Adhyaya 33
अध्याय ३३ — कर्म, दैव, हठ, स्वभाव और पुरुषार्थ पर द्रौपदी का उपदेश (Draupadī on Action, Fate, and Human Effort)
Upa-parva: Draupadī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Karma–Daiva–Puruṣakāra Discourse)
Draupadī, speaking to Yudhiṣṭhira, begins by disclaiming contempt for dharma and for the cosmic governor (Prajāpati/Īśvara), framing her speech as the lament of one in distress. She advances a sustained thesis that embodied beings must act: only immobile entities ‘live’ without action, whereas humans seek livelihood and posthumous good through karma. She critiques two extremes—exclusive reliance on fate (diṣṭa/daiva) and rigid haṭha—praising instead karmabuddhi, a reasoned commitment to effort. The chapter classifies perceived sources of results: daiva (divine ordinance), haṭha (force/contingency), svabhāva (disposition), and intentional karma, while also integrating the doctrine of prior action (pūrvakarma) and the distributing role of Dhātā. Practical illustrations (the farmer who ploughs and sows yet depends on rain) show that effort is necessary though not always sufficient; therefore one should avoid self-reproach when outcomes fail despite proper action. The discourse concludes with counsel against lassitude, advocating vigilance, contextual planning (deśa-kāla-upāya), and sustained utthāna as the only viable path to stability and dignity in exile.
Chapter Arc: वन के तपोवन-जीवन में भीमसेन का धधकता प्रश्न उठता है—राज्य छिन गया, अपमान सहा गया; क्या अब भी क्षत्रिय-धर्म का मौन ही उचित है? → भीम युधिष्ठिर को स्मरण कराता है कि दुर्योधन ने धर्म, सरलता या बल से नहीं, बल्कि अक्षकूट (कपट-युक्त जुए) से राज्य छीना; और यह भी कि उसी समय धृतराष्ट्र-पुत्रों का वध न कर पाने का पश्चात्ताप अब भीतर-ही-भीतर जलाता है। वह युधिष्ठिर की दया-प्रधान नीति को ‘पुरुषार्थ-दुर्बल’ बताकर तीखे शब्दों में चुनौती देता है—राजा होकर भी तुम हमारे पराक्रम को देखकर अनर्थ नहीं समझते। → भीम का निर्णायक आह्वान—‘धर्म्या पदवीं’ अर्थात् सत्पुरुषोचित राजपथ पर लौटो; तपोवन में धर्म-काम-अर्थ से हीन होकर रहने का क्या प्रयोजन? वह चेतावनी देता है कि स्वधर्म से विचलन लोक-हास्य का कारण बनेगा, और फिर रणनीतिक आश्वासन जोड़ता है—सृञ्जय, कैकेय, वृष्णियों के वृषभ (कृष्ण) आदि सहयोगियों के साथ बलपूर्वक शत्रु-हस्तगत भूमि को वापस लाया जा सकता है। → अध्याय का अंत भीम के तर्क-प्रहार और युद्ध-प्रेरणा पर टिकता है—युधिष्ठिर के सामने धर्म की एक कठोर व्याख्या रख दी जाती है: क्षत्रिय के लिए राज्य-रक्षा और अन्याय-प्रतिरोध भी धर्म है; केवल सहनशीलता नहीं। → युधिष्ठिर इस उग्र प्रेरणा को कैसे ग्रहण करेंगे—क्या वे प्रतिज्ञा-धर्म और क्षत्रिय-धर्म के बीच संतुलन साधेंगे, या भीम की राह पर तत्काल प्रतिकार का संकल्प लेंगे?
Shlokas
Verse 1
#:73:.7 #::3-...7 (0) हि २ 7 त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: भीमसेनका पुरुषार्थकी प्रशंसा करना और युधिष्ठिरको उत्तेजित करते हुए क्षत्रिय-धर्मके अनुसार युद्ध छेड़नेका अनुरोध वैशम्पायन उवाच याज्ञसेन्या वच: श्रुत्वा भीमसेनो हामर्षण: । निःश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! യാജ്ഞസേനി (ദ്രൗപദി)യുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അമർഷത്തിൽ ജ്വലിച്ച ഭീമസേനൻ കോപത്തോടെ കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
राज्यस्य पदवीं धर्म्या ब्रज सत्पुरुषोचिताम् | धर्मकामार्थहीनानां कि नो वस्तुं तपोवने
മഹാരാജാ! സത്പുരുഷന്മാർക്ക് യോജിച്ചതും ധർമ്മാനുസൃതവുമായ രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള മാർഗം ആശ്രയിക്കണം. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഈ മൂന്നിലും നിന്ന് വഞ്ചിതരായി ഈ തപോവനത്തിൽ പാർക്കുന്നതിലൂടെ നമ്മുടെ ഏത് ലക്ഷ്യം സിദ്ധിക്കും?
Verse 3
नैव धर्मेण तद् राज्यं नार्जवेन न चौजसा | अक्षकूटमधिष्ठाय हतं दुर्योधनेन वै,“दुर्योधनने धर्मसे, सरलतासे और बलसे भी हमारे राज्यको नहीं लिया है; उसने तो कपटपूर्ण जूएका आश्रय लेकर उसका हरण कर लिया है
ദുര്യോധനൻ ധർമ്മത്താലോ, നേര്മയാലോ, ബലത്താലോ നമ്മുടെ രാജ്യം എടുത്തതല്ല; കപടമായ പാശക്രീഡയെ ആശ്രയിച്ച് അവൻ അത് കവർന്നു.
Verse 4
गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम् । आमिषं विघसाशेन तद्वद् राज्यं हि नो हृतम्
അവശിഷ്ടം തിന്നുന്ന ദുർബലനായ കുറുക്കൻ മഹാബലവാനായ സിംഹങ്ങളുടെ ആഹാരം കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെയാണ് ശത്രുക്കൾ നമ്മുടെ രാജ്യം അപഹരിച്ചത്.
Verse 5
धर्मलेशप्रतिच्छन्न: प्रभवं धर्मकामयो: । अर्थमुत्सृज्य कि राजन् दुःखेषु परितप्यसे,“महाराज! धर्म और कामके उत्पादक राज्य और धनको खोकर लेशमात्र धर्मसे आवृत हुए अब आप क्यों दुःखसे संतप्त हो रहे हैं?
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ധർമ്മവും കാമവും നിലനിൽക്കാൻ കാരണമായ രാജ്യവും ധനവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇപ്പോൾ ധർമ്മത്തിന്റെ അല്പലേശം മാത്രമാൽ മൂടപ്പെട്ടവനായി, ഈ ദുഃഖങ്ങളിൽ എന്തിന് നീ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു?
