Adhyaya 9
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम् (Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report)
Upa-parva: Duryodhana’s Final Moments and the Report of Night Retaliation (Sauptika Context Unit)
Sañjaya reports that after killing the Pāñcālas and Draupadī’s sons, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā arrive where Duryodhana lies struck down. They find him barely breathing, senseless, with shattered thighs, vomiting blood, and surrounded by terrifying scavengers; the three survivors keep the beasts at bay and encircle him in grief. Kṛpa reflects on the overwhelming force of fate as the once-dominant commander now lies in dust; he points to Duryodhana’s beloved mace fallen nearby, using it as a symbol of warrior identity and reversal of fortune. Aśvatthāmā then laments and criticizes the manner of Duryodhana’s defeat, framing it as a deviation from proper combat norms, and anticipates reputational consequences. He consoles Duryodhana by enumerating the remaining survivors and declaring that the night retaliation has eliminated the Pāñcāla leadership and the sons of Draupadī, presenting it as “counter-action” for prior losses. Duryodhana, pleased, acknowledges that this deed exceeded what others achieved for him and offers a final benediction, expressing hope of reunion in heaven before dying. The three embrace him, depart at dawn toward the city, and the framing narration notes Dhṛtarāṣṭra’s anguished reaction and reflective silence.
Chapter Arc: रात्रि के रक्त-धुएँ के बाद प्रभात की ठंडी हवा में कौरव-शिविर के बचे हुए रथी दुर्योधन को खोजते हैं—और उसे धरती पर पड़ा पाते हैं, टूटी जंघाओं के साथ, चेतना डूबती-उतराती, मुख से रक्त-फेन उगलता हुआ। → कृपाचार्य और अश्वत्थामा उस दृश्य से भीतर तक हिल जाते हैं। जिनके द्वार पर कभी अर्थ-हेतु ब्राह्मण उपासना करते थे, उसी नरेश के शरीर पर अब मांस-हेतु क्रव्यादों की दृष्टि है—राज-वैभव की क्षणभंगुरता उनके विलाप को और तीखा करती है। वे दुर्योधन के पास बैठकर उसके पराक्रम, उसके साथ गिरे महारथियों (बाह्लिक, जयद्रथ, सोमदत्त, भूरिश्रवा आदि) का स्मरण करते हुए शोक और आत्मग्लानि में डूबते जाते हैं। → द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) की करुण वाणी में दुर्योधन के निधन का समाचार स्पष्ट हो उठता है—‘अग्रे यात्वा रणे शूरः, पश्चाद् विनिहतः परैः’—और यह स्वीकारोक्ति कि वह प्रायः धर्मपूर्वक शत्रुओं का सामना करते हुए मारा गया। यह क्षण शोक को नियति-स्वीकृति में बदल देता है, पर साथ ही भीतर प्रतिशोध की आग भी सुलगा देता है। → विलाप के बीच वे मृत-राजा को अंतिम प्रणाम/आलिंगन-भाव अर्पित करते हैं, और स्वर्गगमन की कल्पना में उसे उन पूर्वगतान् महारथियों के बीच प्रतिष्ठित देखते हैं। नगर/शिविर की ओर लौटते हुए (प्रत्यूषकाले) कथावाचक-स्वर शोकाकुल गति का संकेत देता है—जीवितों के लिए अब शांति नहीं, केवल आगे की कठोरता है। → दुर्योधन के अंत के साथ कौरव-पक्ष का ध्वज गिर चुका है—पर शेष बचे योद्धाओं के हृदय में प्रतिशोध की प्रतिज्ञा आकार ले रही है; अगला कदम किस पर और कैसे टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ६ “लोक मिलाकर कुल १५९ ६ श्लोक हैं।) भस्म करत (2 अमन नवमो<्ध्याय: दुर्योधनकी दशा देखकर कृपाचार्य और अभश्वत्थामाका विलाप तथा उनके मुखसे पांचालोंके वधका वृत्तान्त जानकर दुर्योधनका प्रसन्न होकर प्राणत्याग करना संजय उवाच ते हत्वा सर्वपज्चालान द्रौपदेयांश्व सर्वशः । आगच्छन् सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः,संजय कहते हैं--राजन्! वे तीनों महारथी समस्त पांचालों और द्रौपदीके सभी पुत्रोंका वध करके एक साथ उस स्थानमें आये, जहाँ राजा दुर्योधन मारा गया था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ മൂന്നു മഹാരഥന്മാർ എല്ലാ പാഞ്ചാലരെയും ദ്രൗപദിയുടെ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും വധിച്ച്, ഒരുമിച്ച് അവിടേക്ക് വന്നു—രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഹതനായി കിടന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്।
Verse 2
गत्वा चैनमपश्यन्त किज्चित्प्राणं जनाधिपम् । ततो रथेभ्य: प्रस्कन्द्य परिवद्रुस्तवात्मजम्,वहाँ जाकर उन्होंने राजा दुर्योधनको देखा, उसकी कुछ-कुछ साँस चल रही थी। फिर वे रथोंसे कूद पड़े और आपके पुत्रके पास जा उसे सब ओरसे घेरकर बैठ गये
അവിടെ ചെന്നപ്പോൾ അവർ ജനാധിപനായ ദുര്യോധനനെ കണ്ടു—അവനിൽ അല്പം പ്രാണചലനം ശേഷിച്ചിരുന്നു. പിന്നെ അവർ രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്ന്, അവനെ ചുറ്റും വളഞ്ഞ് ഇരുന്നു।
Verse 3
त॑ भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छुप्राणमचेतसम् । वमन्तं रुचिरं वक्त्रादपश्यन् वसुधातले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ അവനെ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു—തുട പൊട്ടിയിരിക്കുന്നു, ശ്വാസം കഷ്ടിച്ച് മാത്രം നീങ്ങുന്നു, ബോധം മങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അവൻ തന്റെ മനോഹരമായ വായിൽ നിന്ന് ഛർദ്ദിക്കുന്നു।
Verse 4
वृतं समन्ताद् बहुभि: श्वापदैर्घोरदर्शनै: । शालावृकगणैश्वैव भक्षयिष्यद्धिरन्तिकात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് എല്ലാ വശങ്ങളിലും ഭയാനക ദർശനമുള്ള അനേകം കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്നിരുന്നു; ശാലാവൃകങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളും അടുത്തുതന്നെ, അതിനെ തിന്നുകളയാൻ ഒരുങ്ങിയതുപോലെ।
Verse 5
निवारयन्तं कृच्छात्तान् श्वापदांश्व चिखादिषून् | विचेष्टमानं महयां च सुभूशं गाढवेदनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ ആ കാട്ടുമൃഗങ്ങളെയും മാംസഭക്ഷികളെയും തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. അവൻ ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് പുളഞ്ഞു—ഭാരമായി പീഡിതനായി, കടുത്തതും ശമിക്കാത്തതുമായ വേദനയിൽ।
