Shloka 6
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
राजेन्द्र! उन्होंने देखा कि राजाकी जाँचें टूट गयी हैं। ये बड़े कष्टसे प्राण धारण करते हैं। इनकी चेतना लुप्त-सी हो गयी है और ये अपने मुँहसे पृथ्वीपर खून उगल रहे हैं। इन्हें चट कर जानेके लिये बहुत-से भयंकर दिखायी देनेवाले हिंसक जीव और कुत्ते चारों ओरसे घेरकर आसपास ही खड़े हैं। ये अपनेको खा जानेकी इच्छा रखनेवाले उन हिंसक जन्तुओंको बड़ी कठिनाईसे रोकते हैं। इन्हें बड़ी भारी पीड़ा हो रही है, जिसके कारण ये पृथ्वीपर पड़े-पड़े छटपटा रहे हैं ।। त॑ शयानं तथा दृष्टवा भूमौ सुरुधिरोक्षितम् । हतशिष्टास्त्रयो वीरा: शोकार्ता: पर्यवारयन्
taṁ śayānaṁ tathā dṛṣṭvā bhūmau surudhirokṣitam | hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ കണ്ടു: രാജാവിന്റെ തുടകൾ പൊട്ടിയിരിക്കുന്നു; അവൻ വലിയ കഷ്ടത്തോടെ പ്രാണം പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നു, ബോധം ലുപ്തമായതുപോലെ, വായിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു രക്തം ഛർദ്ദിക്കുന്നു। അവനെ വിഴുങ്ങാൻ ഭയാനകമായ ക്രൂരജീവികളും നായകളും ചുറ്റിനിന്ന് അടുത്തുതന്നെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു। തன்னை തിന്നാൻ മോഹിക്കുന്ന ആ ജീവികളെ അവൻ അത്യന്തം പ്രയാസത്തോടെ തടയുന്നു; കടുത്ത വേദനകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു। ഇങ്ങനെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖാർത്തരായ ശേഷിച്ച മൂന്നു വീരന്മാർ അവനെ ചുറ്റി നിന്നു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: survival does not equal triumph. The remaining warriors are overwhelmed by grief, suggesting that violence leaves moral and emotional devastation even for those who endure.
Sañjaya describes a fallen figure lying on the ground, soaked in blood. Three warriors who have survived the slaughter gather around him, distressed and sorrowful, marking a grim battlefield aftermath.