Verse 6
भवतो5नवधानेन राज्यं न: पश्यतां हृतम् | अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्चना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ അശ്രദ്ധ മൂലം, ഞങ്ങൾ നോക്കി നിൽക്കേ തന്നെ നമ്മുടെ രാജ്യം കവർന്നെടുത്തു. ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ കാത്തിരുന്ന ആ രാജ്യം ഇന്ദ്രനും പിടിച്ചെടുക്കാനാവില്ലായിരുന്നു; എങ്കിലും നിന്റെ അനാസ്ഥകൊണ്ട് അത് കൈവിട്ടുപോയി.
Verse 7
कुणीनामिव बिल्वानि पड्गूनामिव धेनव: । ह्ृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवत:ः कृते
ലൂലന്മാരിൽ നിന്ന് ബിൽവഫലങ്ങളും പംഗുക്കളിൽ നിന്ന് പശുക്കളും കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ—അവർ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഒന്നും ചെയ്യാനാകാത്തതുപോലെ—നിന്റെ കാരണത്താൽ ഞങ്ങൾ ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ നമ്മുടെ ഐശ്വര്യം ഹരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 8
भवत: प्रियमित्येवं महद् व्यसनमीदृशम् । धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्ना: सम भारत
ഹേ ഭാരതാ! നീ ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്നതാണ് നിന്റെ പ്രസിദ്ധി. നിന്റെ പ്രിയാഭിലാഷം സഫലമാകട്ടെ എന്നതിനാലാണ് ഞങ്ങൾ ഇത്തരമൊരു മഹാവിപത്തിൽ പതിച്ചത്.
Verse 9
कर्शयाम: स्वमित्राणि नन्दयामश्न शात्रवान् । आत्मानं भवतां शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ,“भरतकुलभूषण! आपके शासनसे अपने-आपको नियन्त्रणमें रखकर आज हमलोग अपने मित्रोंको दुःखी और शत्रुओंको सुखी बना रहे हैं
ഹേ ഭരതവൃഷഭാ! നിന്റെ ആജ്ഞകളും ശാസ്ത്രനിയമങ്ങളും അനുസരിച്ച് സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ന് ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ മിത്രങ്ങളെ ദുഃഖിപ്പിക്കുകയും ശത്രുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 10
यद् वयं न तदैवैतान् धार्तराष्ट्रानू निहन्महि । भवत: शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഞങ്ങൾ അന്നുതന്നെ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ വധിച്ചില്ല; ആ ദുഷ്കൃത്യം ഇന്നും പശ്ചാത്താപാഗ്നിയായി ഞങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 11
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मन: । दुर्बलाचरितां राजन् न बलस्थैनिषिविताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ഈ വനവാസത്തെ നന്നായി നോക്കുക—മൃഗങ്ങളുടെ അലച്ചിലുപോലെ. ഇങ്ങനെ കാട്ടിൽ ദിനങ്ങൾ കഴിക്കുന്നത് ദുർബലരുടെ രീതിയാണ്; ശക്തന്മാർ സ്വീകരിക്കുന്ന പാതയല്ല.
Verse 12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सूंजया: । न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ,“श्रीकृष्ण, अर्जुन, अभिमन्यु, सूंजयवंशी वीर, मैं और ये नकुल-सहदेव--कोई भी इस वनचर्याको पसंद नहीं करते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ വനചര്യയെ ശ്രീകൃഷ്ണനും അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; ബീഭത്സു അർജുനനും അല്ല; അഭിമന്യുവും അല്ല; സൂഞ്ജയവംശത്തിലെ വീരന്മാരും അല്ല; ഞാനും ഇതിനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നില്ല; മാദ്രിയുടെ ഇരുപുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും കൂടിയല്ല.
Verse 13
भवान् धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शित: । कच्चिद् राजन न निर्वेदादापन्न: क्लीबजीविकाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ‘ധർമ്മം, ധർമ്മം’ എന്നു പറഞ്ഞ് നിങ്ങൾ നിരന്തരം വ്രതങ്ങളാൽ ക്ഷീണിച്ചു കൃശനാകുന്നു. നിർവേദം മൂലം ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തി നപുംസകനുപോലെ ജീവിക്കലിലേക്കു വീണിട്ടില്ലല്ലോ?
Verse 14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं स्वार्थधातकम् | अशक्ता: श्रियमाहर्तुमात्मन: कुर्वते प्रियम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—തങ്ങളുടെ നഷ്ടപ്പെട്ട രാജലക്ഷ്മിയെ വീണ്ടെടുക്കാൻ അശക്തരായ ദുർബലരും നീചമനസ്സുള്ളവരുമാണ് ഫലമില്ലാത്തതും സ്വാർത്ഥനാശകരവുമായ നിർവേദം ആശ്രയിച്ച്, അതിനെയേ പ്രിയമായി കരുതുന്നത്.
Verse 15
स भवान् दृष्टिमाछछक्त: पश्यन्नस्मासु पौरुषम् | आनृशंस्यपरो राजन् नानर्थमवबुध्यसे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നീ വിവേകിയും സാമർത്ഥ്യവാനും ആകുന്നു; ഞങ്ങളുടെ പുരുഷാർത്ഥവും ദൃഢനിശ്ചയവും നീ കണ്ടിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും തെറ്റായ കരുണയിൽ പിടിച്ചുനിന്ന് അതിൽ നിന്നുയരുന്ന അനർത്ഥവും അക്രമവും നീ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
Verse 16
अस्मानमी धार्तराष्ट्रा: क्षममाणानलं सतः । अशक्तानिव मन्यन्ते तद् दुःखं नाहवे वध:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ അപരാധങ്ങൾ ഞങ്ങൾ തുടർച്ചയായി ക്ഷമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവർ ഞങ്ങളെ സാമർത്ഥ്യമുണ്ടായിട്ടും അശക്തരെന്നുപോലെ കരുതുന്നു. അതാണ് ഞങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ദുഃഖം; യുദ്ധത്തിൽ വീഴുന്നത് ദുഃഖമല്ല.
Verse 17
तत्र चेद् युध्यमानानामजिह्यमनिवर्तिनाम् | सर्वशो हि वध: श्रेयान् प्रेत्मय लोकान् लभेमहि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ഞങ്ങൾ പിൻതിരിയാതെ, നേരായ മനസ്സോടെ, കുലുങ്ങാതെ യുദ്ധം തുടർന്നുകൊണ്ട്, അതിൽ ഞങ്ങൾ വധിക്കപ്പെട്ടാലും അതുതന്നെ ശ്രേയസ്കരം; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചാൽ പരലോകത്തിൽ ഉത്തമ ലോകങ്ങൾ ഞങ്ങൾ പ്രാപിക്കും.