Verse 6
राजेन्द्र! उन्होंने देखा कि राजाकी जाँचें टूट गयी हैं। ये बड़े कष्टसे प्राण धारण करते हैं। इनकी चेतना लुप्त-सी हो गयी है और ये अपने मुँहसे पृथ्वीपर खून उगल रहे हैं। इन्हें चट कर जानेके लिये बहुत-से भयंकर दिखायी देनेवाले हिंसक जीव और कुत्ते चारों ओरसे घेरकर आसपास ही खड़े हैं। ये अपनेको खा जानेकी इच्छा रखनेवाले उन हिंसक जन्तुओंको बड़ी कठिनाईसे रोकते हैं। इन्हें बड़ी भारी पीड़ा हो रही है, जिसके कारण ये पृथ्वीपर पड़े-पड़े छटपटा रहे हैं ।। त॑ शयानं तथा दृष्टवा भूमौ सुरुधिरोक्षितम् । हतशिष्टास्त्रयो वीरा: शोकार्ता: पर्यवारयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ കണ്ടു: രാജാവിന്റെ തുടകൾ പൊട്ടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ വലിയ കഷ്ടത്തോടെ പ്രാണം പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു, ബോധം ലുപ്തമായതുപോലെ, വായിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു രക്തം ഛർദ്ദിക്കുന്നു। അവനെ വിഴുങ്ങാൻ ഭയാനകമായ ക്രൂരജീവികളും നായകളും ചുറ്റിനിന്ന് അടുത്തുതന്നെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു। തன்னை തിന്നാൻ മോഹിക്കുന്ന ആ ജീവികളെ അവൻ അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ തടയുന്നു; കടുത്ത വേദനകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു। ഇങ്ങനെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖാർത്തരായ ശേഷിച്ച മൂന്നു വീരന്മാർ അവനെ ചുറ്റി നിന്നു।
Verse 7
तैस्त्रिभि: शोणितादिग्धैर्नि:श्वसद्धिर्महारथै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മൂന്നു മഹാരഥന്മാർ—രക്തത്തിൽ പുരണ്ടവരും കനത്ത ശ്വാസം വിടുന്നവരുമായ—അവരോടൊപ്പം ആ ദൃശ്യം യുദ്ധാനന്തര ഭീകരതകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 8
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें पांचाल आदिका वधविषयक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ,शुशुभे स वृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभि: | वे तीनों महारथी वीर खूनसे रँग गये थे और लंबी साँसें खींच रहे थे। उनसे घिरा हुआ राजा दुर्योधन तीन अग्नियोंसे घिरी हुई वेदीके समान सुशोभित हो रहा था ।। ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानमतथोचितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മൂന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട യാഗവേദിപോലെ രാജാവ് ശോഭിച്ചു. രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ട ശരീരങ്ങളോടെ, ദീർഘവും ഭാരവുമായ ശ്വാസം വലിച്ചുകൊണ്ട് ആ മൂന്ന് മഹാരഥന്മാർ അവനെ ചുറ്റി നിന്നു; അവരുടെ വലയത്തിനുള്ളിൽ ശയിച്ച ദുര്യോധനനും മൂന്നു അഗ്നികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വേദിപോലെ ആ ഭീകര വൃത്തത്തിൽ ദീപ്തിമാനായി തോന്നി. രാജാവ് തന്റെ പദവിക്ക് യോജിക്കാത്ത നിലയിൽ ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവർ ഗൗരവദൃഷ്ടിയോടെ അവനെ നിരീക്ഷിച്ചു।
Verse 9
ततस्तु रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मुज्य तस्य हि । रणे राज्ञ: शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन्,तत्पश्चात् रणभूमिमें सोये हुए राजा दुर्योधनके मुखसे बहते हुए रक्तको हाथोंसे पोंछकर वे तीनों दीन वाणीमें विलाप करने लगे इति श्रीमहा भारते सौप्तिकपर्वणि दुर्योधनप्राणत्यागे नवमो5ध्याय:
അതിനുശേഷം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശയിച്ചിരുന്ന രാജാവിന്റെ വായിൽ നിന്നൊഴുകിയ രക്തം അവർ കൈകളാൽ തുടച്ചു നീക്കി; ആ മൂന്നുപേരും കരുണാഭരിതമായി വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 10
कृप उवाच न दैवस्यातिभारो5स्ति यदयं रुधिरोक्षित: । एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः,कृपाचार्य बोले--हाय! विधाताके लिये कुछ भी करना कठिन नहीं है। जो कभी ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके स्वामी थे, वे ही ये राजा दुर्योधन यहाँ मारे जाकर खूनसे लथपथ हुए पड़े हैं
കൃപ പറഞ്ഞു—അയ്യോ! വിധിക്കു അതിഭാരമെന്നൊന്നുമില്ല. ഒരുകാലത്ത് പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനകളുടെ അധിപനായിരുന്ന ദുര്യോധനൻ ഇപ്പോൾ ഹതനായി രക്തത്തിൽ കുതിർന്നു കിടക്കുന്നു।
Verse 11
पश्य चामीकराभस्य चामीकरवि भूषिताम् । गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि
നോക്കൂ—സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഈ ഗദ ഗദാപ്രിയന്റേതാണ്; അവന്റെ സമീപത്തുതന്നെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു।
Verse 12
देखो, सुवर्णके समान कान्तिवाले इन गदाप्रेमी नरेशके समीप यह सुवर्णभूषित गदा पृथ्वीपर पड़ी है ।। इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे । स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्
ഈ ഗദ ആ ശൂരനെ യുദ്ധം യുദ്ധത്തിൽ വിട്ടുപോകുന്നില്ല; യശസ്വി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല।
Verse 13
यह गदा इन शूरवीर भूपालका साथ किसी भी युद्धमें नहीं छोड़ती थी और आज स्वर्गलोकमें जाते समय भी यशस्वी नरेशका साथ नहीं छोड़ रही है ।। पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम् । शयानां शयने हम्यें भार्या प्रीतिमतीमिव,देखो, यह सुवर्णभूषित गदा इन वीर भूपालके साथ रणशय्यापर उसी प्रकार सो रही है, जैसे महलमें प्रेम रखनेवाली पत्नी इनके साथ सोया करती थी
കൃപൻ പറഞ്ഞു—“നോക്കൂ, ജാംബൂനദ-സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ ഗദ ആ വീരന്റെ അരികിൽ രണശയ്യയിൽ ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നു—രാജമന്ദിരത്തിലെ ശയ്യയിൽ പ്രീതിയുള്ള ഭാര്യ കൂടെ കിടക്കുന്നതുപോലെ. ഏതു യുദ്ധത്തിലും ആ യശസ്വിയായ രാജാവിനെ വിട്ടുപോകാത്ത ഈ ആയുധം, ഇന്ന് സ്വർഗ്ഗയാത്രയ്ക്കിടയിലും അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല.”
