Shloka 22
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञ क्षुद्र: पापो वृकोदर: । निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्यय:,“आप तो सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता थे। आपको उस मूर्ख, नीच और पापी भीमसेनने किस तरह धोखेसे मार डाला? अवश्य ही कालका उल्लंघन करना सर्वथा कठिन है
kathaṁ tvāṁ sarvadharmajña kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ | nikṛtyā hatavān mando nūnaṁ kālo duratyayaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ സർവ്വധർമ്മജ്ഞനായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ആ ക്ഷുദ്രൻ, പാപി, മന്ദബുദ്ധിയായ വൃകോದರൻ (ഭീമൻ) വഞ്ചനയാൽ നിന്നെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? നിശ്ചയമായി കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക ദുഷ്കരം തന്നേ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts moral knowledge (sarvadharmajña) with the harsh outcomes of war, underscoring that Kāla (Time/fate) is ‘duratyaya’—not easily overcome—even by those who understand dharma; it also highlights the ethical tension around victory achieved through nikṛti (deceit/stratagem).
Sañjaya addresses the fallen Duryodhana, expressing astonishment and grief that Bhīma (Vṛkodara) killed him through a deceptive tactic, and concludes that such an end reflects the irresistible power of Time/fate.