Verse 18
अथवा वयमेवैतान् निहत्य भरतर्षभ । आददीमटहि गां सर्वा तथापि श्रेय एव न:,“अथवा भरतश्रेष्ठ! यदि हम ही इन शत्रुओंको मारकर सारी पृथ्वी ले लें तो वही हमारे लिये कल्याणकर है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അല്ലെങ്കിൽ, ഭരതവൃഷഭനേ, ഞങ്ങൾ തന്നേ ഈ ശത്രുക്കളെ വധിച്ച് സർവ്വ ഭൂമിയും കൈവശമാക്കട്ടെ; അതും ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രേയസ്കരമത്രേ.
Verse 19
सर्वथा कार्यमेतन्न: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् । काडुक्षतां विपुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾക്ക് എല്ലാത്തരത്തിലും ഇതുതന്നെ ചെയ്യേണ്ടത്—സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ച് വൈരത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യുവാനും വിപുലമായ കീർത്തി ആഗ്രഹിക്കുവാനും; അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്ക് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതുതന്നെ യുക്തം.
Verse 20
आत्मार्थ युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे | अन्यैरपि हूते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
ശത്രുക്കൾ നമ്മുടെ രാജ്യം കവർന്നെടുത്തു. ഇത്തരമൊരു വേളയിൽ കർത്തവ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വഹിതത്തിനായി പോലും യുദ്ധം ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ നിന്ദയല്ല—പ്രശംസയേ ഉണ്ടാകൂ.
Verse 21
कर्शनार्थोीं हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथा । व्यसनं नाम तद् राजन् न धर्म: स कुधर्म तत्
മഹാരാജാവേ! തനിക്കും തൻ്റെ സുഹൃത്തുകൾക്കും ക്ലേശം വരുത്തുന്ന ‘ധർമ്മം’ യഥാർത്ഥത്തിൽ ദുരന്തം തന്നെയാണ്. അത് ധർമ്മമല്ല—കുധർമ്മം.
Verse 22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुष धर्मदुर्बलम् त्यजतस्तात धर्मार्थो प्रेत दुःखसुखे यथा
താതാ! മരിച്ചവന് ദുഃഖവും സുഖവും ഇല്ലാത്തതുപോലെ, എല്ലായ്പ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം ലീനനായി അനുഷ്ഠാനത്താൽ ദുർബലനായവനെ ധർമ്മവും അർത്ഥവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थ क्लेशभाड़ू न स पण्डित: । न स धर्मस्य वेदार्थ सूर्यस्यान्ध: प्रभामिव
ആരുടെയോ ധർമ്മം ‘ധർമ്മം’ എന്ന പേരിനുവേണ്ടി മാത്രം നിലകൊണ്ട്, ധർമ്മത്തിന്റെ പേരിൽ ക്ലേശഭാരമായി മാറുന്നുവോ, അവൻ പണ്ഡിതനല്ല. അന്ധൻ സൂര്യപ്രഭയെ അറിയാത്തതുപോലെ, അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അർത്ഥം ഗ്രഹിക്കുകയില്ല.
Verse 24
यस्य चार्थार्थमेवार्थ: स च नार्थस्य कोविद: । रक्षेत भूतको5रण्ये यथा गास्तादूगेव सः
ആരുടെയോ ധനം ധനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം നിലകൊണ്ട്, ദാനം മുതലായ ശ്രേയസ്സിനായി അല്ലെങ്കിൽ, അവൻ ധനത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്നില്ല. കാട്ടിൽ വേതനക്കാരനായ ഇടയൻ മറ്റൊരാളുടെ പശുക്കളെ കാക്കുന്നതുപോലെ, അവനും ആ ധനത്തിന്റെ മറ്റൊരാളിനുവേണ്ടിയുള്ള കാവൽക്കാരൻ മാത്രമാണ്.
Verse 25
अतिवेलं हि योर्दशर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति । स वध्य: सर्वभूतानां ब्रह्म॒हेव जुगुप्सित:
അത്യധികമായി ധനം മാത്രം തേടി ധർമ്മവും കാമവും അനുഷ്ഠിക്കാത്തവൻ ബ്രഹ്മഹത്യകനുപോലെ ജുഗുപ്സ്യനാണ്; സർവ്വജീവികൾക്കും വധ്യനുമാകുന്നു.
Verse 26
सतत यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति । मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थभ्यां च हीयते
അതുപോലെ, നിരന്തരം കാമം മാത്രം തേടി ധർമ്മവും അർത്ഥവും സമ്പാദിക്കാത്തവന്റെ സുഹൃത്തുകൾ നശിക്കുന്നു; അവൻ ധർമ്മത്തിലും അർത്ഥത്തിലും ഇരട്ടയായും ക്ഷയിക്കുന്നു.
Verse 27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधन ध्रुवम् । कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भस: क्षये
ധർമ്മവും അർത്ഥവും ഇല്ലാതെ കാമത്തിൽ മാത്രം രമിക്കുന്നവന് കാമം തീരുമ്പോൾ മരണം നിശ്ചയം; ജലം വറ്റുമ്പോൾ അതിലെ മീൻ മരിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 28
तस्माद् धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिता: । प्रकृति: सा हि कामस्य पावकस्यारणिरयथा
അതുകൊണ്ട് പണ്ഡിതർ ധർമ്മവും അർത്ഥവും സംബന്ധിച്ച് ഒരിക്കലും അശ്രദ്ധ കാണിക്കുകയില്ല; ധർമ്മവും അർത്ഥവും തന്നെയാണ് കാമത്തിന്റെ ഉറവിടം—അരണി അഗ്നിയുടെ ജന്മസ്ഥാനമായതുപോലെ.
Verse 29
सर्वथा धर्ममूलो<र्थों धर्मश्चार्थपरिग्रह: । इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा
അർത്ഥം സർവ്വഥാ ധർമ്മമൂലമാണ്; ധർമ്മവും അർത്ഥസംഗ്രഹംകൊണ്ട് പുഷ്ടമാകുന്നു. മേഘവും സമുദ്രവും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ധർമ്മവും അർത്ഥവും പരസ്പരാശ്രിതമാണെന്ന് അറിക.