Verse 14
यो<यं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे यात: परंतप: । स हतो ग्रसते पांसून् पश्य कालस्य पर्ययम्,जो ये शत्रुसंतापी नरेश सभी मूर्धाभिषिक्त राजाओंके आगे चला करते थे, वे ही आज मारे जाकर धरतीपर पड़े-पड़े धूल फाँक रहे हैं। यह समयका उलट-फेर तो देखो
മൂർത്താഭിഷിക്തരായ രാജാക്കന്മാരുടെ മുൻപിൽ മുന്നേ നടന്നിരുന്ന ശത്രുസന്താപിയായ ഈ രാജാവ്—ഇപ്പോൾ ഹതനായി നിലത്തു വീണു പൊടി വിഴുങ്ങുന്നു. കാലത്തിന്റെ ഈ മറിച്ചുപിടിത്തം നോക്കുക.
Verse 15
येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विष: । स भूमौ निहतः शेते कुरुराज: परैरयम्,पूर्वकालमें जिनके द्वारा युद्धमें मारे गये शत्रु भूमिपर सोया करते थे, वे ही ये कुरुराज आज शशत्रुओंद्वारा स्वयं मारे जाकर भूमिपर शयन करते हैं
മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽ അവൻ വധിച്ച ശത്രുക്കൾ ഭൂമിയിൽ കിടന്നിരുന്നുവല്ലോ; അതേ കുരുരാജാവ് ഇന്ന് മറ്റുള്ളവരാൽ ഹതനായി ഭൂമിയിൽ തന്നെ ശയിക്കുന്നു.
Verse 16
भयान्नमन्ति राजानो यस्य सम शतसंघश: । स वीरशयमने शेते क्रव्याद्धि: परिवारित:,जिनके आगे सैकड़ों राजा भयसे सिर झुकाते थे, वे ही आज हिंसक जन्तुओंसे घिरे हुए वीर-शय्यापर सो रहे हैं
ആരുടെയുമുമ്പിൽ നൂറുകണക്കിന് രാജാക്കന്മാർ ഭയത്തോടെ തലകുനിച്ചിരുന്നുവോ, ആ വീരൻ ഇന്ന് വീരശയ്യയിൽ മാംസഭോജികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു.
Verse 17
उपासत द्विजा: पूर्वमर्थहेतोर्यमी श्वरम् उपासते च तं हाद्य क्रव्यादा मांसहेतव:,पहले बहुत-से ब्राह्मण धनकी प्राप्तिके लिये जिन नरेशके पास बैठे रहते थे, उन्हींके समीप आज मांसके लिये मांसाहारी जन्तु बैठे हुए हैं
മുമ്പ് ധനലാഭത്തിനായി പല ബ്രാഹ്മണരും ആ രാജാവിന്റെ സമീപത്ത് ഉപാസിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ഇന്ന് അതേ സ്ഥലത്ത് മാംസത്തിനായി മാംസഭോജികൾ അവന്റെ അരികിൽ ഇരിക്കുന്നു.
Verse 18
संजय उवाच तं शयानं कुरुश्रेष्ठ ततो भरतसत्तम । अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत्,संजय कहते हैं--भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर कुरुकुल-भूषण दुर्योधनको रणशय्यापर पड़ा देख अश्वत्थामा इस प्रकार करुण विलाप करने लगा--
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! തുടർന്ന് യുദ്ധശയ്യയിൽ കിടന്നിരുന്ന കുരുവംശഭൂഷണൻ ദുര്യോധനനെ കണ്ട അശ്വത്ഥാമാവ് അവനെ നോക്കി കരുണയോടെ ആർത്തുവിലപിച്ചു।
Verse 19
आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्य॑ सर्वधनुष्मताम् । धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य च,“निष्पाप राजसिंह! आपको समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ कहा जाता था। आप गदायुद्धमें धनाध्यक्ष कुबेरकी समानता करनेवाले तथा साक्षात् संकर्षणके शिष्य थे तो भी भीमसेनने कैसे आपपर प्रहार करनेका अवसर पा लिया? नरेश्वर! आप तो सदासे ही बलवान् और गदायुद्धके विद्वान् रहे हैं। फिर उस पापात्माने कैसे आपको मार दिया?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജശാർദൂലാ! സർവ്വ ധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നു നിന്നെ ജനങ്ങൾ വിളിച്ചിരുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ധനാധ്യക്ഷൻ കുബേരനോടു തുല്യൻ എന്നും, സാക്ഷാൽ സംകർഷണൻ (ബലരാമൻ) എന്നവന്റെ ശിഷ്യൻ എന്നും പ്രസിദ്ധി; എന്നിട്ടും ഭീമസേനന് നിന്നെ പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവസരം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? ഹേ നരേശ്വരാ! നീ എപ്പോഴും ബലവാനും ഗദായുദ്ധത്തിൽ നിപുണനും ആയിരുന്നുവല്ലോ—അപ്പോൾ ആ പാപബുദ്ധി നിന്നെ എങ്ങനെ വധിച്ചു?
Verse 20
कथं विवरमद्राक्षीद् भीमसेनस्तवानघ । बलिन कृतिनं नित्यं स च पापात्मवान् नृप,“निष्पाप राजसिंह! आपको समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ कहा जाता था। आप गदायुद्धमें धनाध्यक्ष कुबेरकी समानता करनेवाले तथा साक्षात् संकर्षणके शिष्य थे तो भी भीमसेनने कैसे आपपर प्रहार करनेका अवसर पा लिया? नरेश्वर! आप तो सदासे ही बलवान् और गदायुद्धके विद्वान् रहे हैं। फिर उस पापात्माने कैसे आपको मार दिया?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിർപാപ രാജാവേ! ഭീമസേനൻ നിന്റെ വിരുദ്ധമായി ഒരു വിടവ് (അവസരം) എങ്ങനെ കണ്ടെടുത്തു? നീ എപ്പോഴും ബലവാനും കൃതിയുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും, ഹേ നൃപാ, ആ പാപാത്മാവ് നിന്നെ എങ്ങനെ വധിച്ചു?
