Adhyaya 19
स्त्रीपर्व — गान्धारीविलापः (Strī Parva — Gāndhārī’s Lament over the Fallen)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Gāndhārī’s Battlefield Lament) — Adhyāya 19 Context Unit
Gāndhārī addresses Kṛṣṇa (Mādhava/Madhusūdana) while surveying the battlefield. She points out her son Vikarṇa, described as wise and heroic, now lying slain and disfigured; she notes the contrast between his former comfort and his present state in dust, and the predation of birds and beasts. She observes a young wife attempting unsuccessfully to ward off vultures from the corpse, emphasizing helplessness and the erosion of dignity after conflict. She then identifies other fallen Dhārtarāṣṭra warriors—Durmukha (killed while facing the enemy), Citraseṇa (likened to an exemplar among archers), Viviṃśati (surrounded by vultures, yet still portrayed with striking facial beauty), and Duḥsaha (his body covered with arrows, compared to a mountain adorned with blossoming trees). The chapter’s technique is elegiac cataloguing: heroic epithets and aesthetic similes are juxtaposed with bodily ruin, converting martial praise into an ethical indictment of the war’s cost.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के शवों के बीच गान्धारी श्रीकृष्ण के सम्मुख आती हैं—और एक-एक करके अपने पुत्रों के निर्जीव शरीर दिखाकर विलाप आरम्भ करती हैं। → वह विकर्ण, दुर्मुख, चित्रसेन, विविंशति और दुःसह के रूप-लक्षण, शौर्य, प्रतिज्ञा-पालन और युद्ध-वैभव का स्मरण कराती हैं; फिर उसी स्मरण को उनके कटे-फटे, बाणों से ढँके शरीरों की दृश्य-यथार्थता से टकराती हैं। → गान्धारी का विलाप चरम पर पहुँचता है जब वह विकर्ण के ‘सम्मानित’ और ‘सुखार्ह’ होने का वर्णन करते हुए भीमसेन द्वारा उसके ‘सौ-सौ टुकड़े’ किए जाने की बात कहती हैं—वीरता और क्रूर अंत का यह तीखा विरोध अध्याय का शिखर बनता है। → वह दुःसह के शरीर को शरों से आच्छादित, स्वर्णमाला और दीप्त कवच से युक्त बताकर दिखाती हैं—मृत्यु के बाद भी शौर्य-आभा का एक अंतिम, करुण प्रकाश; और कृष्ण के सामने अपने शोक को साक्षी-रूप में स्थिर कर देती हैं। → कृष्ण के प्रति गान्धारी का यह आरोप-भरा शोक आगे किस दिशा में जाएगा—सांत्वना, तर्क, या शाप—इसकी छाया अध्याय के अंत में बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
प्याज बक। अऑफि्--छऋाय एकोनविशो< ध्याय: विकर्ण
ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു—“ഹേ മാധവാ! ജ്ഞാനികൾ അംഗീകരിച്ച എന്റെ പുത്രൻ വികർണൻ ഇന്ന് ഭൂമിയിൽ ഹതനായി കിടക്കുന്നു—ഭീമൻ അവനെ ശതധാ ചെയ്തതുപോലെ. ഹേ കേശവാ! ബലത്തിലും ശൗര്യത്തിലും അവൻ അർദ്ധം കൂടി മേലാണെന്ന് അവർ പറയുമായിരുന്നു. ഹേ ദാശാർഹാ! പിതാവും നീയും വളർത്തിയ അവൻ ഗർവിതനും ഭീകരനും—ഉന്മത്ത സിംഹംപോലെ ആയിരുന്നു.”