Verse 30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते । स कामश्रित्तसंकल्प: शरीरं नास्य दृश्यते
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— സ്ത്രീ, മാല, ചന്ദനം മുതലായ ഇഷ്ടദ്രവ്യങ്ങളുടെ സ്പർശ-സംയോഗത്താലും സ്വർണ്ണാദി ധനലാഭത്താലും ഉളവാകുന്ന ആനന്ദത്തിലേക്ക് ചായുന്ന മനസ്സിന്റെ നിശ്ചയമാണ് ‘കാമം’. ആ കാമത്തിന് ദൃശ്യമാകുന്ന ശരീരം ഇല്ല; അത് ദേഹരൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 31
अर्थार्थी पुरुषो राजन् बृहन्तं धर्ममिच्छति । अर्थमिच्छति कामार्थी न कामादन्यमिच्छति
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ധനം തേടുന്ന പുരുഷൻ മഹത്തായ ധർമ്മവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഭോഗം തേടുന്നവൻ ധനമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ധർമ്മം ധനത്തിനായി, ധനം കാമത്തിനായി അന്വേഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഭോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായ കാമാർത്ഥി കാമത്തിനപ്പുറം മറ്റൊന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 32
न हि कामेन कामोअनन््य: साध्यते फलमेव तत् । उपयोगात् फलस्यैव काष्ठाद् भस्मेव पण्डितै:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— കാമംകൊണ്ട് മറ്റൊരു വ്യത്യസ്ത കാമം സാധ്യമാകുന്നില്ല; കാമം സ്വയം ഫലമാത്രമാണ്. ഫലം അനുഭവിച്ചാൽ പിന്നെ അതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഫലം ലഭിക്കാത്തതുപോലെ, മരം ചാരമാകാം; എന്നാൽ ആ ചാരത്തിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു വസ്തു ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ—പണ്ഡിതർ ഒരു കാമത്തെ മറ്റൊരു കാമസിദ്ധിക്കുള്ള ഉപാധിയെന്നു കരുതുന്നില്ല; കാരണം കാമം ഉപാധിയല്ല, ഫലമാണ്.
Verse 33
इमाञ्छकुनकान् राजन् हन्ति वैतंसिको यथा । एतद् रूपमधर्मस्य भूतेषु हि विहिंसता
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! പക്ഷികളെ വേട്ടക്കാരൻ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, ജീവികളോടുള്ള ഹിംസ തന്നെയാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപം. ഭूतജാതിയോടുള്ള ഈ വിഹിംസയാണ് അധർമ്മത്തിന്റെ അടയാളം.
Verse 34
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रकृतिं यो न पश्यति । स वध्य: सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मति:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— കാമവും ലോഭവും വശപ്പെടുത്തി ധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കാണാത്ത ദുർമതി, ഇഹലോകത്തും മരണാനന്തര പരലോകത്തും സകലഭൂതങ്ങളാലും നിന്ദിക്കപ്പെടുകയും ശിക്ഷാർഹനാകുകയും ചെയ്യും.
Verse 35
व्यक्त ते विदितो राजन्नर्थों द्रव्यपरिग्रह: । प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭോഗത്തിനും ഉപയോഗത്തിനും വേണ്ട വസ്തുസമ്പാദ്യം ധനത്താൽ തന്നെയെന്നത് നിനക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാം. ധനം ഉദിക്കുന്ന കാരണവും നീ അറിയുന്നു; ധനം കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന അനേകം, വിപുലമായ ഫലങ്ങളും നിനക്ക് നന്നായി ബോധ്യമുണ്ട്.
Verse 36
तस्य नाशे विनाशे वा जरया मरणेन वा । अनर्थ इति मन्यन्ते सो5यमस्मासु वर्तते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ ധനം ഇല്ലാതാകുകയോ, ലഭിച്ച ധനം നശിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളും പോലെയുള്ള ‘ധനം’ ജരയും മരണവും മൂലം ക്ഷയിക്കുകയോ ചെയ്താൽ—ആ അവസ്ഥയെ ജനങ്ങൾ ‘അനർത്ഥം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അതേ അനർത്ഥം ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളിലേക്കും വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 37
इन्द्रियाणां च पठचानां मनसो हृदयस्य च । विषये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ഹൃദയവും തങ്ങളുടെ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ആ വിഷയസംബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന പ്രീതി (ആനന്ദം) ജനിക്കുന്നു.
Verse 38
एवमेव पृथग दृष्टवा धर्मार्थोी काममेव च
അതുപോലെ ധർമ്മവും അർത്ഥവും, കൂടാതെ കാമവും വേർതിരിച്ച് നിരീക്ഷിച്ച് (അവയുടെ ലക്ഷ്യവും പരിധിയും ഗ്രഹിക്കണം).
Verse 39
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नर: । न कामपरमो वा स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യൻ ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കരുത്; അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം പരമനായി മാറരുത്; കാമത്തിൽ മാത്രം ലീനനാകരുത്. യുക്തമായ അളവിൽ സമതുലിതമായി, എല്ലായ്പ്പോഴും മൂന്നു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളെയും സേവിക്കണം.
Verse 40
धर्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् । अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആദ്യം ധർമ്മം ആചരിക്കണം, മദ്ധ്യത്തിൽ അർത്ഥം സമ്പാദിക്കണം, അവസാനം കാമം സേവിക്കണം. ദിനംപ്രതി ഇങ്ങനെ തന്നെ പെരുമാറണം—ഇത് ശാസ്ത്രങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ച വിധിയാണ്.
Verse 41
“इस प्रकार धर्म, अर्थ और काम तीनोंको पृथक्ू-पृथक् समझकर मनुष्य केवल धर्म, केवल अर्थ अथवा केवल कामके ही सेवनमें तत्पर न रहे। उन सबका सदा इस प्रकार सेवन करे, जिससे इनमें विरोध न हो। इस विषयमें शास्त्रोंका यह विधान है कि दिनके पूर्वभागमें धर्मका, दूसरे भागमें अर्थका और अन्तिम भागमें कामका सेवन करे ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഈ മൂന്നും വ്യത്യസ്ത ലക്ഷ്യങ്ങളാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മനുഷ്യൻ ‘ധർമ്മം മാത്രം’, ‘അർത്ഥം മാത്രം’, ‘കാമം മാത്രം’ എന്നിങ്ങനെ ഒന്നിലേയ്ക്ക് മാത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കരുത്. അവ തമ്മിൽ വിരോധം വരാത്തവിധം മൂன்றും സദാ അനുഷ്ഠിക്കണം. ശാസ്ത്രവിധി ഇതാണ്—ദിവസത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്ത് ധർമ്മം, മദ്ധ്യഭാഗത്ത് അർത്ഥം, അവസാനഭാഗത്ത് കാമം. അതുപോലെ ജീവിതഘട്ടക്രമത്തിലും ശാസ്ത്രാജ്ഞ—ആയുസ്സിന്റെ മുൻഭാഗത്ത് (യൗവനത്തിൽ) കാമം, മദ്ധ്യഭാഗത്ത് (പ്രൗഢിയിൽ) അർത്ഥം, അവസാനഭാഗത്ത് (വാർദ്ധക്യത്തിൽ) ധർമ്മം ആചരിക്കണം.
