Adhyaya 28
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः (Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake)
Upa-parva: Duryodhana-apayāna and Hrada-praveśa (Retreat and Entry into the Lake) Episode
Saṃjaya reports that the followers of Śakuni (Saubala’s party) mount a furious assault, but Arjuna—supported by Bhīma and focused on protecting Sahadeva—shatters their charge with precise archery, severing arms, heads, and mounts. Duryodhana, witnessing the rapid depletion of his remaining forces, orders a final aggressive engagement against the Pāṇḍavas and their allies; the remnants are quickly dispersed and destroyed amid dust and confusion, with the text emphasizing the loss of orientation on the battlefield. Dhṛtarāṣṭra interrogates Saṃjaya regarding what strength remains for the Pāṇḍavas; Saṃjaya enumerates surviving resources (notably chariots, elephants, horses, and infantry) and notes Dhṛṣṭadyumna’s organizing role. Duryodhana is described as isolated, grievously wounded, and psychologically overwhelmed; he abandons his horse, proceeds on foot with a mace, recalls Vidura’s earlier foresight, and resolves to enter a lake. Meanwhile, Saṃjaya is captured; Dhṛṣṭadyumna derides the value of keeping him alive, but Vyāsa intervenes, ordering Saṃjaya’s release. Saṃjaya then encounters Duryodhana, conveys the annihilation of the Kaurava host and brothers, and is instructed to inform Dhṛtarāṣṭra that Duryodhana has entered the lake. Duryodhana enters and magically stills the water. Saṃjaya subsequently meets the three surviving rathins—Kṛpa, Aśvatthāman, and Kṛtavarman—who learn of the lake concealment and return to the camp. The chapter closes with the panic-driven evacuation of royal households, public lamentation, and Yuyutsu’s arrival in Hāstinapura to brief Vidura, who recognizes the report as timely and advises rest before approaching Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: शल्यपर्व के रण-कोलाहल में सहदेव का रथ बिजली-सा आगे बढ़ता है—शकुनि और उसके पुत्र उलूक की ओर, जहाँ छल का मस्तिष्क अब प्रत्यक्ष शस्त्र-युद्ध में उतर आया है। → उलूक और शकुनि भीम को बाणों से बेधते हैं; प्रत्युत्तर में सहदेव शकुनि पर तीव्र शरौघ छोड़ता है। धनुषों से छूटी बाण-वृष्टि दिशाओं को ढँक लेती है, सिंहनाद उठते हैं और सेना विक्षुब्ध सागर-सी उफनती है—मानो आज निर्णय का दिन हो। → शकुनि सहदेव पर खड्ग और फिर विशाल गदा चलाता है, पर वार निष्फल होता है; इसके बाद वह शक्ति (भाला/शक्ति-आयुध) फेंकता है—सहदेव स्वर्णभूषित बाणों से उसे मारकर हँसते-से तीन टुकड़ों में चीर देता है, और रणभूमि में उसका पराक्रम सर्वोच्च शिखर पर पहुँचता है। → सहदेव अनेक सहस्र बाणों की वर्षा कर शत्रु-पंक्तियों को युद्ध में बाँध देता है, उन्हें उदासीन/विचलित होने नहीं देता और शकुनि को ‘अवशिष्ट भाग’ मानकर स्वर्णांग रथ से उसका पीछा करता है—द्वंद्व को निर्णायक मोड़ पर ले आता है। → सहदेव का रथ शकुनि के पीछे धँसता चला जाता है—अगले क्षण यह पीछा वध में बदलेगा या शकुनि कोई नया कपट रचेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें सुशर्माका वधविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २७ ॥ ऑपन- राज छा अकाल अष्टाविशोश् ध्याय: सहदेवके द्वारा उलूक और शकुनिका वध एवं बची हुई सेनासहित दुर्योधनका पलायन संजय उवाच तस्समिन् प्रवृत्ते संग्रामे गजवाजिनरक्षये | शकुनि: सौबलो राजन् सहदेवं समभ्ययात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആനകളെയും കുതിരകളെയും മനുഷ്യരെയും സംഹരിക്കുന്ന ആ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, സുബലപുത്രനായ ശകുനി സഹദേവനെ നേരിട്ട് ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 2
ततो<स्यापततस्तूर्ण सहदेव: प्रतापवान् । शरौघान् प्रेषयामास पतड्रानिव शीघ्रगान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ (ശകുനി) അതിവേഗം പാഞ്ഞെത്തുമ്പോൾ, പ്രതാപവാനായ സഹദേവൻ ഉടൻ തന്നെ അനവധി വേഗശരങ്ങളുടെ കൂട്ടം വിട്ടു; അവ ആകാശത്ത് വെട്ടുക്കിളികളുടെ കൂട്ടംപോലെ പരന്നു നിറഞ്ഞു.
Verse 3
उलूकश्च रणे भीम॑ विव्याध दशभि: शरै: । शकुनिश्च महाराज भीम॑ विदृध्वा त्रिभि: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ഘോരയുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ഉലൂകൻ ഭീമനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു; ശകുനിയും, മഹാരാജാവേ, ഭീമനെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 4
ते शूरा: समरे राजन् समासाद्य परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആ ശൂരന്മാർ സമരത്തിൽ പരസ്പരം സമീപിച്ച് മുഖാമുഖം ഏറ്റുമുട്ടി, കൊക്ക്-മയൂർപക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹാരവും പ്രതിപ്രഹാരവും നടത്തിത്തുടങ്ങി. അവരുടെ ശരങ്ങൾ സ്വർണ്ണപ്പുങ്ഖങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചവ, ശിലയിൽ ഉരച്ച് മിനുക്കിയവ, കാതുവരെ വലിച്ച് വിട്ടവയായിരുന്നു.
Verse 5
विव्यधुर्निशितैर्बाणै: कड़कबर्हिणवाजितै: । स्वर्णपुड्खै: शिलाधौतैराकर्णप्रहितैः शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ പരസ്പരം തീക്ഷ്ണബാണങ്ങളാൽ കുത്തിവെക്കാൻ തുടങ്ങി—കങ്കപക്ഷിയുടെയും മയൂരത്തിന്റെയും പുങ്ഖങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച, സ്വർണ്ണപ്പുങ്ഖങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച, ശിലയിൽ ഉരച്ച് മിനുക്കിയ, കാതുവരെ വലിച്ച് വിട്ട ശരങ്ങളാൽ.