Verse 21
कालो नूनं महाराज लोके5स्मिन् बलवत्तर: । पश्यामो निहतं त्वां च भीमसेनेन संयुगे,“महाराज! निश्चय ही इस संसारमें समय महाबलवान् है, तभी तो युद्धस्थलमें हम आपको भीमसेनके द्वारा मारा गया देखते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാവേ! ഈ ലോകത്തിൽ കാലം തന്നെയാണ് നിശ്ചയമായി ഏറ്റവും ബലവാൻ; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ കൈകളാൽ നീ ഹതനായതായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു।
Verse 22
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञ क्षुद्र: पापो वृकोदर: । निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्यय:,“आप तो सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता थे। आपको उस मूर्ख, नीच और पापी भीमसेनने किस तरह धोखेसे मार डाला? अवश्य ही कालका उल्लंघन करना सर्वथा कठिन है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ സർവ്വധർമ്മജ്ഞനായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ആ ക്ഷുദ്രൻ, പാപി, മന്ദബുദ്ധിയായ വൃകോದರൻ (ഭീമൻ) വഞ്ചനയാൽ നിന്നെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? നിശ്ചയമായി കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക ദുഷ്കരം തന്നേ।
Verse 23
धर्मयुद्धे ह्वार्मेण समाहूयौजसा मृधे । गदया भीमसेनेन निर्भग्ने सक्थिनी तव,'भीमसेनने आपको धर्मयुद्धके लिये बुलाकर रणभूमिमें अधर्मके बलसे गदाद्वारा आपकी दोनों जाँघें तोड़ डालीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—‘ധർമ്മയുദ്ധം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് ഭീമസേനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നെ വെല്ലുവിളിച്ചു; എന്നാൽ അധർമ്മബലത്തോടെ ഗദകൊണ്ട് നിന്റെ ഇരുതുടകളും തകർത്തു।
Verse 24
अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिर: । य उपेक्षितवान क्षुद्रे धिक् कृष्णं धिग् युधिष्ठिरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അധർമ്മമായി യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവന്റെ തല പാദത്താൽ ചവിട്ടി ചതയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നീചകൃത്യം കണ്ടിട്ടും ഉപേക്ഷിച്ചവർക്കു—കൃഷ്ണനോട് ധിക്കാരം, യുധിഷ്ഠിരനോട് ധിക്കാരം।
Verse 25
“एक तो आप रणभूमिमें अधर्मपूर्वक मारे गये। दूसरे भीमसेनने आपके मस्तकपर लात मारी। इतनेपर भी जिन्होंने उस नीचकी उपेक्षा की, उसे कोई दण्ड नहीं दिया, उन श्रीकृष्ण और युधिष्ठिरको धिक्कार है! ।। युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् | यावत् स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या हसि पातित:,“आप धोखेसे गिराये गये हैं, अतः इस संसारमें जबतक प्राणियोंकी स्थिति रहेगी, तबतक सभी युद्धोंमें सम्पूर्ण योद्धा भीमसेनकी निन्दा ही करेंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരുവശത്ത് നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അധർമ്മമായി കൊല്ലപ്പെട്ടു; പിന്നെ ഭീമസേനൻ നിന്റെ തലയിൽ കാൽവെച്ചു അപമാനിച്ചു. എന്നിട്ടും ആ നീചനെ ശിക്ഷിക്കാതെ ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രീകൃഷ്ണനും യുധിഷ്ഠിരനും ധിക്കാരാർഹർ. എല്ലാ യുദ്ധങ്ങളിലും യോദ്ധാക്കൾ വൃകോദരനെ നിശ്ചയം നിന്ദിക്കും; കാരണം ജീവികൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം—നീ വഞ്ചനയാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന അപവാദം നിലനിൽക്കും।
Verse 26
ननु रामो<ब्रवीद् राजंस्त्वां सदा यदुनन्दन: । दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യദുനന്ദനനായ പരാക്രമശാലി ബലരാമൻ എപ്പോഴും നിന്നെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിരുന്നു—‘ഗദായുദ്ധത്തിൽ ദുര്യോധനനു തുല്യൻ ആരുമില്ല.’
Verse 27
“राजन! पराक्रमी यदुनन्दन बलरामजी आपके विषयमें सदा कहा करते थे कि 'गदायुद्धकी शिक्षामें दुर्योधनकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है” ।। श्लाघते त्वां हि वाष्णेयो राजसंसत्सु भारत | स शिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! രാജസഭകളിൽ വാഷ്ണേയൻ (ബലരാമൻ) നിന്നെ പ്രശംസിച്ച് പറയുന്നു—‘പ്രഭോ! ഗദായുദ്ധത്തിൽ ഈ കൗരവൻ എന്റെ ശിഷ്യനാണ്.’
Verse 28
'प्रभो! भरतनन्दन! वे वृष्णिकुलभूषण बलराम राजाओंकी सभामें सदा आपकी प्रशंसा करते हुए कहते थे कि “कुरुराज दुर्योधन गदायुद्धमें मेरा शिष्य है” ।। यां गतिं क्षत्रियस्याहु: प्रशस्तां परमर्षय: । हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम्,“महर्षियोंने युद्धमें शत्रुका सामना करते हुए मारे जानेवाले क्षत्रियके लिये जो उत्तम गति बतायी है, आपने वही गति प्राप्त की है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! ഭരതനന്ദനാ! വൃഷ്ണികുലഭൂഷണനായ ബലരാമൻ രാജസഭകളിൽ എപ്പോഴും നിന്നെ പ്രശംസിച്ച്—‘കുരുരാജൻ ദുര്യോധനൻ ഗദായുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ശിഷ്യൻ’ എന്നു പറയുമായിരുന്നു. മഹർഷിമാർ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് വീരമൃത്യു വരിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയന് പ്രശംസിക്കുന്ന ഉത്തമഗതി—അതേ ഗതി നീ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 29
दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ । हतपुत्रौ तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते,'पुरुषश्रेष्ठ राजा दुर्योधन! मैं तुम्हारे लिये शोक नहीं करता। मुझे तो माता गान्धारी और आपके पिता धृतराष्ट्रके लिये शोक हो रहा है, जिनके सभी पुत्र मार डाले गये हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“പുരുഷർഷഭനായ ദുര്യോധനാ! ഞാൻ നിന്നെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ പുത്രന്മാരെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഗന്ധാരിയെയും നിന്റെ പിതാവായ ധൃതരാഷ്ട്രനെയും കുറിച്ചാണ് ഞാൻ ശോകിക്കുന്നത്.”
Verse 30
भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम् । धिगस्तु कृष्ण वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दु्मतिम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവർ ഇരുവരും ദുഃഖത്തോടെ ഈ ഭൂമിയിൽ ഭിക്ഷുക്കളായി അലഞ്ഞുതിരിയും. വൃഷ്ണിവംശജനായ കൃഷ്ണനോട് ധിക്കാരം; ദുർമതിയായ അർജുനനോടും ധിക്കാരം.”
Verse 31
पाण्डवाश्षापि ते सर्वे कि वक्ष्यन्ति नराधिप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ നരാധിപാ! ആ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും നിന്നോട് എന്ത് പറയും?”
Verse 32
धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्त्वमायोधने हत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഗന്ധാരേ! നീ ധന്യൻ—യുദ്ധത്തിൽ നീ ഹതനായതിനാൽ.”
Verse 33
हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗാന്ധാരി പുത്രഹാരിണിയായി; അവളുടെ ജ്ഞാതി-ബന്ധുക്കളും നിഹതരായി.
Verse 34
धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃതവർമ്മനോട് ധിക്കാരം; എനിക്കും ധിക്കാരം; ആ മഹാരഥൻ കൃപനോടും ധിക്കാരം.
Verse 35
ये वयं न गताः: स्वर्ग त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम् । “मुझको, कृतवर्माको तथा महारथी कृपाचार्यको भी धिक््कार है कि हम आप-जैसे महाराजको आगे करके स्वर्गलोकमें नहीं गये ।। ३४ $ ।। दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധിക്കാരം ഞങ്ങളോട്, ഹേ പാർത്ഥിവ! നിന്നെ മുൻനിർത്തി ഞങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു പോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. നീ സർവകാമദാതാവും പ്രജാഹിതം കാക്കുന്ന രക്ഷകനുമായിരുന്നു.