Verse 42
धर्म चार्थ च काम॑ च यथावद् वदतां वर । विभज्य काले कालज्ञ: सर्वान् सेवेत पण्डित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! യഥാകാലം അറിയുന്ന പണ്ഡിതൻ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഇവയെ യഥാവിധി വിഭജിച്ച്, അനുയോജ്യ സമയത്ത് ഓരോന്നും അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 43
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन् सुखार्थिनाम् | प्राप्तिवा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പരമവും അതുല്യവുമായ സുഖം തേടുന്നവർക്ക് മോക്ഷം തന്നെയാണ് പരമ ശ്രേയസ്. അല്ലെങ്കിൽ, കുരുനന്ദനേ! ഉപായങ്ങളോടുകൂടിയ സമ്യക് ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച് പ്രാപ്യമായ ലക്ഷ്യങ്ങളെ (പുരുഷാർത്ഥങ്ങളെ) সাধിക്കണം. ഈ രണ്ടിനും ഇടയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നവന്റെ ജീവിതം ആർത്തനായ മനുഷ്യന്റെപോലെ ദുഃഖമയമാകും.
Verse 44
तद् वा*<शु क्रियतां राजन प्राप्तिवाप्पधिगम्यताम् । जीवितं ह्ातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ! വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കൂ—ഇഷ്ടപ്രാപ്തി നേടുക, അല്ലെങ്കിൽ ആ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുക. ഇടയിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നവന്റെ ജീവിതം രോഗിയായ മനുഷ്യന്റെപോലെ ദുഃഖമയമാണ്.
Verse 45
विदितश्रैव मे धर्म: सततं चरितकश्न ते । जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृद: कर्मचोदनाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നീ എപ്പോഴും ധർമ്മം അനുസരിച്ചാണ് ജീവിച്ചതെന്ന് എനിക്ക് നന്നായി അറിയാം. എങ്കിലും നിന്റെ അചഞ്ചല ധർമ്മനിഷ്ഠ അറിഞ്ഞിട്ടും, നിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും സ്വജനങ്ങളും നിന്നെ ധർമ്മസമ്മതമായ കര്മ്മത്തിലും പുരുഷാർത്ഥത്തിലും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 46
दान॑ यज्ञा: सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् | एष धर्म: परो राजन् बलवान प्रेत्य चेह च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദാനം, യജ്ഞങ്ങൾ, സജ്ജനന്മാരെ ആദരിക്കൽ, വേദങ്ങളുടെ അധ്യയനവും സംരക്ഷണവും, കൂടാതെ ആർജവം (സരളത)—ഇവയാണ് പരമധർമ്മമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ ധർമ്മം ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ശക്തിയുള്ളതാണ്।
Verse 47
एष नार्थविहीनेन शक््यो राजन् निषेवितुम् । अखिलाः: पुरुषव्याप्र गुणा: स्युर्यद्यपीतरे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഈ ധർമ്മം (യജ്ഞാദി) ധനമില്ലാത്തവൻ ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഹേ നരവ്യാഘ്ര, മറ്റെല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടായാലും, വിഭവങ്ങളില്ലാത്ത മനുഷ്യന് യജ്ഞാദിരൂപ ധർമ്മം നിർവഹിക്കാൻ സാധ്യമല്ല।
Verse 48
धर्ममूलं जगद् राजन् नान्यद् धर्माद् विशिष्यते । धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन् निषेवितुम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഈ ജഗത്ത് ധർമ്മത്തിലാണ് അധിഷ്ഠിതം; ധർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല. ആ ധർമ്മത്തെ ശരിയായി അനുഷ്ഠിക്കാനും, രാജാവേ, മഹത്തായ ധനം ആവശ്യമാണ്।
Verse 49
नचार्थों भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कह्िचित् । वेत्तुं शक्य: सदा राजन् केवल धर्मबुद्धिना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഭിക്ഷാജീവിതം കൊണ്ടോ, ഭീരുത്വം കാണിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ ധർമ്മബുദ്ധിയിൽ മാത്രം മനസ്സ് പതിപ്പിച്ചോ ധനം ഒരിക്കലും ലഭ്യമാകില്ല।
Verse 50
प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिद्धयति वै द्विज: । तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രാഹ്മണൻ യാചനയാൽ ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്ന ആ ഭിക്ഷാചരണം നിനക്കു നിരോധിതമാണ്; ക്ഷത്രിയനു അതു വर्जിതം. അതിനാൽ, ഹേ പുരുഷർഷഭാ, സ്വതേജസ്സും വീര്യവും കൊണ്ടു മാത്രം ധനം നേടാൻ പരിശ്രമിക്ക.
Verse 51
भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका । क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ക്ഷത്രിയനു ഭിക്ഷാചരണം വിധിച്ചിട്ടില്ല; വൈശ്യ-ശൂദ്രരുടെ ഉപജീവനവൃത്തികളും അവനു യോജ്യമല്ല. അവന്റെ പ്രത്യേക ധർമ്മം ജന്മസിദ്ധമായ ബലവും ഉത്സാഹവും തന്നെയാണ്.
Verse 52
स्वथधर्म प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून् समागतान् । धार्तराष्ट्रमवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സ്വധർമ്മത്തിൽ നിലകൊൾക; മുന്നിൽ വന്ന ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്ക. ഹേ പാർഥാ! എന്റെ സഹായത്താലും അർജുനനോടുകൂടിയും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെന്ന വനത്തെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി നശിപ്പിക്ക.
Verse 53
उदारमेव विद्वांसो धर्म प्राहुर्मनीषिण: । उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमहसि
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മनीഷികളായ പണ്ഡിതർ ഉദാരതയെയേ ധർമ്മമെന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ ഉദാരത സ്വീകരിക്ക; ഈ ദീനാവസ്ഥയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത് നിനക്കു യോജ്യമല്ല.
Verse 54
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान् सनातनात् | क्रूरकर्माभिजातो$सि यस्मादुद्धिजते जन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ബോധവാനാകുക; നീ സനാതനധർമ്മങ്ങളെ അറിയുന്നവനാണ്. ജനങ്ങൾ ഭയപ്പെടുന്ന കഠിനകർമ്മങ്ങൾക്ക് പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ നീ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിന്റെ സ്വഭാവവും കർത്തവ്യവും തിരിച്ചറിയുക.
Verse 55
प्रजापालनसम्भूतं फलं तव न गर्हितम् । एष ते विहितो राजन् धात्रा धर्म: सनातन:
നിങ്ങൾ രാജ്യം പ്രാപിച്ചാൽ, പ്രജാപാലനരൂപമായ ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന പുണ്യഫലം നിങ്ങള്ക്ക് നിന്ദ്യമായിരിക്കുകയില്ല. മഹാരാജാ! വിധാതാവ് നിങ്ങളുപോലെയുള്ള ക്ഷത്രിയനു ഇതേ സനാതനധർമ്മമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 56
तस्मादपचित: पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि । स्वथर्माद्धि मनुष्याणां चलन न प्रशस्यते
അതുകൊണ്ട്, ഹേ പാർഥാ! ആ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വീഴ്ച വരുത്തിയാൽ നീ ലോകത്തിൽ പരിഹാസപാത്രമാകും. മനുഷ്യർ സ്വന്തം സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകുന്നത് പ്രശംസനീയമല്ല.