Verse 6
तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिविशाम्पते । आच्छादयद् दिश: सर्वा धारा इव पयोमुच:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിശാംപതേ, അവരുടെ വില്ലിന്റെയും ഭുജബലത്തിന്റെയും പ്രഭാവത്തിൽ വിട്ട ശരവൃഷ്ടി എല്ലാ ദിക്കുകളും മൂടി; മഴമേഘങ്ങളുടെ ജലധാരകൾ ആകാശത്തെ എല്ലാടവും മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 7
ततः क्रुद्धो रणे भीम: सहदेवश्न भारत । चेरतु: कदनं संख्ये कुर्वन्ती सुमहाबलौ,भारत! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए भीमसेन और सहदेव दोनों महाबली वीर युद्धस्थलमें भीषण संहार मचाते हुए विचरने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, അതിനുശേഷം യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധംകൊണ്ട ഭീമനും സഹദേവനും—ഇരുവരും മഹാബലവാന്മാർ—രണഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ച് ഭീകരസംഹാരം നടത്തിത്തുടങ്ങി.
Verse 8
ताभ्यां शरशतैश्छन्न॑ं तद् बलं तव भारत । सान्धकारमिवाकाशमभवत् तत्र तत्र ह,भरतनन्दन! उन दोनोंके सैकड़ों बाणोंसे ढकी हुई आपकी सेना जहाँ-तहाँ अन्धकारपूर्ण आकाशके समान प्रतीत होती थी
ഓ ഭാരതാ! ആ രണ്ടുപേരുടെ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട നിന്റെ സൈന്യം ഇവിടെ അവിടെ ഇരുട്ട് കനത്ത ആകാശംപോലെ തോന്നി, ഓ ഭരതകുലാനന്ദനേ!
Verse 9
अश्लैविपरिधावद्धि: शरच्छन्नैविंशाम्पते । तत्र तत्र वृतो मार्गों विकर्षद्धि्हतान् बहूनू
ഓ സ്വാമീ! അത് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ഇങ്ങും അങ്ങും പാഞ്ഞു; ശരദ്കാല മൂടൽമഞ്ഞിൽ മറഞ്ഞ സൂര്യനെപ്പോലെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. പല ഹതന്മാരെയും വലിച്ചിഴച്ച് കൊണ്ടുപോയതിനാൽ ഇവിടെ അവിടെ വഴി തടസ്സപ്പെട്ടു.
Verse 10
प्रजानाथ! बाणोंसे ढके हुए भागते घोड़ोंने, जो बहुत-से मरे हुए वीरोंको अपने साथ इधर-उधर खींचे लिये जाते थे, यत्र-तत्र जानेका मार्ग अवरुद्ध कर दिया ।।
ഓ പ്രജാനാഥാ! അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടും ഭയത്തിൽ പാഞ്ഞോടിയും ചെയ്ത കുതിരകൾ അനേകം വീണ വീരന്മാരെ കൂടെ വലിച്ചിഴച്ച് ദിക്കുദിക്കായി ഓടി; അതിനാൽ ഇവിടെ അവിടെ പോകുന്ന വഴികൾ തടസ്സപ്പെട്ടു. പിന്നെ, ആദരണീയ രാജാവേ! അശ്വാരോഹികളോടുകൂടി കൊല്ലപ്പെട്ട കുതിരകളുടെ ശരീരങ്ങൾ, മുറിഞ്ഞ കവചങ്ങൾ, തകർന്ന പ്രാസങ്ങൾ—അതോടൊപ്പം ഋഷ്ടികൾ, ശക്തികൾ, ഖഡ്ഗങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, പരശുക്കൾ—ഇവയാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു; യുദ്ധഭൂമി പല നിറമുള്ള ഫലങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുപോലെ വർണ്ണവൈচিত്യമുള്ളതായി തോന്നി.
Verse 11
ऋषिभि: शक्तिभिश्रैव सासिप्रासपरश्रथै: । संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमै: शबला इव
ഋഷ്ടികളും ശക്തികളും, കൂടാതെ വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും പരശുക്കളും കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു; പല നിറമുള്ള പുഷ്പങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന നിലംപോലെ അത് വർണ്ണവൈചിത്ര്യമുള്ളതായി തോന്നി.
Verse 12
योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम् | व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्त: परस्परम्
ഓ മഹാരാജാവേ! അവിടെ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം അടുത്തുചേർന്ന്, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഒരുവൻ മറ്റൊരുവനെ വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 13
महाराज! वहाँ रणभूमिमें कुपित हुए योद्धा एक-दूसरेसे भिड़कर परस्पर चोट करते हुए घूम रहे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അവിടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധം കത്തിയ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി, ചുറ്റി തിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും തമ്മിൽ പ്രഹരിക്കുകയായിരുന്നു. കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ടു; പല്ലുകൊണ്ട് അധരങ്ങൾ കടിച്ചുപിടിച്ചിരുന്നു. കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച ഛിന്നശിരസ്സുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു—അവ പദ്മപരാഗംപോലെ ശ്യാമവും, പദ്മകേശരംപോലെ ദീപ്തവുമായിരുന്നു. അവരുടെ കുത്തിനോക്കുന്ന ദൃഷ്ടിയും മുറുകിയ മുഖവും യുദ്ധരോഷത്തിന്റെ ഭീകരത വെളിപ്പെടുത്തി।
Verse 14
भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमै: । साड्दै: सतनुत्रैश्न सासिप्रासपरश्चधै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! നാഗരാജന്റെ കരങ്ങൾപോലെ ബലവത്തായ ഛിന്നഭുജങ്ങൾ കൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമി നിറഞ്ഞിരുന്നു; കൂടെ പരിചകൾ, കവചങ്ങൾ, ഖഡ്ഗം, പ്രാസം, പരശു മുതലായ ആയുധങ്ങളും ചിതറിക്കിടന്നു।
Verse 15