Verse 2
गान्धारी बोलीं--माधव! यह मेरा पुत्र विकर्ण, जो दिद्दानोंद्वारा सम्मानित होता था, भूमिपर मरा पड़ा है। भीमसेनने इसके भी सौ-सौ टुकड़े कर डाले हैं ।।
ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു—മാധവാ! ദിദ്ദാനന്മാർ ആദരിച്ച എന്റെ പുത്രൻ വികർണൻ ഇന്ന് ഭൂമിയിൽ ഹതനായി കിടക്കുന്നു. ഭീമസേനൻ അവനെയും നൂറുനൂറായി ചിതറിച്ചിരിക്കുന്നു. മധുസൂദനാ! ആനപ്പടയുടെ നടുവിൽ വികർണൻ ഹതനായി ശയിക്കുന്നു—ശരദ്കാലത്ത് കറുത്ത മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ ചുറ്റിയാലും ചന്ദ്രൻ എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഭീമഹതനായ വികർണൻ അവിടെ കിടക്കുന്നു.
Verse 3
अस्य चापग्रहेणैव पाणि: कृतकिणो महान् | कथज्जचिच्छिद्यते गृप्रैरत्तुकामैस्तलत्रवान्
വില്ല് പിടിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ വലിയ കരതളത്തിൽ കട്ടിയുള്ള കല്ലുസുകൾ പറ്റിയിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോഴും അവന്റെ കൈയിൽ കൈയുറ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ മാംസലോഭികളായ കഴുകുകൾക്കും വലിയ പ്രയാസത്തോടെ മാത്രമേ അതിനെ കീറി മുറിക്കാനാകൂ.
Verse 4
अस्य भार्या5<मिषप्रेप्सून् गृध्रकाकांस्तपस्विनी । वारयत्यनिशं बाला न च शकनोति माधव
മാധവാ! അവന്റെ തപസ്വിനിയായ ഭാര്യ—ഇനിയും ബാലിക—മാംസം തേടുന്ന കഴുകുകളെയും കാക്കകളെയും ഇടവിടാതെ അകറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവൾക്ക് വിജയിക്കാനാവുന്നില്ല.
Verse 5
युवा वृन्दारक: शूरो विकर्ण: पुरुषर्षभ । सुखोषित: सुखार्हश्च शेते पांसुषु माधव
പുരുഷപ്രവര മാധവാ! വികർണൻ നവയൗവനക്കാരൻ, ദേവനെപ്പോലെ കാന്തിമാൻ, ശൂരവീരൻ, സുഖത്തിൽ വളർന്നവൻ, സുഖഭോഗത്തിന് യോജ്യൻ; എന്നാൽ ഇന്ന് അവൻ പൊടിയിൽ കിടന്ന് ഉരുളുന്നു.
Verse 6
कर्णिनालीकनाराचैभिंन्नमर्माणमाहवे । अद्यापि न जहात्येन॑ लक्ष्मीर्भरतसत्तमम्
യുദ്ധത്തിൽ കർണി, നാളീക, നാരാച അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരത്തിൽ അവന്റെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ പിളർന്നുപോയിട്ടും, ഈ ഭാരതശ്രേഷ്ഠ വീരനെ ലക്ഷ്മി—അവന്റെ ദേഹകാന്തിയും മംഗളശോഭയും—ഇന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല.
Verse 7
एष संग्रामशूरेण प्रतिज्ञां पालयिष्यता । दुर्मुखो5भिमुख: शेते हतोडरिगणहा रणे
ഇവിടെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ള ആ യുദ്ധശൂരന്റെ കൈയിൽ മുഖാമുഖം പോരിൽ വധിക്കപ്പെട്ട ദുർമുഖൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു. ശത്രുസമൂഹങ്ങളെ സംഹരിച്ചവനായിരുന്നവനും ഭീമസേനന്റെ പ്രതിജ്ഞാബദ്ധ ദൃഢതയിൽ വീണു സമരത്തിൽ നിശ്ചേഷ്ടനായി ശയിക്കുന്നു.