Verse 57
सक्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेद शिथिलं मन: । वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत्
ഹേ കൗരവ്യാ! ഹൃദയം ക്ഷത്രിയോചിതമായ വീരതേജസ്സോടെ ദൃഢമാക്കി, മനസ്സിലെ ഈ ശൈഥില്യം ഉപേക്ഷിക്കൂ. പരാക്രമത്തെ ആശ്രയിച്ച്, അഗ്രഗണ്യനായ ധുരീണനെപ്പോലെ യുദ്ധഭാരം വഹിക്കൂ.
Verse 58
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्नन | पार्थिवो व्यजयद् राजन् न भूतिं न पुन: श्रियम्
മഹാരാജാ! ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം ലീനനായ ഒരു ഭൂപതിയും ഒരിക്കലും ഭൂമിയെ ജയിച്ചിട്ടില്ല; അതുപോലെ ഭോഗസമ്പത്തോ രാജശ്രീയോ അവൻ പ്രാപിച്ചിട്ടുമില്ല.
Verse 59
जिद्नां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् । निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यक:
ലോഭചിത്തമുള്ള അനേകം ചെറുജീവികൾക്ക് ഇരവെച്ച് വഞ്ചനയിലൂടെ വേട്ടക്കാരൻ പിടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ, നയജ്ഞനായ രാജാവ് ശത്രുക്കൾക്കെതിരെ കൂറ്റനീതി പ്രയോഗിച്ച് രാജ്യം കൈവശമാക്കുന്നു.
Verse 60
भ्रातर: पूर्वजाताश्न सुसमद्धा श्व सर्वश: । निकृत्या निर्जिता देवैरसुरा: पार्थिवर्षभ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ! അസുരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരന്മാർ—ദേവന്മാർക്കുമുമ്പേ ജനിച്ചവരും സർവ്വവിധ സമൃദ്ധിയുള്ളവരും. എങ്കിലും ദേവന്മാർ നികൃതി—അഥവാ കപടയുക്തിയും വഞ്ചനയും—കൊണ്ട് അവരെ ജയിച്ചു.
Verse 61
एवं बलवत: सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते । जहि शत्रून् महाबाहो परां निकृतिमास्थित:,“महाराज! महाबाहो! इस प्रकार बलवान्का ही सबपर अधिकार होता है, यह समझकर आप भी कूटनीतिका आश्रय ले अपने शत्रुओंको मार डालिये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹീപതേ! ഈ ലോകത്തിൽ എല്ലാം ബലവാന്റെ അധീനമാണെന്ന് ഇങ്ങനെ ബോധ്യപ്പെട്ട്, ഹേ മഹാബാഹോ, നീയും പരമ നികൃതി—അഥവാ ഉത്തമ തന്ത്രം—ആശ്രയിച്ച് ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്ക.
Verse 62
न हार्जुनसम: कश्रिद् युधि योद्धा धनुर्धर: । भविता वा पुमान् कश्चिन्मत्समो वा गदाधर:,'युद्धमें अर्जुनके समान कोई धनुर्धर अथवा मेरे समान गदाधारी योद्धा न तो है और न आगे होनेकी ही सम्भावना है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിൽ അർജുനനോടു തുല്യനായ ധനുർധര യോദ്ധാവ് ആരുമില്ല; അതുപോലെ ഗദാധാരികളിൽ എനിക്കു സമനായവൻ ഇപ്പോഴും ഇല്ല, ഇനി വരാനിരിക്കുന്ന കാലത്തും ആരുമുണ്ടാകില്ല.
Verse 63
सत्त्वेन कुरुते युद्ध राजन् सुबलवानपि । अप्रमादी महोत्साही सत्त्वस्थो भव पाण्डव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജൻ! അത്യന്തം ബലവാനായവനും സത്ത്വം—അഥവാ അന്തർബലം—കൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഹേ പാണ്ഡവാ, അപ്രമാദിയായിരിക്കുക; മഹോത്സാഹത്തോടെ സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിലകൊള്ളുക.
Verse 64
सत्त्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतो5न्यथा । नतु प्रसक्त भवति वृक्षच्छायेव हैमनी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സത്ത്വം—അഥവാ അന്തർബലം—ആണ് സമൃദ്ധിയുടെ മൂലം; അതിന് വിരുദ്ധമായി പറയുന്നതെല്ലാം വ്യർത്ഥം. സത്ത്വഹീനന്റെ സമ്പത്ത് ഉറച്ചുനിൽക്കുകയില്ല—ഹേമന്തകാലത്തെ വൃക്ഷഛായപോലെ, വലിയ ഉപകാരമില്ലാത്തത്.
Verse 65
अर्थत्यागोडपि कार्य: स्वादर्थ श्रेयांसमिच्छता । बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशय:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗന്തേയാ! സ്വയം ശ്രേയസ്സിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇപ്പോഴുള്ള ചെറു ലാഭം പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാകണം. കർഷകൻ കൂടുതൽ വിളവിനായി അല്പം വിത്ത് മണ്ണിൽ വിതയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ഉത്തമമായ അർത്ഥം നേടാൻ അല്പമായ അർത്ഥം ത്യജിക്കാം. ഇതിൽ നിനക്ക് സംശയം വേണ്ട.
Verse 66
अर्थेन तु समो नार्थो यत्र लभ्येत नोदय: । न तत्र विपण: कार्य: खरकण्डूयनं हि तत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധനം വിനിയോഗിച്ചിട്ടും ലാഭം ലഭിക്കാത്തിടത്ത്, അതുപോലെ തുല്യമായ തിരിച്ചുവരവും ഇല്ലാത്തിടത്ത്, അത്തരമൊരു ഇടപാട് ചെയ്യരുത്; അത് കഴുതകൾ പരസ്പരം ശരീരം ചൊറിയുന്നതുപോലെ നിഷ്ഫലമാണ്.
Verse 67
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्म त्यक्त्वाल्पकं नर: । बृहन्तं धर्ममाप्रोति स बुद्ध इति निश्चितम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേന്ദ്രാ! അതുപോലെ, ചെറിയ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് മഹത്തായ ധർമ്മം പ്രാപിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായും ബുദ്ധിമാനാണ്.
Verse 68
अमित्रं मित्रसम्पन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डिता: । भिन्नैमित्रै: परित्यक्तं दुर्बल॑ कुर्वते वशम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മിത്രബലത്തോടെ സമ്പന്നനായ ശത്രുവിനെ പണ്ഡിതർ തങ്ങളുടെ മിത്രങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് ഭേദനീതി പ്രയോഗിച്ച് അവനും അവന്റെ സഹായികളും തമ്മിൽ പിളർപ്പ് വിതറി തകർക്കുന്നു. പിളർപ്പ് വന്നപ്പോൾ ആ മിത്രങ്ങൾ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ദുർബലനായ ആ ശത്രുവിനെ അവർ തങ്ങളുടെ അധീനതയിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു.