कबन्धैरुत्थितैश्किन्नै्न॑त्यद्धिश्चापरैर्युधि । क्रव्यादगणसंछन्ना घोरा भूत् पृथिवी विभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിഭോ! യുദ്ധത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു നിന്ന ഛിന്ന കബന്ധങ്ങളും മറ്റു വികൃത ദേഹങ്ങളും കാരണം, മാംസഭക്ഷികളായ ജീവികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ ഭൂമി അത്യന്തം ഭീകരമായി തോന്നി।
Verse 16
महाराज! अंगद, कवच, खड़्ग, प्रास और फरसोंसहित कटी हुई हाथीकी सूड़के समान भुजाओं, छिन्न-भिन्न एवं खड़े होकर नाचते हुए कबन्धों तथा अन्य लोगोंसे भरी और मांसभक्षी जीव-जन्तुओंसे आच्छादित हुई यह पृथ्वी बड़ी भयंकर प्रतीत होती थी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അങ്കദം, കവചം, ഖഡ്ഗം, പ്രാസം, പരശു എന്നിവയോടുകൂടി ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ തോന്നുന്ന ഛിന്നഭുജങ്ങൾ; ഛിന്നഭിന്നമായിട്ടും എഴുന്നേറ്റ് നിൽക്കി നൃത്തം ചെയ്യുന്നുവെന്നപോലെ കാണുന്ന കബന്ധങ്ങൾ; മറ്റു വീണ മനുഷ്യദേഹങ്ങൾ; മാംസഭക്ഷികളായ ജീവജന്തുക്കൾ—ഇവയാൽ മൂടപ്പെട്ട ഈ ഭൂമി അത്യന്തം ഭീകരമായി തോന്നി। പിന്നെ ആ മഹാസമരത്തിൽ കൗരവസേന വളരെ അല്പം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, ഹർഷിതരായ പാണ്ഡവർ അവരെ യമസദനത്തിലേക്ക് (മരണത്തിലേക്ക്) തള്ളിക്കൊണ്ടുപോയി।
Verse 17
इस प्रकार उस महासमरमें जब कौरवोंके पास बहुत थोड़ी सेना शेष रह गयी, तब हर्ष और उत्साहमें भरकर पाण्डव वीर उन सबको यमलोक पहुँचाने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആ മഹാസമരത്തിൽ കൗരവർക്കു വളരെ അല്പം സൈന്യം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, ഹർഷവും ഉത്സാഹവും നിറഞ്ഞ പാണ്ഡവവീരർ അവരെ എല്ലാവരെയും യമലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി। അപ്പോൾ തന്നെ പ്രതാപവാനായ ശൂരൻ, സുബലപുത്രനായ സൗവാലേയ ശകുനി തന്റെ പ്രാസം കൊണ്ട് സഹദേവന്റെ ശിരസ്സിൽ കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു।
Verse 18
स विह्दलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् । सहदेवं तथा दृष्टवा भीमसेन: प्रतापवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ പ്രഹരത്തിൽ വ്യാകുലനായ സഹദേവൻ രഥാസനത്തിൽ കൂപ്പുകുത്തി ഇരുന്നു. അവന്റെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട പ്രതാപവാനായ ഭീമസേനൻ ഉഗ്രകോപത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. ഭാരതാ! അവൻ നിങ്ങളുടെ സർവ്വസേനയുടെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു, നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും നാരായചബാണങ്ങൾ വർഷിപ്പിച്ച് അവരെ പിളർത്തി തകർത്തു.
Verse 19
सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत । निर्बिभेद च नाराचै: शतशो5थ सहस्रश:
ഭാരതാ! ക്രോധത്തിൽ സംക്രുദ്ധനായ അവൻ നിങ്ങളുടെ സർവ്വസേനകളുടെ മുന്നേറ്റം തടഞ്ഞു; നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും നാരായചബാണങ്ങളാൽ അവരെ കുത്തിത്തുറന്ന് പിളർത്തി തകർത്തു.
Verse 20
विनिभिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिंदम: । तेन शब्देन वित्रस्ता: सर्वे सहयवारणा:
ശത്രുദമനായ അവൻ അവരെ പിളർത്തി തകർത്ത ശേഷം ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി. ആ ശബ്ദത്തിൽ കുതിരകളും ആനകളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവരും ഭീതിയിലായി.
Verse 21
प्रभग्नानथ तान् दृष्टवा राजा दुर्योधनो<ब्रवीत्
ആ സൈന്യം തകർന്നും അസ്ഥിരമായും നിൽക്കുന്നത് കണ്ട രാജാവ് ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു.
Verse 22
निवर्तध्यमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व: । इह कीर्ति समाधाय प्रेत्य लोकान् समश्लुते
“അധർമ്മം അറിയാത്തവരേ! എന്തിന് പിന്മാറുന്നു? യുദ്ധം ചെയ്വിൻ—ഈ പിന്മാറ്റം നിങ്ങളെന്തു നേടും? ഇവിടെ കീർത്തി സ്ഥാപിച്ചാൽ, മരണാനന്തരം നിങ്ങൾ വീരലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കും.”
Verse 23
प्राणान् जहाति यो धीरो युद्धे पृष्ठमदर्शयन् । उन सबको भागते देख राजा दुर्योधनने इस प्रकार कहा--“अरे पापियो! लौट आओ और युद्ध करो। भागनेसे तुम्हें क्या लाभ होगा? जो धीर वीर रणभूमिमें पीठ न दिखाकर प्राणोंका परित्याग करता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിൽ പിൻ തിരിഞ്ഞു കാണിക്കാതെ ജീവൻ ത്യജിക്കുന്ന ധീരൻ ഈ ലോകത്ത് കീർത്തി സ്ഥാപിക്കുകയും, മരണാനന്തരം ഉന്നത ലോകങ്ങളിൽ സുഖം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സുബലപുത്രൻ ശകുനിയുടെ പാത പിന്തുടർന്നവർ…
Verse 24
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । राजा दुर्योधनके ऐसा कहनेपर सुबलपुत्र शकुनिके पीछे चलनेवाले सैनिक “अब हमें मृत्यु ही युद्धसे लौटा सकती है” ऐसा संकल्प लेकर पुन: पाण्डवोंपर टूट पड़े ।।
“മരണം മാത്രമേ ഞങ്ങളെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കൂ”— എന്ന നിശ്ചയത്തോടെ അവർ വീണ്ടും പാണ്ഡവന്മാരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി. രാജാവ് ദുര്യോധനന്റെ വാക്കുകളാൽ പ്രേരിതരായി, സുബലപുത്രൻ ശകുനിയെ അനുഗമിച്ച സൈന്യം വീണ്ടും പാണ്ഡവന്മാരെ നേരിട്ടു. അവിടെ, ഹേ രാജേന്ദ്ര, ഓടിപ്പായലും കലക്കവും നിറഞ്ഞിടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഘോഷം ഉയർന്നു.
