Adhyaya 14
Dyūta-doṣa-prakāśana — Kṛṣṇa’s Critique of Gambling and the Exile Crisis
Upa-parva: Dice-Consequences Discourse (Dyūta-nindā / Exile-Context Episode)
Chapter 14 presents Vāsudeva (Kṛṣṇa) addressing a Kuru prince in exile-context, stating that had he been present in Dvārakā’s earlier phase, he would have gone to the Kuru dice-match even uninvited. He outlines a planned intervention: to prohibit the game by demonstrating its many defects; to convene senior authorities (Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, and Bāhlīka) as institutional counterweights; and to assign responsibility to the instigators, notably Duryodhana, for corrupting the royal order. Kṛṣṇa enumerates gambling’s predictable consequences—rapid loss of wealth, unconsumed property destruction, escalation of harsh speech, and compulsive repetition. He situates gambling among four ‘vyasana’ driven by desire: women, dice, hunting, and drinking, with gambling singled out as especially requiring explicit censure. If persuasion failed, he claims he would have restrained the offender by force and fractured the coalition of deceptive sabhā-members who enabled the vice. The chapter closes with Kṛṣṇa’s acknowledgment that his absence in Ānarta allowed the calamity, and his urgent arrival after hearing of the Pandavas’ distress, expressing shared anguish at witnessing their suffering.
Chapter Arc: द्यूत-सभा में समय पर न पहुँच पाने का कारण पूछे जाने पर श्रीकृष्ण स्वयं अपनी अनुपस्थिति का रहस्य खोलते हैं—वे हस्तिनापुर से दूर, शाल्व के सौभ-नगर पर प्रलय-सम युद्ध में उलझे थे। → कृष्ण शिशुपाल-वध के बाद शाल्व के क्रोध और प्रतिशोध की पृष्ठभूमि बताते हैं; शाल्व का सौभ-विमान, दानवी सेना और उसकी धृष्ट प्रतिज्ञा द्वारका के लिए संकट बनती है। कृष्ण प्रतिज्ञा करते हैं कि शाल्व का गर्व चूर किए बिना वे लौटेंगे नहीं। → कृष्ण पाञ्चजन्य शंख फूँककर शाल्व को समर में ललकारते हैं; सौभ-निवासी दानवों सहित घोर युद्ध होता है और कृष्ण उन्हें वश में कर भूमि पर गिरा देते हैं—सौभ-युद्ध का निर्णायक क्षण। → शाल्व-सौभ का विनाश कर कृष्ण का उद्देश्य पूर्ण होता है; तभी उन्हें हस्तिनापुर में द्यूत से उपजा अनर्थ सुनाई देता है और वे दुखित होकर पाण्डवों को देखने के लिए शीघ्र लौट आते हैं—यही उनके विलंब का कारण था। → कृष्ण के लौटते ही द्यूत-जनित विपत्ति का भार सामने है—अब पाण्डवों के वन-गमन और आगे के धर्म-संकटों का मार्ग खुलता है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न [हुक हि 7 आम चतुर्दशो 5 ध्याय: द्यूतके समय न पहुँचनेमें श्रीकृष्णके द्वारा शाल्वके साथ युद्ध करने और सौभविमानसहित उसे नष्ट करनेका संक्षिप्त वर्णन युधिछिर उवाच असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीदू वृष्णिनन्दन । क्व चासीदू विप्रवासस्ते कि चाकार्षी: प्रवासत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കൃഷ്ണാ, വൃഷ്ണിവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമേ! ഇവിടെ പാശകളി ഒരുക്കപ്പെടുമ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ട് സന്നിഹിതനായിരുന്നില്ല? ആ അഭാവകാലത്ത് നീ എവിടെയായിരുന്നു, ആ പ്രവാസംകൊണ്ട് നീ ഏത് ലക്ഷ്യം സാധിച്ചു?
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच शाल्वस्य नगरं सौभं॑ गतो<5हं भरतर्षभ । निहन्तुं कौरवश्रेष्ठ तत्र मे शूणु कारणम्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഹേ കൗരവശ്രേഷ്ഠാ! ശാൽവന്റെ ‘സൗഭ’ എന്ന നഗരാകാര വിമാനത്തെ നശിപ്പിക്കാനാണ് ഞാൻ പോയത്. അതിന്റെ കാരണം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 3
महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशा: । दमघोषात्मजो वीर: शिशुपालो मया हतः
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ദമഘോഷന്റെ പുത്രനായ, മഹാതേജസ്സുള്ള, മഹാബാഹുവായ, മഹായശസ്സുള്ള വീരരാജാവ് ശിശുപാലനെ ഞാൻ വധിച്ചു.
Verse 4
यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूये<र्हणां प्रति । स रोषवशमापन्नो नामृष्यत दुरात्मवान्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ രാജസൂയ യാഗത്തിൽ അഗ്രപൂജ (അർഘ്യം) സംബന്ധിച്ചപ്പോൾ ആ ദുരാത്മാവ് ക്രോധവശനായി അതു സഹിക്കാനായില്ല.