Verse 69
सत्त्वेन कुरुते युद्ध राजन् सुबलवानपि । नोद्यमेन न होत्राभि: सर्वाः स्वीकुरुते प्रजा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! അത്യന്തം ബലവാനായവനും തന്റെ സത്ത്വബലത്താൽ തന്നെയാണ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്; എന്നാൽ വെറും പരിശ്രമം കൊണ്ടോ ഹോതാക്കളുടെ സ്തുതി-ആഹ്വാനങ്ങൾ കൊണ്ടോ എല്ലാ പ്രജകളെയും തന്റെ വശത്തിലാക്കാൻ അവനാകില്ല.
Verse 70
सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि । अमित्र: शक््यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव
രാജാവേ, തേൻ കൊയ്യുന്നവനെ തേൻചീറ്റകൾ കൂട്ടമായി ചേർന്ന് കൊല്ലുന്നതുപോലെ, എല്ലാതരത്തിലും ഐക്യപ്പെട്ട ദുർബലർക്കും ശക്തനായ ശത്രുവിനെ വധിക്കാം.
Verse 71
यथा राजन् प्रजा: सर्वा: सूर्य: पाति गभस्तिभि: । अत्ति चैव तथैव त्वं सदृश: सवितुर्भव
രാജാവേ, സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ സകല പ്രജകളെയും പോഷിപ്പിക്കുകയും കാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഭൂമിയിലെ ഈർപ്പം ആകർഷിച്ച് പിന്നെ മഴയായി തിരികെ നൽകുന്നു; അതുപോലെ നീയും നികുതി സ്വീകരിച്ച് പ്രജകളെ സംരക്ഷിച്ച് സവിതാവിനോട് സമനായിരിക്കണം.
Verse 72
एतच्चापि तपो राजन् पुराणमिति न: श्रुतम् । विधिना पालन भूमेर्यत् कृतं न: पितामहै:
രാജേന്ദ്രാ, ഞങ്ങളും ഇങ്ങനെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്: നമ്മുടെ പിതാമഹന്മാർ വിധിപൂർവം ഭൂമിയെ പാലിച്ചു സംരക്ഷിച്ചതുതന്നെ പുരാതനകാലം മുതൽ നിലനിൽക്കുന്ന തപസ്സാണ്.
Verse 73
न तथा तपसा राजॉल्लोकान प्राप्रोति क्षत्रिय: । यथा सृष्टेन युद्धेन विजयेनेतरेण वा
ധർമ്മരാജാ, ക്ഷത്രിയൻ തപസ്സിലൂടെ അത്തരം ലോകങ്ങളെ നേടുന്നില്ല; തനിക്കായി വിധിക്കപ്പെട്ട യുദ്ധത്തിൽ വിജയം നേടുന്നതിലൂടെയോ—അല്ലെങ്കിൽ (വിജയം ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ) മരണത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നതിലൂടെയോ—അവയെ നേടുന്നു.
Verse 74
अपेयात् किल भा: सूर्याल्लक्ष्मीश्वन्द्रमसस्तथा । इति लोको व्यवसितो दृष्टवेमां भवतो व्यथाम्
നിങ്ങളുടെ ഈ വ്യഥ കണ്ടിട്ട് ജനങ്ങൾ ഉറച്ച നിഗമനത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു: സൂര്യനിൽ നിന്ന് അതിന്റെ പ്രഭയും, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് അതിന്റെ ശോഭയും ചന്ദ്രികയും പോലും വേർപിരിയാമെന്നതുപോലെ.
Verse 75
भवतत्ष प्रशंसाभिनििन्दाभिरितरस्य च । कथायुक्ता: परिषद: पृथग् राजन् समागता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ വേർവേർയായി സഭകൾ കൂടിയിരിക്കുന്നു; അവരുടെ സംഭാഷണം നിന്റെ പ്രശംസയും മറ്റവന്റെ (പ്രതിദ്വന്ദ്വിയുടെ) നിന്ദയും നിറഞ്ഞതാണ്।
Verse 76
इदमभ्यधिकं राजन ब्राह्मणा: कुरवश्च ते । समेता: कथयन्तीह मुदिता: सत्यसंधताम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഇതുകൂടാതെ ഇവിടെ ഇങ്ങനെ കൂടി കേൾക്കപ്പെടുന്നു: ബ്രാഹ്മണരും കുരുവംശജരും ഒന്നിച്ചു കൂടിയിട്ട്, ആനന്ദത്തോടെ നിന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢതയെ പുകഴ്ത്തി പറയുന്നു।
Verse 77
यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि । अनृतं किंचिदुक्त ते न कामान्नार्थकारणात्
അവർ പറയുന്നു: നീ മോഹം കൊണ്ടല്ല, ദൈന്യം കൊണ്ടല്ല, ലോഭം കൊണ്ടല്ല, ഭയം കൊണ്ടുപോലും അല്ല—ആഗ്രഹത്തിനായോ ധനലാഭത്തിനായോ പോലും—അൽപമെങ്കിലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല।
Verse 78
यदेन: कुरुते किंचिद् राजा भूमिमवाप्रुवन् । सर्व तन्नुदते पश्चाद् यज्जैरविपुलदक्षिणै:
രാജാവ് ഭൂമിയെ തന്റെ അധീനത്തിലാക്കുമ്പോൾ യുദ്ധജന്യ ഹിംസ മുതലായവകൊണ്ട് ഏതെങ്കിലും പാപം ചെയ്താൽ, രാജ്യം ലഭിച്ച ശേഷം മഹാദക്ഷിണയുള്ള യജ്ഞങ്ങളാൽ അതെല്ലാം പിന്നീടു നീക്കുന്നു।
Verse 79
ब्राह्मणेभ्यो ददद् ग्रामान् गाश्न॒ राजन् सहस्रश: । मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमा:
ജനേശ്വരാ! ബ്രാഹ്മണർക്കു ഗ്രാമങ്ങൾ ദാനം നൽകി, ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കളും അർപ്പിക്കുന്ന രാജാവ്—ഇരുളിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ മോചിതനാകുന്നതുപോലെ—സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു।
Verse 80
पौरजानपदा: सर्वे प्रायश: कुरुनन्दन । सवृद्धबालसहिता: शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर,“कुरुनन्दन युधिष्ठिर! प्रायः नगर और जनपदमें निवास करनेवाले आबालवृद्ध सब लोग आपकी प्रशंसा करते हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കുരുനന്ദന യുധിഷ്ഠിരാ! നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും പ്രായഃ എല്ലാവരും, വൃദ്ധരും ബാലരും കൂടെ, നിന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നു।
Verse 81
श्वदृती क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा । सत्यं स्तेने बल॑ नार्या राज्यं दुर्योधने तथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നായയുടെ തോൽപ്പായയിൽ സൂക്ഷിച്ച പാൽ അയോഗ്യമെന്നപോലെ, ശൂദ്രനിൽ നിക്ഷിപ്തമായ വേദജ്ഞാനം അനുചിതമെന്നപോലെ; കള്ളനിൽ സത്യം, ചഞ്ചലസ്ത്രീയിൽ ബലം ഏൽപ്പിക്കൽ എത്ര അസംഗതമോ—അങ്ങനെ തന്നെ ദുര്യോധനനിൽ രാജത്വം ഇരിക്കലും യോജ്യമല്ല।
Verse 82
इति लोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत । अपि चैता: स्त्रियो बाला: स्वाध्यायमधिकुर्वते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! ഈ ലോകപ്രസിദ്ധ വാക്ക് പണ്ടുകാലം മുതലേ ലോകത്തിൽ പ്രചരിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും പോലും ഇതിനെ നിത്യപാഠംപോലെ ആവർത്തിക്കുന്നു।