Verse 25
तांस्तथा पुरतो दृष्टवा सौबलस्य पदानुगान्
അവരെ അങ്ങനെ തന്നെ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ— സുബലപുത്രൻ ശകുനിയുടെ പാത പിന്തുടർന്നവരെ—
Verse 26
प्रत्याश्व॒स्य च दुर्धर्ष.: सहदेवो विशाम्पते
ഹേ പ്രജാനാഥാ! അതിനിടയിൽ തന്നെ ശാന്തനായി ദുർദ്ധർഷ വീരൻ സഹദേവൻ, ചിരിയെന്നപോലെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ ശകുനിയെ കുത്തിത്തുളച്ചു. പിന്നെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ കുതിരകളെ വീഴ്ത്തി; തുടർന്ന് വീണ്ടും ചിരിയെന്നപോലെ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് സുബലപുത്രന്റെ വില്ലും തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി തകർത്തു.
Verse 27
शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्षास्य त्रिभि: शरै: । ध्नुश्चिच्छेद च शरै: सौबलस्य हसन्निव
സഹദേവൻ പത്ത് അമ്പുകളാൽ ശകുനിയെ കുത്തിത്തുളച്ചു; മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ കുതിരകളെ വീഴ്ത്തി; പിന്നെ ചിരിയെന്നപോലെ അമ്പുകളാൽ സുബലപുത്രന്റെ വില്ലും മുറിച്ച് തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി.
Verse 28
अथान्यद् धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मद: । विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभि:
അതിനുശേഷം യുദ്ധമദത്തിൽ മത്തനായ ശകുനി മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു നകുലനെ അറുപത് അമ്പുകളാലും ഭീമസേനനെ ഏഴ് അമ്പുകളാലും കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 29
उलूको5पि महाराज भीम॑ विव्याध सप्तभि: । सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन् पितरं रणे,महाराज! रणभूमिमें पिताकी रक्षा करते हुए उलूकने भीमसेनको सात और सहदेवको सत्तर बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
മഹാരാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പിതാവിനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഉലൂകനും ഭീമനെ ഏഴ് അമ്പുകളാലും സഹദേവനെ എഴുപത് അമ്പുകളാലും ക്ഷതവിക്ഷതമാക്കി.
Verse 30
त॑ भीमसेन: समरे विव्याध नवशभि: शरै: | शकुनिं च चतु:षष्ट्या पार्श्स्थांश्व त्रिभिस्त्रिभि:
അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ യുദ്ധരംഗത്ത് ഉലൂകനെ ഒൻപത് അമ്പുകളാലും, ശകുനിയെ അറുപത്തിനാലു അമ്പുകളാലും, അവന്റെ പാർശ്വരക്ഷകരെ ഓരോരുത്തരെയും മൂന്ന് മൂന്ന് അമ്പുകളാലും കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 31
ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितै: । सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयन् शरवृष्टिभि:
ഭീമന്റെ എണ്ണയിൽ ശുദ്ധീകരിച്ച നാരാച അമ്പുകളാൽ അടിയേറ്റ് കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, അവർ യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധരായി സഹദേവനെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് മൂടിത്തുടങ്ങി.
Verse 32
पर्वतं वारिधाराभि: सविद्युत इवाम्बुदा: | भीमसेनके नाराचोंको तेल पिलाया गया था। उनके द्वारा भीमसेनके हाथसे मार खाये हुए शत्रु-सैनिकोंने रणभूमिमें कुपित होकर सहदेवको अपने बाणोंकी वर्षासे ढक दिया, मानो बिजलीसहित मेघोंने जलकी धाराओंसे पर्वतको आच्छादित कर दिया हो ।।
മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ ജലധാരകളാൽ ഒരു പർവ്വതത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ, ഭീമസേനന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ ക്രുദ്ധരായ ശത്രുസൈനികർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഹദേവനെ കനത്ത അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ആচ্ছാദിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രതാപവാനായ വീര സഹദേവൻ അവരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 33
सायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरत् | महाराज! शकुनिके साथ उलूक भी था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവൻ തൊണ്ണൂറ് അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് സഹദേവനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. ശകുനിയോടൊപ്പം ഉലൂകനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൻ ഭീമസേനനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു. പിന്നെ ശകുനി ഭീമനെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ച്, സഹദേവന്റെ മേൽ വീണ്ടും തൊണ്ണൂറ് ശറുകളുടെ മഴ പെയ്തു. സഹദേവന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ അവൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് നിലത്തേക്ക് വീണു.
Verse 34
रुधिराप्लुतसर्वाड्रो नन्दयन् पाण्डवान् युधि । सहदेवके हाथसे मारा गया उलूक युद्धमें पाण्डवोंको आनन्दित करता हुआ रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय उसके सारे अंग खूनसे लथपथ हो गये थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സഹദേവന്റെ കൈയിൽ വധിക്കപ്പെട്ട ഉലൂകൻ, രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ശരീരത്തോടെ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീണു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവന്റെ വീഴ്ച പാണ്ഡവർക്കു സന്തോഷം പകർന്നു. അവിടെ തന്റെ പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട സൗബലനായ ശകുനി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി; ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട്, വിദുരന്റെ മുൻ ഉപദേശം ഓർത്തു, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഏറെ നേരം ചിന്തയിൽ ആഴ്ന്നിരുന്നു.
Verse 35
साश्रुकण्ठो विनि:श्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन् । चिन्तयित्वा मुहूर्त स बाष्पपूर्णेक्षण: श्वसन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! കണ്ണീർ കൊണ്ട് അവന്റെ തൊണ്ട മുട്ടി; ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് വിദുരന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്തു. പിന്നെ കുറച്ചുനേരം ചിന്തിച്ച്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഭാരമായി ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്, ഏറെ നേരം ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി നിന്നു.
Verse 36
सहदेवं समासाद्य त्रिभिरविव्याध सायकै: । तानपास्य शरान् मुक्तान् शरसंघै: प्रतापवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ സഹദേവനെ സമീപിച്ച് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു. പിന്നെ തനിക്കെതിരേ വിട്ട ശറുകൾ തള്ളിമാറ്റി, ആ പ്രതാപവാൻ ശറസമൂഹങ്ങളാൽ മറുപ്രഹാരം നടത്തി.