Verse 8
तस्यैतद् वदनं कृष्ण श्वापदैरर्धभक्षितम् । विभात्यभ्यधिकं तात सप्तम्यामिव चन्द्रमा:
ഹേ കൃഷ്ണാ, അവന്റെ ഈ മുഖം ശ്വാപദങ്ങൾ അർദ്ധം തിന്നുകളഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും സപ്തമിയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അതിവിശേഷമായി പ്രകാശിക്കുന്നതായി തോന്നുന്നു.
Verse 9
शूरस्य हि रणे कृष्ण पश्याननमथेदृशम् । स कथं निहतोअमित्रै: पांसून् ग्रसति मे सुत:
ഹേ കൃഷ്ണാ, യുദ്ധശൂരന്റെ മുഖം നോക്കൂ—എത്ര ദീപ്തം! എങ്കിൽ എന്റെ ഈ പുത്രൻ ശത്രുക്കളുടെ കൈയിൽ എങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടു, ഇപ്പോൾ പൊടി വിഴുങ്ങി കിടക്കുന്നു?
Verse 10
यस्याहवमुखे सौम्य स्थाता नैवोपपद्यते । स कथं दुर्मुखोमित्रैहतो विबुधलोकजित्,सौम्य! युद्धके मुहानेपर जिसके सामने कोई ठहर नहीं पाता था, उस देवलोकविजयी दुर्मुखको शत्रुओंने कैसे मार डाला?
ഹേ സൗമ്യാ, യുദ്ധത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ അവന്റെ മുമ്പിൽ ആരും നില്ക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല; ദേവലോകങ്ങളെ ജയിച്ച ആ ദുർമുഖൻ ശത്രുക്കളുടെ കൈയിൽ എങ്ങനെ വധിക്കപ്പെട്ടു?
Verse 11
चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन । धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमानं धनुष्मताम्,मधुसूदन! देखो, जो धनुर्धरोंका आदर्श था, वही यह धृतराष्ट्रका पुत्र चित्रसेन मारा जाकर पृथ्वीपर पड़ा हुआ है
ഹേ മധുസൂദനാ, നോക്കൂ—ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ഈ പുത്രൻ ചിത്രസേനൻ വധിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു. ധനുര്ധരന്മാർക്കു മാതൃകയായവൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് മണ്ണിൽ ശയിക്കുന്നത്.
Verse 12
तं चित्रमाल्याभरणं युवत्य: शोककर्शिता: । क्रव्यादसंघै: सहिता रुदत्य: पर्युपासते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശോകംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച യുവതികൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, മാംസഭക്ഷികളായ ക്രൂരമൃഗസംഘങ്ങളോടുകൂടി, മനോഹരമായ മാലകളും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ച ആ പുരുഷനെ ചുറ്റും ഇരിക്കുന്നു।
Verse 13
सत्रीणां रुदितनिर्घोष: श्वापदानां च गर्जितम् | चित्ररूपमिदं कृष्ण विचित्र प्रतिभाति मे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഒരു വശത്ത് സ്ത്രീകളുടെ വിലാപഘോഷം, മറുവശത്ത് ക്രൂരമൃഗങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം. ഹേ കൃഷ്ണാ, ഈ ദൃശ്യം എനിക്ക് അത്യന്തം വിചിത്രവും അസ്വസ്ഥകരവും ആയി തോന്നുന്നു।
Verse 14
युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवित: । विविंशतिरसौ शेते ध्वस्त: पांसुषु माधव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മാധവാ, നോക്കുക—ദേവതുല്യനായ യുവാവ് വിവിംശതി, എപ്പോഴും ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ സേവിച്ചിരുന്നവൻ, ഇന്ന് തകർന്നുവീണ് പൊടിയിൽ കിടക്കുന്നു।
Verse 15
शरसंकृत्तवर्माणं वीरं॑ विशसने हतम् । परिवायसिते गृश्रा: पश्य कृष्ण विविंशतिम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ, നോക്കുക—അമ്പുകളാൽ മുറിഞ്ഞ് കീറപ്പെട്ട അവന്റെ കവചം ചിതറിയിരിക്കുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ ആ വീരൻ വിവിംശതിയെ കഴുകന്മാർ ചുറ്റും വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 16
