Shloka 13
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
महाराज! वहाँ रणभूमिमें कुपित हुए योद्धा एक-दूसरेसे भिड़कर परस्पर चोट करते हुए घूम रहे थे ।।
sañjaya uvāca |
mahārāja! tatra raṇabhūmau kupitā yoddhā anyonyena saṃyujya parasparaṃ prahārān kurvāṇāḥ paribhramantaḥ sma ||
udvṛttanayanai roṣāt sandaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ |
sakuṇḍalair mahī channā padmakijjalka-saṃnibhaiḥ ||
kamalakesarakāntivālaiḥ kuṇḍalamaṇḍitaiḥ kaṭitaiḥ mastakaiḥ pṛthivī channābhavat; teṣāṃ netrāṇi ghūrṇamānāni, roṣavaśāc ca dantair oṣṭhau pīḍitau ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അവിടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രോധം കത്തിയ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി, ചുറ്റി തിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും തമ്മിൽ പ്രഹരിക്കുകയായിരുന്നു. കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ടു; പല്ലുകൊണ്ട് അധരങ്ങൾ കടിച്ചുപിടിച്ചിരുന്നു. കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച ഛിന്നശിരസ്സുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു—അവ പദ്മപരാഗംപോലെ ശ്യാമവും, പദ്മകേശരംപോലെ ദീപ്തവുമായിരുന്നു. അവരുടെ കുത്തിനോക്കുന്ന ദൃഷ്ടിയും മുറുകിയ മുഖവും യുദ്ധരോഷത്തിന്റെ ഭീകരത വെളിപ്പെടുത്തി।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger (roṣa) in war dehumanizes combatants and leaves only ruin; it implicitly warns that when wrath governs action, even valor becomes a cause of moral and physical devastation.
Sañjaya describes the battlefield scene: warriors, furious and locked in close combat, strike each other while the ground becomes strewn with severed heads still wearing earrings, their eyes fixed and lips clenched in rage.