Verse 37
छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनि: सौबलस्तदा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ നിമിഷം സൗബലനായ ശകുനി…
Verse 38
प्रगुह्दा विपुलं खड़॒गं सहदेवाय प्राहिणोत् । राजेन्द्र! धनुष कट जानेपर उस समय सुबलपुत्र शकुनिने एक विशाल खड़्ग लेकर उसे सहदेवपर दे मारा ।। तमापतन्तं सहसा घोररूप॑ विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ സുബലപുത്രനായ ശകുനി ഒരു മഹത്തായ ഖഡ്ഗം പിടിച്ച് സഹദേവന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു. ഭീകരരൂപമുള്ള ആ ആയുധം സഹസാ അവന്റെ മേൽ പതിച്ചു, ഹേ നൃപതേ!
Verse 39
असिं दृष्टवा तथा च्छिन्न॑ प्रगृह्ा महतीं गदाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തന്റെ ഖഡ്ഗം ഇങ്ങനെ ഛിന്നമായത് കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ഒരു മഹാഗദ പിടിച്ചു.
Verse 40
ततः शक्ति महाघोरां कालरात्रिमिवोद्यताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് അവൻ കാലരാത്രിയെപ്പോലെ ഉയർത്തപ്പെട്ട മഹാഘോരമായ ശക്തി (ഭാലം) ഉയർത്തി.
Verse 41
तामापतन्ती सहसा शरै: कनकभूषणै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് (ശക്തി) സഹസാ പതിക്കുമ്പോൾ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 42
सा पपात त्रिधा छच्छिन्ना भूमी कनकभूषणा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ (ശക്തി) മൂന്നായി ഛിന്നമായി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 43
शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद् वै शतह्ददा । तीन टुकड़ोंमें कटी हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति आकाशसे गिरनेवाली चमकीली बिजलीके समान पृथ्वीपर बिखर गयी ।। ४२ $ ।। शक्ति विनिहतां दृष्टवा सौबलं च भयार्दितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്ന ദീപ്ത ഉൽക്ക പിളർന്ന് ചിതറുന്നതുപോലെ, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആ ശക്തി മൂന്നു ഖണ്ഡങ്ങളായി മുറിഞ്ഞ് മിന്നലിന്റെ തിളക്കമെന്നപോലെ ഭൂമിയിൽ ചിതറിപ്പോയി. ആ ശക്തി നശിച്ചതും, സുബലപുത്രൻ ശകുനി ഭയാർത്തനായതും കണ്ടറിഞ്ഞപ്പോൾ, യോദ്ധാക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഒരു കഠിനനിശ്ചയം ഉദിച്ചു—യുദ്ധത്തിൽ ദൈവഗതിയുടെയും കർമ്മഫലത്തിന്റെയും മുമ്പിൽ പ്രശസ്ത ആയുധങ്ങളും ഗർവിത തന്ത്രങ്ങളും പോലും തകർന്നുവീഴും।
Verse 44
दुद्रुवुस्तावका: सर्वे भये जाते ससौबला: । उस शक्तिको नष्ट हुई देख और सुबलपुत्र शकुनिको भी भयसे पीड़ित जान आपके सभी सैनिक भयभीत हो शकुनिसहित वहाँसे भाग खड़े हुए || ४३ $ || अथोक्क्रुष्टं महच्चासीत् पाण्डवैर्जितकाशिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭയം ഉയർന്നതോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മുഴുവനും, സൗബാലന്മാരോടുകൂടി, ചിതറി ഓടി. ആ ശക്തി നശിച്ചതും, സുബലപുത്രൻ ശകുനിയും ഭയാർത്തനായതും കണ്ടറിഞ്ഞപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പടയാളികൾ ശകുനിയോടൊപ്പം അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി പലയിടത്തേക്കു പാഞ്ഞു. പിന്നെ കാശികളെ ജയിച്ച പാണ്ഡവരുടെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് മഹത്തായ യുദ്ധഘോഷം ഉയർന്നു।
Verse 45
धार्तराष्ट्रास्तत: सर्वे प्रायशो विमुखा भवन् । उस समय विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। इससे आपके सभी सैनिक प्राय: युद्धसे विमुख हो गये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ധൃതരാഷ്ട്രപക്ഷത്തിലെവർ പ്രായശഃ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ചു. വിജയോന്മാദത്തോടെ പാണ്ഡവർ മഹത്തായ സിംഹനാദം മുഴക്കി; അതോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ ധൈര്യം കൂടുതൽ തളർന്നു, അവർ കൂടുതലും രണത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി. അവരെ വിമനസ്സരായി കണ്ട പ്രതാപവാൻ മാദ്രിപുത്രൻ (നകുലൻ) അവരുടെ കുലുങ്ങുന്ന ദൃഢനിശ്ചയം തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 46
ततो गान्धारकैर्गुप्तं पुष्ठैरश्वैर्जये धृतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗന്ധാര യോദ്ധാക്കളുടെ കാവലിൽ, പിന്നിൽ നിന്ന് വേഗമേറിയ കുതിരകളുടെ ബലത്തോടെ, അവനെ വിജയത്തിന്റെ തിരക്കിൽ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി।
Verse 47
आससाद रणे यानन््तं सहदेवो5थ सौबलम् । इसके बाद गन्धारदेशके हृष्ट-पुष्ट घोड़ों और घुड़सवारोंसे सुरक्षित तथा विजयके लिये दृढ़संकल्प होकर रणभूमिमें जाते हुए सुबलपुत्र शकुनिपर सहदेवने आक्रमण किया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം രണഭൂമിയിൽ മുന്നേറിക്കൊണ്ടിരുന്ന സുബലപുത്രൻ ശകുനിയിലേക്കു സഹദേവൻ അടുക്കി ആക്രമിച്ചു. ഗന്ധാര യോദ്ധാക്കളുടെ കാവലിൽ, കരുത്തുറ്റ ഉത്തമ കുതിരകളും നിപുണ അശ്വാരോഹകരും ചുറ്റിനിൽക്കെ, ജയത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മുന്നേറുന്ന ആ കപടനായകന്മേൽ സഹദേവൻ പഴയ വൈരം ഓർത്ത് പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 48
अधिज्यं बलवत् कृत्वा व्याक्षिपन् सुमहद् धनु:
അവൻ മഹാധനുസ്സിൽ ശക്തിയായി ജ്യാ കെട്ടി, ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ കഴുകൻ-ചിറകുകളുള്ള അമ്പുകളാൽ ശകുനിയിലേക്കു പാഞ്ഞാക്രമിച്ചു. കോപത്തിൽ, മഹാഗജത്തെ മൂർച്ചയുള്ള അങ്കുശങ്ങളാൽ ഓടിക്കുന്നതുപോലെ, അവനെ ആഴത്തിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു.