Verse 36
कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्न मे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ കൃപന്റെ വീര്യത്താൽ, എന്റെതാലും, എന്റെ പിതാവിന്റേതാലും.
Verse 37
तव प्रसादादस्माभि: समित्रै: सह बान्धवै:
നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഞങ്ങൾ—മിത്രങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി—(ഈ നിലയിലേക്കു) എത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 38
कुतश्चापीदृशं पापा: प्रवर्तिष्पयामहे वयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പാപികളായ ഞങ്ങൾ ഇത്തരമൊരു കൃത്യം ചെയ്യാൻ എവിടെ നിന്നാണ് പ്രേരിതരായത്?
Verse 39
वयमेव त्रयो राजन् गच्छन्तं परमां गतिम्,“राजन्! परम गतिको जाते समय आपके पीछे-पीछे जो हम तीनों भी नहीं चल रहे हैं, इसके कारण हम स्वर्ग और अर्थ दोनोंसे वंचित हो आपके सुकृतोंका स्मरण करते हुए दिन- रात शोकाग्निमें जलते रहेंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, നിങ്ങൾ പരമഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു; എന്നാൽ ഞങ്ങൾ മൂവരും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ പോകുന്നില്ല. അതിനാൽ സ്വർഗവും ലോകസമ്പത്തും രണ്ടും നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, നിങ്ങളുടെ സുകൃതങ്ങളെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് പകലും രാത്രിയും ശോകാഗ്നിയിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കും.
Verse 40
यद् वै त्वां नानुगच्छामस्तेन धक्ष्यामहे वयम् | तत् स्वर्गहीना हीनार्था: स्मरन्त: सुकृतस्य ते,“राजन्! परम गतिको जाते समय आपके पीछे-पीछे जो हम तीनों भी नहीं चल रहे हैं, इसके कारण हम स्वर्ग और अर्थ दोनोंसे वंचित हो आपके सुकृतोंका स्मरण करते हुए दिन- रात शोकाग्निमें जलते रहेंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ സത്യമായി നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ പോകാതിരുന്നാൽ, ആ ദോഷം തന്നെയാകും ഞങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുക. സ്വർഗ്ഗം നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, എല്ലാ യോഗ്യലാഭവും നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ സുകൃതങ്ങളെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് പകലും രാത്രിയും ശോകാഗ്നിയിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കും.
Verse 41
कि नाम तद् भवेत् कर्म येन त्वां न व्रजाम वै । दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्याम महीमिमाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ അടുക്കലേക്ക് പോകാതിരിക്കാൻ കാരണമാകുന്ന ആ കർമ്മം ഏതാണ്? നിശ്ചയം, കുരുശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങൾ ഈ ഭൂമിയിൽ ദുഃഖത്തോടെ അലഞ്ഞുതിരിയും.
Verse 42
'कुरुश्रेष्ठ! न जाने वह कौन-सा कर्म है, जिससे विवश होकर हम आपके साथ नहीं चल रहे हैं। निश्चय ही इस पृथ्वीपर हमें निरन्तर दुःख भोगना पड़ेगा ।। हीनानां नस्त्वया राजन् कुतः शान्ति: कुतः सुखम् । गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഏത് കർമ്മവശത്താലാണ് ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ കൂടെ പോകാൻ കഴിയാത്തത് എന്നെനിക്ക് അറിയില്ല. നിശ്ചയം ഈ ഭൂമിയിൽ ശേഷിച്ച് ഞങ്ങൾ നിരന്തര ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. രാജാവേ, നിങ്ങളില്ലാതെ ഞങ്ങൾക്ക് ശാന്തി എവിടെ? സുഖം എവിടെ? എങ്കിലും, മഹാരാജാവേ, അവിടെ ചെന്നു വീണ്ടും മഹാരഥന്മാരെ കണ്ടുമുട്ടി…
Verse 43
आचार्य पूजयित्वा च केतु सर्वधनुष्मताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യനെ യഥാവിധി പൂജിക്കുകയും, സർവ്വ ധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ കേതുവിനെയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്ത് അവൻ വീണ്ടും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന പ്രവാഹത്തിനിടയിലും ഇത് ബോധപൂർവ്വമായ വന്ദനകൃത്യമായിരുന്നു.
Verse 44
हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप । “नरेश्वर! फिर सम्पूर्ण धनुर्धरोंके ध्वजस्वरूप आचार्यका पूजन करके उनसे कह दें कि “आज अअभश्व॒त्थामाके द्वारा धृष्टद्युम्म मार डाला गया” || ४३ $ || परिष्वजेथा राजानं बाह्विकं सुमहारथम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നരാധിപാ! ‘ഇന്ന് ഞാൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ വധിച്ചു’ എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കണം. പിന്നെ മഹാരഥനായ രാജാവ് ബാഹ്ലീകനെ ആലിംഗനം ചെയ്യണം.”
Verse 45
सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च । “महारथी राजा बाह्लिक, सिन्धुराज जयद्रथ, सोमदत्त तथा भूरिश्रवाका भी आप मेरी ओरसे आलिंगन करें |। तथा पूर्वगतानन्यान् स्वर्गे पार्थिवसत्तमान्,“दूसरे-दूसरे भी जो नृपश्रेष्ठ पहलेसे ही स्वर्गलोकमें जा पहुँचे हैं, उन सबको मेरे कथनानुसार हृदयसे लगाकर उनकी कुशल पूछें"
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ), സോമദത്തൻ, ഭൂരിശ്രവസൻ എന്നിവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്യുക. അതുപോലെ മുൻപേ സ്വർഗ്ഗലോകത്തെത്തിയ മറ്റു ശ്രേഷ്ഠ രാജാക്കളെയും ഹൃദയപൂർവ്വം ചേർത്തുപിടിച്ച് അവരുടെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുക.
Verse 46
अस्मद्वाक्यात् परिष्वज्य सम्पृच्छेस्त्वमनामयम्,“दूसरे-दूसरे भी जो नृपश्रेष्ठ पहलेसे ही स्वर्गलोकमें जा पहुँचे हैं, उन सबको मेरे कथनानुसार हृदयसे लगाकर उनकी कुशल पूछें"
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ വാക്കുപ്രകാരം അവരെ ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവരുടെ അനാമയം (ക്ഷേമം) അന്വേഷിക്കുക.
