥ ३८ ॥
അത് ആകാശത്തിൽ ഉയർന്ന് നിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രധ്വജചിഹ്നംപോലെ ദൃശ്യമായി; ലോകമംഗളത്തിനായി പൂജിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ; ക്ഷമയുടെ മൂർത്തിപോലെ; രസാ—ഭൂമി—സ്വയംപോലെ; പർവതകന്ന്യയെപ്പോലെ സൗന്ദര്യരാശിയായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 39
सिंधोस्तु वेलामिव रूपयुक्तां तस्यास्तनुं वै रतिमंदिराख्याम् । विकर्षमाणां सहसा त्रिनेत्रं लिंगाश्रयं देवविनोदनार्थम् ॥ ३९ ॥
സമുദ്രതീരരേഖപോലെ സുന്ദരമായി ഘടിതമായ, ‘രതി-മന്ദിര’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ അവളുടെ ദേഹത്തെ ദേവന്മാരുടെ വിനോദാർത്ഥം ത്രിനേത്രൻ (ശിവൻ) പെട്ടെന്നു തന്റെ ലിംഗാശ്രയത്തിലേക്ക് വലിച്ചെടുത്തു।
Verse 40
तत्पुण्यकर्त्तुर्मनसाभिलाषां व्यवस्थितो मोहिनिरूपदर्शी । विमोहितोऽसौ निपपात राजा विमोहिनीकामशरेण विद्धः ॥ ४० ॥
ആ പുണ്യകർത്താവിന്റെ മനസ്സിലെ അഭിലാഷം ലക്ഷ്യമാക്കി രാജാവ് മോഹിനീ രൂപം ദർശിച്ചു; മോഹിനിയുടെ കാമശരത്തിൽ കുത്തേറ്റു മോഹിതനായി അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 41
ज्वरेण तीव्रेण गृहीतदेहः समीपमस्याः स ससर्प शीघ्रम् । विसर्पिणं भूमिपतिं सुनेत्रा विलोकयामास कटाक्षदृष्ट्या ॥ ४१ ॥
തീവ്രജ്വരത്തിൽ പിടിപെട്ട ശരീരത്തോടെ അവൻ അവളുടെ സമീപത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ ഇഴഞ്ഞെത്തി. അപ്പോൾ സുനേത്രയായ അവൾ പാർശ്വനോട്ടത്തോടെ ഇഴഞ്ഞ് വേദനിക്കുന്ന ഭൂപതിയെ കണ്ടു।
Verse 42
विमुच्य वीणां विरराम गीताप्राप्तं च कार्यं सहसैव मेने । विधूनयंती मृगपक्षिसघान्सुवाससा गंडभुजौ निवार्य ॥ ४२ ॥
അവൾ വീണ വിട്ടുവെച്ച് പാട്ട് നിർത്തി; പെട്ടെന്നു ഒരു കാര്യം വന്നെത്തിയെന്നു കരുതി. മാൻകൂട്ടങ്ങളെയും പക്ഷിസമൂഹങ്ങളെയും കുലുക്കി അകറ്റി, സുഗന്ധവസ്ത്രംകൊണ്ട് കവിളുകളും ഭുജങ്ങളും ഒതുക്കി, അവൾ സ്വയം സമാഹരിച്ചു।
Verse 43
शिलीमुखान् श्वाससुगंधमुग्धान् जगाम देवी नृपतेः समीपम् । त्यक्त्वा हरं पूज्यतमं सुलिंगं गगत्वा तु पार्श्वे तमुदारचेष्टा ॥ ४३ ॥
ശ്വാസസുഗന്ധംകൊണ്ട് മോഹിപ്പിക്കുകയും പുഷ്പശരങ്ങൾ വിടുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ദേവി രാജാവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് എത്തി. ഏറ്റവും പൂജ്യനായ ഹരനെയും ആ ശുഭലിംഗത്തെയും വിട്ട്, ഉദാരചേഷ്ടയോടെ അവന്റെ പാർശ്വത്ത് ചെന്നുനിന്നു.
Verse 44
विमोहिनी नीरजपत्रनेत्रा उवाच वाक्यं मधुरं मनोज्ञम् । रुक्मांगदं कामशराभितप्तमुत्तिष्ठ राजन्वशगा तवाहम् ॥ ४४ ॥
താമരഇലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള വിമോഹിനി, കാമശരങ്ങളാൽ ദഹിച്ചിരുന്ന രുക്മാംഗദനോട് മധുരവും മനോഹരവും ആയ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു— “എഴുന്നേൽക്കൂ രാജാവേ; ഞാൻ നിന്റെ വശത്തിലാണ്.”
Verse 45
किं मूर्च्छया देहमिमं क्षिणोषि यस्त्वं धराभारमिमं महांतम् । तृणीकृतं भूप समुद्वहेथा यन्मामकं रूपमवेक्ष्य हारि ॥ ४५ ॥
മൂർഛയാൽ ഈ ദേഹത്തെ എന്തിന് ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു? ഹേ ഭൂപാ, നീ ഈ മഹത്തായ ഭൂഭാരം പുല്ലുപോലെ കരുതി വഹിക്കുന്നവൻ; എങ്കിൽ എന്റെ ഹൃദയഹാരിയായ രൂപം കണ്ടിട്ട് എന്തിന് ബോധംകെട്ടു?
Verse 46
किं मुह्यसे दुर्बलगौरिवेह पंके निमग्ना भव त्वम् । धीरोऽसि विडंबयेथाः किमर्थमात्मानमुदारचेष्टम् ॥ ४६ ॥
ചളിയിൽ കുടുങ്ങിയ ദുർബല പശുവുപോലെ ഇവിടെ എന്തിന് മോഹത്തിലാകുന്നു? നീ ധീരനല്ലേ; പിന്നെ നിന്റെ ഉദാര പരിശ്രമത്തെ എന്തിന് പരിഹസിക്കുന്നു?
Verse 47
यद्यस्ति वांछा तव भूपतीश ममानुकूले सुरतेऽतिहृद्ये । प्रदाय दानं च सुधर्ममुक्तं भुंक्ष्व स्वदासीमिव मां रतिज्ञाम् ॥ ४७ ॥
ഹേ ഭൂപതീശാ, എന്നോടൊപ്പം അനുകൂലവും അത്യന്തം ഹൃദയഹാരിയും ആയ സുരതം നിനക്കാഗ്രഹമെങ്കിൽ, ആദ്യം സുധർമ്മത്തിൽ പറഞ്ഞ ദാനം അർപ്പിക്കൂ; പിന്നെ രതിജ്ഞയായ എന്നെ നിന്റെ ദാസിയെന്നപോലെ അനുഭവിക്കൂ.
Verse 48
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे मोहिनीदर्शनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ ‘മോഹിനീദർശനം’ എന്ന ഏകാദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി ॥ ११ ॥
It is presented as a gṛhastha-centered, sin-destroying vow that pleases Jagannātha with Lakṣmī and is explicitly linked to prosperity, household increase, and the prevention of ‘fruitlessness’ in domestic life; it also anchors the chapter’s tīrtha setting (Mathurā–Yamunā) in concrete ritual practice (Vrata-kalpa).
Vāmadeva elevates filial obedience as a daily source of merit—portrayed as superior to substituting a father’s command with mere bathing at another river—thereby framing dharma as relational duty, not only as travel-based piety.
Mohinī acts as a dharma-testing catalyst: the king’s pilgrimage culminates in a sensory and erotic enchantment that forces a choice between impulsive desire and righteousness, with her insistence on a prior ‘righteous gift’ (dāna) keeping the episode within moral-ritual discourse rather than pure romance.