Verse 49
स सौबलमभिद्र॒त्य गार्ध्रपत्रै: शिलाशितै: । भृशमभ्यहनत् क्रुद्धस्तोत्रेरिव महाद्विपम्
അവൻ സൗബലനായ ശകുനിയിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്ന്, ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ കഴുകൻ-ചിറകുകളുള്ള അമ്പുകളാൽ കോപത്തിൽ അവനെ ശക്തിയായി വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിച്ചു—മഹാഗജത്തെ അങ്കുശങ്ങളാൽ ഓടിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 50
उवाच चैनं मेधावी विगृहा स्मारयन्निव | क्षत्रधर्मे स्थिरो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव
അപ്പോൾ മേധാവിയായ സഹദേവൻ, അവന്റെ കൃത്യങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ശാസിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു—“ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിൽക്ക; യുദ്ധം ചെയ്; പുരുഷനാക.”
Verse 51
यत् तदा हााष्यसे मूढ ग्लहन्नक्षे: सभातले । फलमप्य प्रपश्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते
“ഹേ മൂഢാ! നീ അന്ന് സഭാതലത്തിൽ പാശങ്ങളുമായി ചൂതാടിക്കൊണ്ട് ചിരിച്ചിരുന്നല്ലോ—ഇന്ന്, ഹേ ദുർമതേ, അതേ കർമ്മത്തിന്റെ ഫലം കാണുക.”
Verse 52
निहतास्ते दुरात्मानो येडस्मानवहसन् पुरा । दुर्योधन: कुलाड्रार: शिष्टस्त्वं चास्य मातुल:
“മുമ്പ് ഞങ്ങളെ പരിഹസിച്ച ദുഷ്ടാത്മാക്കൾ എല്ലാവരും നിഹതരായി. ഇനി ശേഷിക്കുന്നത് കുലക്കളങ്കമായ ദുര്യോധനനും, അവന്റെ മാതുലനായ നീയും—ഇരുവരേ.”
Verse 53
अद्य ते निहनिष्यामि क्षरेणोन्मथितं शिर: । वृक्षात् फलमिवाविद्धं लगुडेन प्रमाथिना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ നിലംപതിപ്പിക്കും; ക്ഷുരധാരമായ ആയുധംകൊണ്ട് നിന്റെ ശിരസ് ഛേദിക്കും—പ്രചണ്ഡ ഗദാപ്രഹരത്തിൽ വൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു ഫലം വീഴുന്നതുപോലെ.”
Verse 54
एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबल: । संक़्रुद्धो रणशार्दूलो वेगेनाभिजगाम तम्,महाराज! ऐसा कहकर रणक्षेत्रमें सिंहके समान पराक्रम दिखानेवाले महाबली सहदेवने अत्यन्त कुपित हो बड़े वेगसे उसपर आक्रमण किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹാരാജാ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാബലനായ സഹദേവൻ, യുദ്ധത്തിലെ വ്യാഘ്രംപോലെ, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് മഹാവേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുകയറി.”
Verse 55
अभिगम्य सुदुर्धर्ष: सहदेवो युधां पति: । विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रज्वलन्निव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “യുദ്ധാധിപനായ, അത്യന്തം ദുർധർഷനായ സഹദേവൻ സമീപം ചെന്നു; ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നവനെപ്പോലെ തന്റെ ബലവത്തായ വില്ല് പൂർണ്ണശക്തിയോടെ വലിച്ചു.”
Verse 56
शकुनिं दशभिर्विद्धवा चतुर्भिश्वास्य वाजिन: । छत्र॑ ध्वजं धनुश्चास्य च्छित्त्वा सिंह इवानदत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “സഹദേവൻ ശകുനിയെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തി, അവന്റെ കുതിരകളെ നാല് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ അവന്റെ ഛത്രം, ധ്വജം, ധനുസ്സും വെട്ടി വീഴ്ത്തി, സിംഹംപോലെ ഗർജിച്ചു.”
Verse 57
छिन्नध्वजधनुश्छत्र: सहदेवेन सौबल: । कृतो विद्धश्न बहुभि: सर्वमर्मसु सायकै:,सहदेवने शकुनिके ध्वज, छत्र और धनुषको काट देनेके पश्चात् उसके सम्पूर्ण मर्मस्थानोंमें बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “സഹദേവൻ സൗബലനായ ശകുനിയുടെ ധ്വജവും ധനുസ്സും ഛത്രവും വെട്ടി വീഴ്ത്തി; പിന്നെ അനവധി അമ്പുകളാൽ അവന്റെ എല്ലാ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിലും ആഴത്തിൽ കുത്തി.”
Verse 58
ततो भूयो महाराज सहदेव: प्रतापवान् । शकुने: प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम्,महाराज! तत्पश्चात् प्रतापी सहदेवने पुनः शकुनिपर दुर्जय बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, പ്രതാപവാനായ സഹദേവൻ വീണ്ടും ശകുനിയുടെ മേൽ താങ്ങാനാകാത്ത ദുർജയമായ ശരവൃഷ്ടി പെയ്തു. യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ കഠിനതയിൽ അവൻ അചഞ്ചലനിശ്ചയത്തോടെ ആക്രമണം പുതുക്കി, ശത്രുവിന് നില വിട്ടുകൊടുക്കാതെ അമർത്തി.
Verse 59
ततस्तु क्रुद्ध: सुबलस्य पुत्रो माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे । प्रासेन जाम्बूनद भूषणेन जिघांसुरेको5भिपपात शीघ्रम्
അപ്പോൾ സുബലപുത്രനായ ശകുനി ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. ജാംബൂനദ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച പ്രാസംകൊണ്ട് മാദ്രിസുതനായ സഹദേവനെ കൊല്ലണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ, ഒറ്റയ്ക്കായി, വേഗത്തിൽ യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പാഞ്ഞു.