Verse 47
संजय उवाच इत्येवमुक्त्वा राजानं भग्नसक्थमचेतनम् | अभश्रृत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत्,संजय कहते हैं--महाराज! जिसकी जाँघें टूट गयी थीं, उस अचेत पड़े हुए राजा दुर्योधनसे ऐसा कहकर अभश्रव॒त्थामाने पुन उसकी ओर देखा और इस प्रकार कहा --
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ തൈകൾ തകർന്നു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് കിടന്നിരുന്ന രാജാവിനോട് (ദുര്യോധനനോട്) പറഞ്ഞിട്ട്, അശ്വത്ഥാമാ വീണ്ടും അവനെ നോക്കി പിന്നെയും വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 48
दुर्योधन जीवसि त्वं वाक्यं श्रोत्रसुखं शूणु । सप्त पाण्डवत: शेषा धार्तराष्ट्रासत्रयो वयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ദുര്യോധനാ! നീ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; ചെവിക്ക് സുഖകരമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക. പാണ്ഡവരിൽ ഏഴുപേർ ശേഷിക്കുന്നു; ധാർത്തരാഷ്ട്രരിൽ ഞങ്ങൾ മൂവർ.”
Verse 49
*राजा दुर्योधन! यदि आप जीवित हों तो यह कानोंको सुख देनेवाली बात सुनें। पाण्डवपक्षमें केवल सात और कौरवपक्षमें सिर्फ हम तीन ही व्यक्ति बच गये हैं ।। ते चैव भ्रातर: पञ्च वासुदेवो5थ सात्यकि: । अहं च कृतवर्मा च कृप: शारद्वतस्तथा,“उधर तो पाँचों भाई पाण्डव, श्रीकृष्ण और सात्यकि बचे हैं और इधर मैं, कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य शेष रह गये हैं
“രാജാ ദുര്യോധനാ! നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ചെവിക്ക് സുഖകരമായ വാക്ക് കേൾക്കുക. പാണ്ഡവപക്ഷത്ത് അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ, വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, സാത്യകി—ഇവരാണ് ശേഷിക്കുന്നത്; നമ്മുടെ പക്ഷത്ത് ഞാൻ, കൃതവർമ്മൻ, ശാരദ്വതപുത്രൻ കൃപാചാര്യൻ—ഈ മൂവരേ ബാക്കിയുള്ളൂ.”
Verse 50
द्रौपदेया हता: सर्वे धृष्टद्युम्नस्थ चात्मजा: । पज्चाला निहता: सर्वे मत्स्यशेषं च भारत,“भरतनन्दन! द्रौपदी तथा धृष्टद्युम्नके सभी पुत्र मारे गये, समस्त पांचालोंका संहार कर दिया गया और मत्स्य देशकी अवशिष्ट सेना भी समाप्त हो गयी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ പുത്രന്മാരും അതുപോലെ. ഹേ ഭാരതാ! പാഞ്ചാലർ എല്ലാവരും നിഹതരായി; മത്സ്യരാജ്യത്തിന്റെ ശേഷിച്ച സൈന്യവും പൂർണ്ണമായി നശിച്ചു.”
Verse 51
कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवा: । सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम्,“राजन! देखिये, शत्रुओंकी करनीका कैसा बदला चुकाया गया? पाण्डवोंके भी सारे पुत्र मार डाले गये। रातमें सोते समय मनुष्यों और वाहनोंसहित उनके सारे शिविरका नाश कर दिया गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! ചെയ്തതിന് എങ്ങനെ പ്രതിചെയ്തുവെന്നു നോക്കുക. പാണ്ഡവരും പുത്രഹീനരായി. രാത്രിയാക്രമണത്തിൽ, അവർ ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, മനുഷ്യരും വാഹനങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ അവരുടെ മുഴുവൻ ശിബിരവും നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.”
Verse 52
मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते । प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारित:,'भूपाल! मैंने स्वयं रातके समय शिविरमें घुसकर पापाचारी धृष्टद्युम्मको पशुओंकी तरह गला घोंट-घोंटकर मार डाला है”
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹീപതേ! ഞാനും രാത്രിയിൽ ശിബിരത്തിൽ കടന്ന്, പാപകർമ്മിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മൃഗത്തെപ്പോലെ കഴുത്തുഞെരിച്ച് കൊന്നു.”
Verse 53
दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनस: प्रियाम् । प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत्,यह मनको प्रिय लगनेवाली बात सुनकर दुर्योधनको पुनः होश आ गया और वह इस प्रकार बोला--
ഹൃദയത്തിന് പ്രിയമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദുര്യോധനൻ വീണ്ടും സ്വസ്ഥത വീണ്ടെടുത്തു; പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 54
न मे5करोत् तद् गाड़ेयो न कर्णो न च ते पिता | यत् त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम्
ഇന്ന് നീ കൃപനും ഭോജനുമൊത്ത് ചേർന്ന് എനിക്കായി ചെയ്തതു ഗാഡേയനും ചെയ്തിട്ടില്ല, കർണനും ചെയ്തിട്ടില്ല, നിന്റെ പിതാവും ചെയ്തിട്ടില്ല.
Verse 55
“मित्रवर! आज आचार्य कृप और कृतवर्माके साथ तुमने जो कार्य कर दिखाया है, उसे न गंगानन्दन भीष्म, न कर्ण और न तुम्हारे पिताजी ही कर सके थे ।। स च सेनापति: क्षुद्रो हत: सार्थ शिखण्डिना । तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै,“शिखण्डीसहित वह नीच सेनापति धृष्टद्युम्न मार डाला गया, इससे आज निश्चय ही मैं अपनेको इन्द्रके समान समझता हूँ
മിത്രവരാ! ഇന്ന് ആചാര്യ കൃപനും കൃതവർമ്മനും ഒപ്പം നീ നിർവഹിച്ചു കാണിച്ച കാര്യം ഗംഗാനന്ദനൻ ഭീഷ്മനും, കർണനും, നിന്റെ പിതാവും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. ആ നീച സേനാപതി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ശിഖണ്ഡിയോടുകൂടി വധിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇന്ന് ഞാൻ എന്നെ മഘവാ ഇന്ദ്രനോടു തുല്യനെന്ന് തന്നെ കരുതുന്നു.
Verse 56
स्वस्ति प्राप्तुत भद्रं व: स्वर्गे न: संगम: पुन: । इत्येवमुक्त्वा तूष्णी स कुरुराजो महामना:,“तुम सब लोगोंका कल्याण हो। तुम्हें सुख प्राप्त हो। अब स्वर्गमें ही हमलोगोंका पुनर्मिलन होगा।/ ऐसा कहकर महामनस्वी वीर कुरुराज दुर्योधन चुप हो गया और अपने सुहृदोंके लिये दुःख छोड़कर उसने अपने प्राण त्याग दिये। वह स्वयं तो पुण्यधाम स्वर्गलोकमें चला गया; किंतु उसका पार्थिव शरीर इस पृथ्वीपर ही पड़ा रह गया
നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി; നിങ്ങൾക്ക് ഭദ്രം; സ്വർഗത്തിൽ തന്നെയാകും നമ്മുടെ വീണ്ടും സംഗമം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാമനസ്സനായ കുരുരാജൻ മൗനമായി.