Verse 5
श्र॒त्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वित: । उपायाद् द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭാരതാ! അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ ശാൽവൻ തീക്ഷ്ണക്രോധത്തിൽ നിറഞ്ഞു; ഞാൻ ഇവിടെ പാർത്തിരിക്കെ, കാവലില്ലാത്ത ദ്വാരകയിലേക്കു അവൻ പടയെടുത്തു.
Verse 6
स तत्र योधितो राजन कुमारैर्वष्णिपुड्वै: । आगतः: कामगं सौभमारुहौव नृशंसवत्
രാജാവേ! അവിടെ വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ കുമാരന്മാർ അവനോട് യുദ്ധം ചെയ്തു. അവൻ ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന ‘സൗഭ’ എന്ന വിമാനം-നഗരത്തിൽ കയറി വന്ന്, ക്രൂരനായ മനുഷ്യനെപ്പോലെ യാദവരെ വധിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 7
ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान् बालान् हत्वा बहुंस्तदा । पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मति:,उस खोटी बुद्धिवाले शाल्वने वृष्णिवंशके बहुतेरे बालकोंका वध करके नगरके सब बगीचोंको उजाड़ डाला
അനന്തരം ദുർമതിയായ ശാൽവൻ വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ പ്രമുഖ വീരന്മാരുടെ അനേകം ബാലന്മാരെ വധിച്ച്, നഗരത്തിലെ എല്ലാ ഉദ്യാനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും തകർത്തു.
Verse 8
उक्तवांश्व महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधम: । वासुदेव: स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गत:,महाबाहो! उसने यादवोंसे पूछा--“वह वृष्णिकुलका कलंक मन्दात्मा वसुदेवपुत्र वासुदेव कहाँ है?
മഹാബാഹോ! അവൻ പറഞ്ഞു—“വൃഷ്ണികുലത്തിന്റെ ആ അധമൻ, മന്ദാത്മാവായ വസുദേവപുത്രൻ വാസുദേവൻ എവിടെ? അവൻ എവിടെ പോയി?”
Verse 9
तस्य युद्धार्थिनो दर्प युद्धे नाशयितास्म्यहम् । आनर्ता: सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः
“യുദ്ധത്തിനായി അത്യുത്സുകനായ അവന്റെ അഹങ്കാരം ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ തകർക്കും. ആനർത്തവാസികളേ! സത്യം പറയുക—അവൻ എവിടെ? അവൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്കു തന്നെ ഞാൻ പോകും.”
Verse 10
त॑ हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम् | अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधभालभे
“കംസനെയും കേശിയെയും നിശ്ശേഷം ചെയ്ത ആ കൃഷ്ണനെ വധിച്ചിട്ടേ ഞാൻ മടങ്ങൂ; അവനെ വധിക്കാതെ ഞാൻ മടങ്ങുകയില്ല. സത്യത്തിന്റെ ശപഥം—ആയുധങ്ങളിൽ കൈവെച്ച് ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: കൃഷ്ണനെ വധിക്കാതെ ഞാൻ തിരികെ വരില്ല.”
Verse 11
क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र प्रधावति । मया किल रणे योद्धुं काड्क्षमाण: स सौभराट्
അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇവിടെ അവിടെ ഓടിക്കൊണ്ട്—“അവൻ എവിടെ, അവൻ എവിടെ?” എന്നു വിളിച്ചുകൂവുകയായിരുന്നു. എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച സൗഭ വിമാനം-നഗരത്തിന്റെ അധിപനായ ശാൽവൻ യുദ്ധഭൂമിയിലുടനീളം ഓടി എല്ലാവരോടും അതേ ചോദ്യം ചോദിച്ചു.
Verse 12
अद्य तं पापकर्माणि क्षुद्रें विश्वासघातिनम् । शिशुपालवधामर्षाद् गमयिष्ये यमक्षयम्
അവൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ശിശുപാലവധത്തിന്റെ ക്രോധത്താൽ ആ നീചൻ, പാപകർമ്മി, വിശ്വാസഘാതകൻ—അവനെ ഞാൻ ഇന്നേ യമലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും.”
Verse 13
मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातित: । शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीपते
“എന്റെ പാപസ്വഭാവം മൂലം എന്റെ സഹോദരൻ—മഹീപാലനായ ശിശുപാലൻ—ആരാൽ വീണുവോ, ഹേ ഭൂമിപതേ, അവനെയേ ഞാൻ വധിക്കും.”
Verse 14
भ्राता बालश्न राजा च न च संग्राममूर्थनि । प्रमत्तश्न हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम्
“അവൻ എന്റെ സഹോദരൻ—ഇനിയും ബാലൻ; പിന്നെ രാജാവും; യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിന്നതുമല്ല; അശ്രദ്ധയിൽ ആയിരിക്കെ ആ വീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ കൊന്ന ജനാർദനനെ ഞാൻ തീർച്ചയായും വധിക്കും.”
Verse 15
एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थित: । कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन
മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ മുതലായ വാക്കുകളാൽ വിലപിച്ച്, എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തി, അവൻ ആകാശത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു. കുരുനന്ദനേ! ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന സൗഭവിമാനത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവൻ മുകളിലായി തങ്ങി നിന്നു.