Verse 60
माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं त॑ प्रासं सुवृत्ती च भुजी रणाग्रे । भल्लैस्त्रिभिर्युगपत् संचकर्त ननाद चोच्चैस्तरसा55जिमध्ये
രണാഗ്രത്തിൽ മാദ്രിസുതൻ അവൻ ഉയർത്തിയ പ്രാസവും അവന്റെ ഇരുവശത്തുമുള്ള സുന്ദരമായി വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ബലവത്തായ ഭുജങ്ങളും മൂന്നു ഭല്ലങ്ങളാൽ ഒരേ സമയം വെട്ടിമാറ്റി. പിന്നെ യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിൽ അവൻ വേഗത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജ്ജിച്ചു.
Verse 61
तस्याशुकारी सुसमाहितेन सुवर्णपुड्खेन दृढायसेन । भल्लेन सर्वावरणातिगेन शिर: शरीरात् प्रममाथ भूय:
അതിനുശേഷം വേഗപ്രവർത്തിയായ സഹദേവൻ നന്നായി ലക്ഷ്യം പിടിച്ച്, സ്വർണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള ദൃഢമായ ഇരുമ്പിൽ നിർമ്മിതവും എല്ലാ കവചങ്ങളും തുളച്ചുകയറുന്നതുമായ ഭല്ലം പ്രയോഗിച്ചു; അതിലൂടെ ശകുനിയുടെ ശിരസ്സ് വീണ്ടും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി വീഴ്ത്തി.
Verse 62
शरेण कार्तस्वरभूषितेन दिवाकराभेण सुसंहितेन । ह्ातोत्तमाड़ो युधि पाण्डवेन पपात भूमौ सुबलस्य पुत्र:
സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായും നന്നായി ലക്ഷ്യം പിടിച്ചും പ്രയോഗിച്ച ആ ശരത്താൽ പാണ്ഡവനായ സഹദേവൻ യുദ്ധത്തിൽ സുബലപുത്രനായ ശകുനിയുടെ ശിരസ്സ് വെട്ടിമാറ്റി; അവൻ പ്രാണരഹിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 63
स तच्छिरो वेगवता शरेण सुवर्णपुडुखेन शिलाशितेन । प्रावेरयत् कुपित: पाण्डुपुत्रो यत्तत् कुरूणामनयस्य मूलम्
ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച പാണ്ഡുപുത്രൻ സഹദേവൻ ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതും സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ളതുമായ വേഗബാണം വിട്ട്, കൗരവരുടെ അന്യായവും കപടവും മൂലം നാശത്തിന്റെ മൂലമായ ശകുനിയുടെ തല വെട്ടി വീഴ്ത്തി।
Verse 64
भुजौ सुवृत्तौ प्रचकर्त वीर: पश्चात् कबन्धं रुधिरावसिक्तम् | विस्पन्दमानं निपपात घोरं रथोत्तमात् पार्थिव पार्थिवस्यथ
രാജാവേ! വീരൻ സഹദേവൻ ആദ്യം അവന്റെ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള മനോഹരമായ ഇരുകൈകളും വെട്ടി; തുടർന്ന് രാജാവ് ശകുനിയുടെ ഭീകരമായ, രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ധഡം ഉത്തമരഥത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീണ് വിറച്ചുകൊണ്ട് തളർന്നു കിടന്നു।
Verse 65
हातोत्तमाड़ं शकुनिं समीक्ष्य भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम् । योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्रा:
ശകുനി തലവെട്ടേറ്റ് രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങളോടെ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയത്താൽ ധൈര്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തി, ആയുധങ്ങൾ കൈവശം പിടിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി।
Verse 66
प्रविद्रुता: शुष्कमुखा विसंज्ञा गाण्डीवघोषेण समाहताश्र । भयार्दिता भग्नरथाश्चनागा: पदातयश्नैव सधार्तराष्ट्रा:
അവരുടെ മുഖങ്ങൾ വരണ്ടുപോയി; ബോധം മങ്ങിപ്പോയതുപോലെ. ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ഗർജ്ജനസമമായ ടങ്കാരത്തിൽ അവർ അർദ്ധമൃതരായി; അവരുടെ രഥങ്ങൾ തകർന്നു, കുതിരകളും ആനകളും നശിച്ചു; അതിനാൽ ഭയാർത്തരായ ധൃതരാഷ്ട്രസൈന്യം ദുര്യോധനനോടുകൂടെ കാല്നടയായി ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 67
ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा मुदान्विता भारत पाण्डवेया: । शड्खान् प्रदध्मु: समरे5तिहृष्टा: सकेशवा: सैनिकान् हर्षयन्त:
അപ്പോൾ, ഭാരതാ! ശകുനിയെ രഥത്തിൽ നിന്ന് വീഴ്ത്തിയ പാണ്ഡവർ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ അവർ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി; കേശവനോടുകൂടെ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ചു।
Verse 68
भरतनन्दन! रथसे शकुनिको गिराकर समरांगणमें श्रीकृष्णसहित समस्त पाण्डव अत्यन्त हर्षमें भरकर सैनिकोंका हर्ष बढ़ाते हुए प्रसन्नतापूर्वक शंखनाद करने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദനേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശകുനി രഥത്തിൽ നിന്ന് വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതോടെ ശ്രീകൃഷ്ണനോടുകൂടിയ എല്ലാ പാണ്ഡവരും അത്യന്താനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. സൈന്യത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിച്ച് അവർ സന്തോഷത്തോടെ ശംഖനാദം ചെയ്തു. യുദ്ധത്തിൽ സഹദേവനെ കണ്ട എല്ലാവരും അവനെ ആദരിച്ചു പറഞ്ഞു—“ധന്യൻ നീ, വീരാ! നിന്റെ കൈകളാൽ ആ ദുഷ്ടചിത്തനായ ശകുനി പുത്രസഹിതം റണത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടു.”
Verse 203
प्राद्रवनू सहसा भीता: शकुनेश्व॒ पदानुगा: । शत्रुदमन भीमसेनने शत्रुसेनाको विदीर्ण करके बड़े जोरसे सिंहनाद किया। उनकी उस गर्जनासे भयभीत हो शकुनिके पीछे चलनेवाले सारे सैनिक घोड़े और हाथियोंसहित सहसा भाग खड़े हुए
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീതരായി ശകുനിയെ പിന്തുടർന്ന സൈന്യം പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോയി. ശത്രുദമനായ ഭീമസേനൻ ശത്രുസേനയെ ചിതറിച്ച് മഹാസിംഹനാദം മുഴക്കി. ആ ഗർജ്ജനത്തിൽ ഭയന്ന ശകുനിയുടെ പിന്നിലുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും കുതിരകളും ആനകളും സഹിതം ഒരുനിമിഷംകൊണ്ട് ചിതറി ഓടി.