Verse 57
प्राणानुपासृजद् वीर: सुहृदां दुःखमुत्सूजन् । अपाक्रामद् दिवं पुण्यां शरीरं क्षितिमाविशत्,“तुम सब लोगोंका कल्याण हो। तुम्हें सुख प्राप्त हो। अब स्वर्गमें ही हमलोगोंका पुनर्मिलन होगा।/ ऐसा कहकर महामनस्वी वीर कुरुराज दुर्योधन चुप हो गया और अपने सुहृदोंके लिये दुःख छोड़कर उसने अपने प्राण त्याग दिये। वह स्वयं तो पुण्यधाम स्वर्गलोकमें चला गया; किंतु उसका पार्थिव शरीर इस पृथ्वीपर ही पड़ा रह गया
വീരൻ സുഹൃത്തുകളുടെ ദുഃഖഭാരം വിട്ടൊഴിഞ്ഞ് പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചു. അവൻ പുണ്യമായ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പിരിഞ്ഞു; ശരീരം മാത്രം ഭൂമിയിൽ തന്നെ ശേഷിച്ചു.
Verse 58
एवं ते निधन यात: पुत्रो दुर्योधनो नूप । अग्रे यात्वा रणे शूर: पश्चाद् विनिहतः परै:,नरेश्वर! इस प्रकार आपका पुत्र दुर्योधन मृत्युको प्राप्त हुआ। वह समरांगणमें सबसे पहले गया था और सबसे पीछे शत्रुओंद्वारा मारा गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! ഇങ്ങനെ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ അന്ത്യം പ്രാപിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ആ വീരൻ ആദ്യം തന്നെ മുന്നേറി; എന്നാൽ അവസാനം ശത്രുക്കളുടെ കൈകളാൽ ഏറ്റവും ഒടുവിൽ വീണു.
Verse 59
तथैव ते परिष्वक्ता: परिष्वज्य च ते नृपम् । पुनः पुन: प्रेक्षमाणा: स्वकानारुरुहू रथान्,मरनेसे पहले दुर्योधनने तीनों वीरोंको गले लगाया और उन तीनोंने भी राजाको हृदयसे लगाकर विदा दी, फिर वे बारंबार उसकी ओर देखते हुए अपने-अपने रथोंपर सवार हो गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുപോലെ അവരും അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; ഹേ നൃപാ! നിങ്ങളെയും ഹൃദയപൂർവ്വം ചേർത്തുപിടിച്ച് വിട വാങ്ങി. പിന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെ നോക്കി തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രഥങ്ങളിൽ കയറി.
Verse 60
इत्येवं द्रोणपुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् । प्रत्यूषकाले शोकार्तत: प्राद्रवन्नगरं प्रति,इस प्रकार द्रोणपुत्रके मुखसे वह करुणाजनक समाचार सुनकर मैं शोकसे व्याकुल हो उठा और प्रातःकाल नगरकी ओर दौड़ा चला आया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രന്റെ വായിൽ നിന്നുള്ള ആ കരുണാഭരിത വാക്കുകൾ കേട്ട് ഞാൻ ശോകത്തിൽ വിറച്ചു; പ്രഭാതത്തിൽ ദുഃഖാർത്തനായി നഗരത്തേക്കു ഓടിപ്പോയി.
Verse 61
एवमेष क्षयो वृत्त: कुरुपाण्डवसेनयो: । घोरो विशसनो रीौद्रो राजन् दुर्मन्त्रिते तव,राजन! इस प्रकार आपकी कुमन्त्रणाके अनुसार कौरवों तथा पाण्डवोंकी सेनाओंका यह घोर एवं भयंकर विनाशकार्य सम्पन्न हुआ है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇങ്ങനെ കുരു-പാണ്ഡവ സൈന്യങ്ങളുടെ ഈ ഭീകരവും രക്തപാതപരവുമായ ഉഗ്രനാശം സംഭവിച്ചു—നിന്റെ ദുരാലോചനയുടെ ഫലമായി.
Verse 62
तव पुत्रे गते स्वर्ग शोकार्तस्यथ ममानघ । ऋषिदत्तं प्रणष्टं तद् दिव्यदर्शित्वमद्य वै,निष्पाप नरेश! आपके पुत्रके स्वर्गलोकमें चले जानेसे मैं शोकसे आतुर हो गया हूँ और महर्षि व्यासजीकी दी हुई मेरी वह दिव्य दृष्टि भी अब नष्ट हो गयी है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിർമലനായ നരേശ്വരാ! നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്കു പോയതോടെ ഞാൻ ശോകത്തിൽ ആർത്തനായി; ഇന്ന് ഋഷി നൽകിയിരുന്ന എന്റെ ആ ദിവ്യദർശനശക്തിയും തീർച്ചയായും അസ്തമിച്ചു.
Verse 63
वैशम्पायन उवाच इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रस्य निधनं तदा । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरो5 भवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपने पुत्रकी मृत्युका समाचार सुनकर राजा धृतराष्ट्र ग॒रम-गरम लंबी साँस खींचकर गहरी चिन्तामें डूब गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കേട്ട രാജാവ്, അന്നേ സമയം പുത്രന്റെ മരണവാർത്ത അറിഞ്ഞ്, ദീർഘവും ഉഷ്ണവുമായ ഒരു നിശ്വാസം വിട്ടു; പിന്നെ ആഴമുള്ള ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.
Verse 66
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वत: । दुर्योधनको इस प्रकार खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा देख मरनेसे बचे हुए वे तीनों वीर अश्वत्थामा, कृपाचार्य और सात्वतवंशी कृतवर्मा शोकसे व्याकुल हो उसे तीन ओरसे घेरकर बैठ गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ശേഷിച്ചിരുന്ന ആ മൂന്നു വീരന്മാർ—അശ്വത്ഥാമാവ്, കൃപാചാര്യൻ, സാത്വതവംശീയൻ കൃതവർമ്മൻ—ശോകത്തിൽ വിറച്ച് അവനെ ചുറ്റും ഇരുന്നുകൂടി.
Verse 83
अविषदह्दोन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रय: । राजाको इस प्रकार अयोग्य अवस्थामें सोया देख वे तीनों असहा दुःखसे पीड़ित हो रोने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ഇങ്ങനെ അയോഗ്യവും ദയനീയവുമായ നിലയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ആ മൂവരും അസഹ്യമായ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതരായി കരഞ്ഞുതുടങ്ങി.
Verse 303
धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम् “अब वे बेचारे शोकमग्न हो भिखारी बनकर इस भूतलपर भीख माँगते फिरेंगे। उस वृष्णिवंशी श्रीकृष्ण और खोटी बुद्धिवाले अर्जुनको भी धिक्कार है, जिन्होंने अपनेको धर्मज्ञ मानते हुए भी आपके अन्यायपूर्वक वधकी उपेक्षा की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ധർമ്മജ്ഞരാണെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്ന ആ രണ്ടുപേർ, നീ വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ നിർലക്ഷ്യമായി നോക്കി നിന്നു. ഇനി അവർ ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് ഭിക്ഷുക്കളായി ഈ ഭൂമിയിൽ അലഞ്ഞുതിരിയും. വൃഷ്ണിവംശീയനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും ധിക്കരിക്കണം; കുപ്രബുദ്ധിയുള്ള അർജുനനെയും ധിക്കരിക്കണം—ധർമ്മജ്ഞരെന്നു പറയുമ്പോഴും നിന്റെ അന്യായവധത്തെ അവർ ഉപേക്ഷിച്ചു.”