प्रविश्य समरे शूर: पाण्डवानामनीकिनीम् | स वीरशयमने शेते पर: सत्पुरुषोचिते,जो शूरवीर समरांगणमें पाण्डवोंकी सेनाके भीतर घुसकर लोहा लेता था, वही आज सत्पुरुषोचित वीरशय्यापर शयन कर रहा है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തിനുള്ളിൽ കയറിച്ചെന്ന് പരാക്രമം കാട്ടിയ ആ ശൂരൻ, ഇപ്പോൾ സത്പുരുഷനു യോജിച്ച വീരശയ്യയിൽ ശയിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 17
स्मितोपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपोपमम् | अतीव शुभ्र॑ वदनं कृष्ण पश्य विविंशते:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കൃഷ്ണാ, നോക്കുക; വിവിംശതിയുടെ മുഖം അത്യന്തം ശുഭ്രവും ദീപ്തിമാനുമാണ്. അവന്റെ അധരങ്ങളിൽ മൃദുഹാസം കളിക്കുന്നു; നാസിക സുനാസം, ഭ്രൂകൾ സുന്ദരം. ആ മുഖം താരാധിപനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 18
एनं हि पर्युपासन्ते बहुधा वरयोषित: । क्रीडन्तमिव गन्धर्व देवकन्या: सहस्रश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പലവിധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ അവനെ സേവിച്ചു. കളിച്ചുലസിക്കുന്ന ഗന്ധർവനെ ചുറ്റി ആയിരക്കണക്കിന് ദേവകന്യകൾ നില്ക്കുന്നതുപോലെ, വിവിംശതിയുടെ സേവയിലും അനേകം സുന്ദരികൾ സദാ സന്നിഹിതരായിരുന്നു.
Verse 19
हन्तारं परसैन्यानां शूरं समितिशो भनम् । निबर्हणममित्राणां दु:सहं विषहेत कः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, സമരത്തിൽ ശോഭിക്കുന്ന ശൂരൻ, അമിത്രങ്ങളെ നിബർഹിക്കുന്ന ദുഃസഹൻ—അവന്റെ അസഹ്യമായ വേഗം ആരാണ് സഹിക്കാനാകുക?
Verse 20
दुःसहस्यैतदाभाति शरीरं संवृतं शरै: । गिरिरात्मगतै: फुल्लै: कर्णिकारैरिवाचित:,उसी दुःसहका यह शरीर बाणोंसे खचाखच भरा हुआ है, जो अपने ऊपर खिले हुए कनेरके फूलोंसे व्याप्त पर्वतके समान सुशोभित होता है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദുഃസഹന്റെ ഈ ശരീരം അമ്പുകളാൽ കനത്തായി മൂടപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നു; സ്വന്തം മേൽ വിരിഞ്ഞ കർണികാരപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു പർവ്വതംപോലെ അത് ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 21
शातकौम्या स्रजा भाति कवचेन च भास्वता । अग्निनेव गिरि: श्वेतो गतासुरपि दुःसह:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജീവശ്വാസം വിട്ടുപോയിട്ടും ദുഃസഹൻ സ്വർണ്ണമാലയും ദീപ്തമായ കവചവും ധരിച്ചു ശോഭിക്കുന്നു; അഗ്നിയാൽ പ്രകാശിതമായ വെളുത്ത പർവ്വതംപോലെ അവൻ തോന്നുന്നു.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of how to interpret kṣātra duty when its outcomes include indignity for the dead and suffering for survivors—forcing a reassessment of whether “heroic” action can be ethically complete without care, restraint, and accountability.
The implied upadeśa is that power, beauty, and martial excellence are impermanent and ethically insufficient as final measures; true evaluation requires compassion and a willingness to face consequences beyond immediate political outcomes.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter functions instead as narrative-ethical testimony, where understanding arises from witnessing and reflection rather than from a stated ritual reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.