Verse 243
क्षुब्धसागरसंकाशा: क्षुभिता: सर्वतो5भवन् | राजेन्द्र! वहाँ धावा करते समय उन सैनिकोंने बड़ा भयंकर कोलाहल मचाया। वे विक्षुब्ध समुद्रके समान क्षोभमें भरकर सब ओर छा गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ആ സൈന്യം പാഞ്ഞുചെന്നപ്പോൾ അതിഭീകരമായ കോലാഹലം ഉയർത്തി. വിക്ഷുബ്ധസമുദ്രംപോലെ അവർ ക്ഷോഭത്തിൽ നിറഞ്ഞ് എല്ലാടവും പരന്നു.
Verse 253
प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजयोद्यता: । महाराज! शकुनिके सेवकोंको इस प्रकार सामने आया देख विजयके लिये उद्यत हुए पाण्डव वीर आगे बढ़े
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! വിജയത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയമുള്ള പാണ്ഡവർ എതിരേറ്റു മുന്നേറി.
Verse 323
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिर: । महाराज! तब प्रतापी शूरवीर सहदेवने एक भलल मारकर अपने ऊपर आक्रमण करनेवाले उलूकका मस्तक काट डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അപ്പോൾ പരാക്രമശാലിയായ ശൂരൻ സഹദേവൻ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലബാണംകൊണ്ട് ഉലൂകന്റെ ശിരസ് വെട്ടി അകറ്റി.
Verse 363
सहदेवो महाराज भ्नुश्चिच्छेद संयुगे महाराज! इसके बाद सहदेवके पास जाकर उसने तीन बाणोंद्वारा उनपर प्रहार किया। उसके छोड़े हुए उन बाणोंका अपने शरसमूहोंसे निवारण करके प्रतापी सहदेवने युद्धस्थलमें उसका धनुष काट डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, സമരത്തിന്റെ ഘോരമദ്ധ്യേ സഹദേവൻ ശത്രുവിന്റെ ധനുസ്സ് ഛേദിച്ചു. പിന്നെ ആ യോദ്ധാവ് സഹദേവന്റെ അടുക്കൽ വന്ന് മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവനെ ആക്രമിച്ചു. പ്രതാപവാനായ സഹദേവൻ തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവയെ തടഞ്ഞു, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്നുകൊണ്ട് വീണ്ടും ശത്രുവിന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചു.
Verse 383
द्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव । प्रजानाथ! शकुनिके उस घोर खड्गको सहसा आते देख समरांगणमें सहदेवने हँसते हुए-से उसके दो टुकड़े कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാനാഥാ, സമരാങ്കണത്തിൽ സൗബലനായ ശകുനിയുടെ ഘോരഖഡ്ഗം പെട്ടെന്ന് വരുന്നതുകണ്ട് സഹദേവൻ പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ അതിനെ രണ്ടായി ഛേദിച്ചു.
Verse 396
प्राहिणोत् सहदेवाय सा मोघा न््यपतद् भुवि | उस खड्गको कटा हुआ देख शकुनिने सहदेवपर एक विशाल गदा चलायी; परंतु वह विफल होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഖഡ്ഗം മുറിഞ്ഞത് കണ്ട ശകുനി സഹദേവന്റെ നേരെ ഒരു മഹാഗദ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് വ്യർഥമായി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 406
प्रेषयामास संक्रुद्ध: पाण्डवं प्रति सौबल: । यह देख सुबलपुत्र क्रोधभे जल उठा। अबकी बार उसने उठी हुई कालरात्रिके समान एक महाभयंकर शक्ति सहदेवको लक्ष्य करके चलायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കണ്ട സുബലപുത്രനായ ശകുനി ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. ഈവണ അവൻ ഉയർന്ന കാലരാത്രിയെപ്പോലെ മഹാഭയങ്കരമായ ഒരു ശക്തി സഹദേവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു.
Verse 413
त्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव । अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा मारकर सहदेवने समरांगणमें हँसते हुए-से सहसा उसके तीन टुकड़े कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശക്തിയെ സ്വർണാഭരണങ്ങളുള്ള അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ച്, സഹദേവൻ സമരാങ്കണത്തിൽ പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ ക്ഷണത്തിൽ അതിനെ മൂന്നു ഖണ്ഡങ്ങളാക്കി ഛേദിച്ചു.
Verse 453
शरैरनेकसाहसैर्वारियामास संयुगे । उन सबको युद्धसे उदासीन देख प्रतापी माद्रीकुमार सहदेवने अनेक सहस्र बाणोंकी वर्षा करके उन्हें युद्धस्थलमें ही रोक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ കനത്തിൽ അവൻ അനേകം സഹസ്ര അമ്പുകളാൽ അവരെ തടഞ്ഞു. അവർ യുദ്ധത്തോട് ഉദാസീനരാകുന്നതു കണ്ട പ്രതാപിയായ മാദ്രീപുത്രൻ സഹദേവൻ എണ്ണമറ്റ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിലേ തന്നെ പിടിച്ചുനിറുത്തി.
Verse 473
रथेन काज्चनाड्रेन सहदेव: समभ्ययात् । नरेश्वर! शकुनिको अपना अवशिष्ट भाग मानकर सहदेवने सुवर्णमय अंगोंवाले रथके द्वारा उसका पीछा किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! സഹദേവൻ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ മുന്നോട്ട് വന്നു. ശകുനിയെ തന്റെ അവശിഷ്ട ഭാഗമെന്നപോലെ കരുതി, സ്വർണ്ണമയ അവയവങ്ങളുള്ള രഥത്തിൽ അവനെ പിന്തുടർന്നു.
Frequently Asked Questions
The text stages a restraint-versus-retribution dilemma around Saṃjaya: Dhṛṣṭadyumna questions the utility of sparing a captured reporter, while Vyāsa insists on non-killing, preserving the ethical boundary that messengers and narrators are not legitimate targets.
Power without sustaining counsel and legitimacy collapses rapidly; the chapter frames military defeat as simultaneously material (loss of formations) and cognitive (confusion, fear, loss of direction), reinforcing the epic’s theme that dharma and stable polity require more than force.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary functions narratively through Vyāsa’s intervention (authorial-ethical authority) and through the reporting chain (Saṃjaya → Dhṛtarāṣṭra; Yuyutsu → Vidura), emphasizing responsible transmission of truth during catastrophe.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.