Verse 316
कथं दुर्योधनो5स्माभिहीत इत्यनपत्रपा: | “नरेश्वर! क्या वे समस्त पाण्डव भी निर्लज्ज होकर लोगोंके सामने कह सकेंगे कि “हमने दुर्योधनको किस प्रकार मारा था?”
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നരേശ്വരാ! ആ പാണ്ഡവർ ലജ്ജയില്ലാതെ ജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ ‘ഞങ്ങൾ ദുര്യോധനനെ എങ്ങനെ കൊന്നു’ എന്ന് എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും?”
Verse 333
प्रज्ञाचक्षुश्न दुर्धर्ष: कां गतिं प्रतिपत्स्यते । जिनके सभी पुत्र, कुटुम्बी और भाई-बन्धु मारे जा चुके हैं, वे माता गान्धारी तथा प्रज्ञाचक्षु दुर्जय राजा धृतराष्ट्र अब किस दशाको प्राप्त होंगे?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രജ്ഞാചക്ഷുവായിട്ടും ദുർധർഷനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഇനി ഏതു ഗതിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്? അവരുടെ പുത്രന്മാരും കുടുംബികളും സഹോദര-ബന്ധുക്കളും കൂട്ടാളികളും എല്ലാം നിഹതരായപ്പോൾ, മാതാ ഗാന്ധാരിയും പ്രജ്ഞാചക്ഷുവായ അജേയ ധൃതരാഷ്ട്രനും ഇനി ഏതു അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുക?
Verse 353
यद् वयं नानुगच्छाम त्वां धिगस्मान् नराधमान् | आप हमें सम्पूर्ण मनोवांछित पदार्थ देते रहे और प्रजाके हितकी रक्षा करते रहे। फिर भी हमलोग जो आपका अनुसरण नहीं कर रहे हैं, इसके लिये हम-जैसे नराधमोंको धिक््कार है!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാത്തതിനാൽ ഞങ്ങളെന്ന നരാധമന്മാർക്ക് ധിക്കാരം. അങ്ങ് ഞങ്ങൾക്ക് മനോവാഞ്ഛിതമായ എല്ലാം നൽകുകയും പ്രജാഹിതം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു; എന്നിട്ടും ഞങ്ങൾ അങ്ങയുടെ പാത പിന്തുടർന്നില്ല—ഇത് ഞങ്ങളുടെ ലജ്ജയാണ്.
Verse 363
सभृत्यानां नरव्याप्र रत्नवन्ति गृहाणि च । “नरश्रेष्ठू आपके ही बल-पराक्रमसे सेवकोंसहित कृपाचार्यको, मुझको तथा मेरे पिताजीको रत्नोंसे भरे हुए भव्य भवन प्राप्त हुए थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ! അങ്ങയുടെ ബലപരാക്രമം കൊണ്ടുതന്നെ ഭൃത്യന്മാരോടുകൂടി കൃപാചാര്യർക്കും എനിക്കും എന്റെ പിതാവിനും രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഭവ്യഗൃഹങ്ങൾ ലഭിച്ചു.
Verse 373
अवाप्ता: क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणा: । “आपके ही प्रसादसे मित्रों और बन्धु-बान्धवोंसहित हमलोगोंने प्रचुर दक्षिणाओंसे सम्पन्न अनेक मुख्य-मुख्य यज्ञोंका अनुष्ठान किया है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങയുടെ പ്രസാദം കൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾ സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധു-ബാന്ധവരും കൂടെ, ധാരാളം ദക്ഷിണകളാൽ സമ്പന്നമായ അനേകം പ്രധാന യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 383
यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गत: सर्वपार्थिवान् । “महाराज! आप जिस भावसे समस्त राजाओंको आगे करके स्वर्ग सिधार रहे हैं, हम पापी ऐसा भाव कहाँसे ला सकेंगे?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! അങ്ങ് ഏതു ഉദാത്തഭാവത്തോടെ സകല രാജാക്കളെയും മുൻനിർത്തി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നുവോ, ഞങ്ങൾ പാപികൾ അത്തരം ഭാവം എവിടെ നിന്ന് നേടും?
Verse 423
यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयेवचनान्मम । “महाराज! आपसे बिछुड़ जानेपर हमें शान्ति और सुख कैसे मिल सकते हैं? राजन! स्वर्गमें जाकर सब महारथियोंसे मिलनेपर आप मेरी ओरसे बड़े-छोटेके क्रमसे उन सबका आदर-सत्कार करें
എന്റെ വചനപ്രകാരം ജ്യേഷ്ഠതയും ശ്രേഷ്ഠതയും അനുസരിച്ച് എല്ലാവർക്കും യഥോചിതമായ ആദരവും আতിഥ്യവും അർപ്പിക്കണം. മഹാരാജാ! നിങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടാൽ ഞങ്ങൾക്ക് ശാന്തിയും സുഖവും എങ്ങനെ ലഭിക്കും? രാജൻ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ചെന്നു ആ മഹാരഥന്മാരെയെല്ലാം കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ, എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് മുതിർന്ന-ഇളയ ക്രമത്തിൽ ഓരോരുത്തർക്കും യഥാവിധി വന്ദനവും സത്കാരവും അറിയിക്കണം।
Verse 3236
प्रायशो 5भिमुख: शत्रून् धर्मेण पुरुषर्षभ । पुरुषप्रवर गान्धारीनन्दन! आप धन्य हैं, क्योंकि युद्धमें प्राय: धर्मपूर्वक शत्रुओंका सामना करते हुए मारे गये हैं
പുരുഷർഷഭാ! നീ അധികവും ധർമ്മപ്രകാരം ശത്രുക്കളെ മുഖാമുഖം നേരിട്ട് പോരാടി അങ്ങനെ തന്നെ വീരഗതി പ്രാപിച്ചു. പുരുഷപ്രവരാ, ഗാന്ധാരീനന്ദനാ! നീ ധന്യൻ; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ പ്രായശഃ ധർമ്മപൂർവം ശത്രുക്കളെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ നീ ഹതനായി।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between warrior-code ideals (fair combat and restraint) and retaliatory impulses justified by grief, humiliation, and strategic necessity, with characters disputing legitimacy through competing moral vocabularies.
Power and status are shown as contingent and reversible; appeals to fate (kāla/daiva) can console grief but also function rhetorically to manage blame, revealing how ethical narratives are constructed after catastrophe.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-layer appears as narratorial framing—Sañjaya’s report and Vaiśaṃpāyana’s closure—emphasizing witness-accountability and the listener’s reflective burden in interpreting events.