Verse 16
तमश्रौषमहं गत्वा यथावृत्त: स दुर्मति: । मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतको नृप:
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഇവിടെ നിന്ന് ദ്വാരകയിലേക്കു പോയ ശേഷം സംഭവിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ യഥാവിധി കേട്ടു—മാർത്തികാവതദേശാധിപനായ ആ ദുര്മതി, ദുഷ്ടാത്മാവായ ശാൽവരാജാവ് വൈരഭാവത്തോടെ എനിക്കെതിരെ എങ്ങനെ ദുഷ്ടമായി പെരുമാറി, കുറ്റാരോപണവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുവെന്നതെല്ലാം।
Verse 17
ततो5हमपि कौरव्य रोषव्याकुलमानस: । निश्चित्य मनसा राजन् वधायास्य मनो दधे,कुरुनन्दन! तब मेरा मन भी रोषसे व्याकुल हो उठा। राजन्! फिर मन-ही-मन कुछ निश्चय करके मैंने शाल्वके वधका विचार किया
അപ്പോൾ, ഹേ കൗരവവംശജനേ! എന്റെ മനസ്സും കോപത്തിൽ കലങ്ങി. രാജാവേ, ഉള്ളിൽ തന്നെ നിശ്ചയിച്ച് ഞാൻ അവന്റെ വധം ചെയ്യുവാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
Verse 18
आनर्तेषु विमर्द च क्षेपं चात्मनि कौरव । प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मण:
കുരുപ്രവരാ, ഭൂമിപതേ! ആനർത്തദേശത്ത് അവൻ വിതച്ച മഹാവിനാശവും, എനിക്കെതിരെ അവൻ ഉന്നയിച്ച കുറ്റാരോപണങ്ങളും, ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ മുങ്ങിയ ആ പാപിയുടെ അതിയായി വളർന്ന അഹങ്കാരവും ഓർത്തു ഞാൻ സൗഭനഗരം നശിപ്പിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാദിക്കിലും അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ അവൻ സമുദ്രത്തിലെ ഒരു ദ്വീപിൽ എനിക്ക് ദൃശ്യമാനനായി.
Verse 19
ततः सौभवधायाह ूं प्रतस्थे पृथिवीपते । स मया सागरावरतें दृष्ट आसीत् परीप्सता
അതിനുശേഷം, ഭൂമിപതേ! സൗഭത്തെ നശിപ്പിക്കുവാൻ ഞാൻ പുറപ്പെട്ടു. കുരുപ്രവരാ! അവനെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ സമുദ്രത്തിന്റെ ചുഴിയിൽ ഉള്ള ഒരു ദ്വീപിൽ അവൻ എനിക്ക് ദൃശ്യമാനനായി.
Verse 20
ततः प्रध्माप्प जलजं पाउ्चजन्यमहं नृप । आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थित:,नरेश्वर! तदनन्तर मैंने पाउचजन्य शंख बजाकर शाल्वको समरभूमिमें बुलाया और स्वयं भी युद्धके लिये उपस्थित हुआ
നരേശ്വരാ! തുടർന്ന് ഞാൻ ജലജന്യമായ പാഞ്ചജന്യ ശംഖം ഊതി, ശാൽവനെ സമരഭൂമിയിലേക്കു യുദ്ധത്തിനായി ആഹ്വാനിച്ചു; ഞാനും യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 21
तन्मुहूर्तमभूद् युद्ध तत्र मे दानवै: सह । वशीभूताश्न मे सर्वे भूतले च निपातिता:,वहाँ सौभनिवासी दानवोंके साथ दो घड़ीतक मेरा युद्ध हुआ और मैंने सबको वशमें करके पृथ्वीपर मार गिराया
ആ അല്പനേരം അവിടെ ദാനവന്മാരോടു ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്തു. അവരെ എല്ലാവരെയും വശപ്പെടുത്തി ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി.
Verse 22
एतत् कार्य महाबाहो येनाहं नागमं तदा । श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम् । ट्रुतमागतवान् युष्मान् द्रष्टकाम: सुदु:ःखितान्
മഹാബാഹോ! അന്ന് ഞാൻ വരാനാകാതിരുന്നതിന് കാരണം ആ അടിയന്തരകാര്യമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഹസ്തിനപുരത്തിൽ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ദ്യൂതക്രീഡ നടന്നുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടയുടൻ, അതിഗാഢ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ നിങ്ങളെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ഉടൻ ഇവിടെ എത്തി.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a leader should rely solely on persuasion and institutional elders to prevent a destructive practice, or employ coercive restraint when vice-driven actions threaten collective welfare and lawful order.
Unchecked desire-based habits generate cascading harms—economic loss, verbal aggression, and compulsive repetition—so dharma requires early restraint, truthful diagnosis of causes, and accountability for enablers as well as direct actors.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is diagnostic and normative—positioning the dice disaster as a preventable governance failure and framing exile suffering as an ethical lesson in vice, complicity, and corrective action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.