Verse 83
इमामवस्थां च गते सहास्माभिररिंदम । हन्त नष्टा: सम सर्वे वै भवतोपद्रवे सति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ അരിന്ദമ, ശത്രുദമനാ! ഞങ്ങളോടൊപ്പം നീയും ഇതേ ദുരവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അയ്യോ! നിന്റെ കാരണത്താൽ ഉപദ്രവം ഉയർന്നു, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുപോലെ നശിച്ചു।
Verse 84
स भवान् रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् | त्वरमाणो$भिनिर्यातु विप्रेभ्यो5र्थविभावक:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആയുധങ്ങളടക്കം എല്ലാ ആവശ്യോപകരണങ്ങളോടും കൂടിയ രഥത്തിൽ കയറി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെടുക. വിജയത്തിലൂടെ ലഭിച്ച ധനം ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനമായി വിതരണം ചെയ്യുവാൻ എന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ മുന്നേറുക।
Verse 85
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यव गजसाह्दयम् । अस्त्रविद्धि: परिवृतो भ्रातृभिर्दृढ्धन्विभि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരെക്കൊണ്ട് സ്വസ്തിവാചനം ചൊല്ലിപ്പിച്ച്, ഇന്നുതന്നെ ഹസ്തിനാപുരത്തേക്ക് പടയോട്ടം നടത്തുക. ഞങ്ങൾ സഹോദരന്മാർ എല്ലാവരും—അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരും ദൃഢധനുസ്സധാരികളും—നിന്നെ ചുറ്റിനിന്ന് മുന്നേറും; ദേവന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ വൃത്രഹാ ഇന്ദ്രൻ അസുരസൈന്യത്തെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ. ഹേ മഹാബല കൌന്തേയാ! ഇന്ദ്രൻ തന്റെ തേജസ്സാൽ ദൈത്യരെ ധൂളിയാക്കുന്നതുപോലെ, നീയും നിന്റെ പ്രഭാവത്തോടെ ശത്രുക്കളെ ചതച്ച് ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ദുര്യോധനനിൽ നിന്ന് നിന്റെ രാജലക്ഷ്മി തിരിച്ചുപിടിക്ക.
Verse 86
आशीविषसमैरवरिर्मरुद्धिरिव वृत्रहा । अमित्रांस्तेजसा मृद्नन्नसुरानिव वृत्रहा । श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रानू महाबल
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബല കൌന്തേയാ! ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരിൽ നിന്ന് നിന്റെ രാജലക്ഷ്മി തിരികെ പിടിക്ക. മരുത്ഗണങ്ങളാൽ പരിവൃതനായ വൃത്രഹാ ഇന്ദ്രൻ അസുരരെ ചതയ്ക്കുന്നതുപോലെ, നീയും ആശീവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരനായി നിന്റെ തേജസ്സാൽ ശത്രുക്കളെ മർദ്ദിക്ക.
Verse 87
न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् । स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्य: कश्नन संसहेत्
ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട, കഴുകൻപക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ആശീവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ ആ ശരങ്ങളുടെ സ്പർശം ഒരു മർത്ത്യനും സഹിക്കുകയില്ല.
Verse 88
नस वीरो न मातड़ोी न च सो5श्वो5स्ति भारत । य:ः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे
ഹേ ഭാരതാ! ഈ ലോകത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന എന്റെ—ഭീമസേനന്റെ—ഗദയുടെ പ്രഹാരവേഗം സഹിക്കാനാകുന്ന ഒരു വീരനും ഇല്ല; ഒരു മത്തഗജവും ഇല്ല; ഒരു അശ്വവും ഇല്ല.
Verse 89
सृञ्जयै: सह कैकेयैर्वष्णीनां वृषभेण च । कथंस्विद् युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्तुयामहे
ഹേ കൌന്തേയാ! സൃഞ്ജയരും കൈകേയരും കൂടെയുണ്ടാകെ, വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ വൃഷഭനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നമ്മുടെ കൂട്ടാളിയായിരിക്കെ, യുദ്ധത്തിൽ നാം നമ്മുടെ രാജ്യം എങ്ങനെ നേടാതിരിക്കും?
Verse 90
शत्रुहस्तगतां राजन् कथंस्विन्नाहरेरमहीम् । इह यत्नमुपाहृत्य बलेन महतान्वित:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ശത്രുക്കളുടെ കൈവശപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയെ, ഇവിടെ തന്നേ യഥോചിതമായ ശ്രമം ചെയ്ത്, നിങ്ങളുടെ മഹാബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, എന്തുകൊണ്ട് തിരികെ പിടിക്കുന്നില്ല?
Verse 373
स काम इति मे बुद्धि: कर्मणां फलमुत्तमम् | 'पाँचों ज्ञानेन्द्रियों, मन और बुद्धिकी अपने विषयोंमें प्रवृत्त होनेके समय जो प्रीति होती है, वही मेरी समझमें काम है। वह कर्मोका उत्तम फल है
എന്റെ ബോധപ്രകാരം, അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും തത്തത്ത വിഷയങ്ങളിലേക്കു പ്രവൃത്തിയാകുമ്പോൾ ഉദിക്കുന്ന ആ പ്രീതിയേ ‘കാമം’ എന്നു പറയുന്നു; അതേ കർമ്മങ്ങളുടെ ഉത്തമഫലമായി കരുതപ്പെടുന്നു.
Frequently Asked Questions
Whether misfortune justifies passivity: Draupadī argues that even when outcomes are uncertain or shaped by prior causes, abandoning effort collapses livelihood, duty, and self-respect.
Adopt karmabuddhi—act with discernment and persistence, avoid the extremes of fatalistic inertia and unreasoned force, and accept that results arise from multiple conditions while effort remains necessary.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s ‘meta’ function is instructional, embedding a pragmatic doctrine of agency and accountability within the exile narrative rather than offering a formal recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.