Adhyaya 6
Adhyāya 6: Śibira-dvāra-sthita Bhūta-varṇana and Aśvatthāmā’s Śaraṇāgati to Mahādeva
Upa-parva: Sauptika Parva — Śibira-dvāra Bhūta-darśana (Gate-Guardian Encounter Episode)
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about Kṛtavarmā and Kṛpa as Aśvatthāmā stands at the camp gate. Saṃjaya narrates Aśvatthāmā’s approach and his sighting of a colossal, radiant, terrifying guardian being blocking entry. The being’s appearance is elaborately described—animal-skin attire, serpentine ornaments, multiple eyes, and blazing emanations—suggesting a numinous protector rather than a human sentinel. Aśvatthāmā deploys successive weapons (arrows, ratha-śakti, sword, mace), but each is neutralized or consumed, emphasizing the insufficiency of ordinary martial means against a divinely configured obstacle. Observing the inexplicable transformation of space and power, Aśvatthāmā turns inward, recalling Kṛpa’s counsel about prohibited targets and the danger of deviating from śāstra-guided conduct. He interprets his predicament as a karmic “pratighāta” (reversal/obstruction) arising from adharmic intent and acknowledges the superiority of daiva over human effort. The chapter closes with his explicit act of seeking refuge in Mahādeva (Śiva)—Kapardin, Girīśa, Śūlapāṇi—invoking divine protection to remove the fearsome impediment.
Chapter Arc: रात्रि के अंधकार में, क्रोध से उन्मत्त द्रौणि (अश्वत्थामा) कृतवर्मा और कृपाचार्य को साथ लेकर शत्रु-शिविर के द्वार पर पहुँचता है—जहाँ विजय का मार्ग नहीं, एक अलौकिक पहरेदार खड़ा है। → शिविर-द्वार पर चन्द्र-सूर्य-सम तेजस्वी, महाकाय, लोमहर्षक ‘भूत’/अद्भुत पुरुष को देखकर अश्वत्थामा उसे बाधा मानकर अस्त्र-शस्त्र चलाता है—रथ-शक्ति, खड्ग, गदा आदि; पर हर प्रहार निष्फल होकर लौटता है, और उसके भीतर ‘उपाय-शून्यता’ का भय बढ़ता जाता है। → अस्त्रों के टूटने/निष्फल होने और मार्ग रुक जाने पर अश्वत्थामा के भीतर निर्णायक मोड़ आता है—वह समझता है कि वह शास्त्रोक्त सनातन मार्ग से हटकर ‘अमार्ग’ में पड़ गया है; अब दैव-दण्ड की घोर छाया उसे घेर रही है और केवल दैव-अनुकूलता/देव-शरण ही शेष उपाय है। → वह गुरुजनों की शिक्षा का स्मरण कर कर्म-दैव के संबंध पर विचार करता है—पुरुषार्थ आवश्यक है, पर दैव-विपरीत होने पर सिद्धि नहीं; धर्म-पथ से च्युत होकर विपत्ति आती है। इस आत्मस्वीकृति के साथ वह आगे की रणनीति को ‘दैव-आश्रय’ की ओर मोड़ने लगता है। → दैव-दण्ड के भय और देव-शरण की आवश्यकता को स्वीकार कर अश्वत्थामा अगला कदम उठाने को तत्पर होता है—क्या वह शिव/दैवी शक्ति की शरण लेकर शिविर-प्रवेश का मार्ग पाएगा?
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-माज बक। डे षष्ठो5 ध्याय: अश्वत्थामाका शिविर-द्वारपर एक अद्भुत पुरुषको देखकर उसपर अस्त्रोंका प्रहार करना और अस्त्रोके अभावमें चिन्तित हो भगवान् शिवकी शरणमें जाना धृतराष्ट्र रवाच द्वारदेशे ततो द्रोणिमवस्थितमवेक्ष्य तौ । अकुर्वातां भोजकृपौ कि संजय वदस्व मे,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! अश्वत्थामाको शिविरके द्वारपर खड़ा देख कृतवर्मा और कृपाचार्यने क्या किया? यह मुझे बताओ
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! പാളയത്തിന്റെ കവാടപ്രദേശത്ത് ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ കൃതവർമ്മനും കൃപാചാര്യനും എന്തു ചെയ്തു? എനിക്കു പറയുക।
Verse 2
संजय उवाच कृतवर्माणमामन्त्रय कृपं च स महारथ: । द्रौणि्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमागमत्,संजयने कहा--राजन्! कृतवर्मा और कृपाचार्यको आमन्त्रित करके महारथी अश्वत्थामा क्रोधपूर्ण हृदयसे शिविरके द्वारपर आया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കൃതവർമ്മനെയും കൃപനെയും വിളിച്ചു വരുത്തി, ക്രോധം മൂടിയ മനസ്സോടെ മഹാരഥനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ പാളയത്തിന്റെ കവാടത്തിലേക്ക് വന്നു।
Verse 3
तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् सो<पश्यद् द्वारमाश्रित्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम्,वहाँ उसने चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी एक विशालकाय अद्धुत प्राणीको देखा, जो द्वार रोककर खड़ा था, उसे देखते ही रोंगटे खड़े हो जाते थे। उस महापुरुषने व्याप्रका ऐसा चर्म धारण कर रखा था, जिससे बहुत अधिक रक्त चू रहा था, वह काले मृगचर्मकी चादर ओढ़े और सर्पोंका यज्ञोपवीत पहने हुए था। उसकी विशाल और मोटी भुजाएँ नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये प्रहार करनेको उद्यत जान पड़ती थीं। उनमें बाजूबंदोंके स्थानमें बड़े-बड़े सर्प बँधे हुए थे तथा उसका मुख आगकी लपटोंसे व्याप्त दिखायी देता था। उसने मुँह फैला रखा था, जो दाढ़ोंके कारण विकराल जान पड़ता था। वह भयानक पुरुष सहस्रों विचित्र नेत्रोंसे सुशोभित था
അവിടെ അവൻ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള, മഹാകായമായ ഒരു അത്ഭുതഭൂതത്തെ കവാടം ആശ്രയിച്ച് നിൽക്കുന്നതായി കണ്ടു—കണ്ടമാത്രത്തിൽ രോമാഞ്ചം പടരുന്നത്ര ഭീതിജനകം.
Verse 4
वसानं चर्म वैयाप्र॑ महारुधिरविस्रवम् । कृष्णाजिनोत्तरासड्ूं नागयज्ञोपवीतिनम्,वहाँ उसने चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी एक विशालकाय अद्धुत प्राणीको देखा, जो द्वार रोककर खड़ा था, उसे देखते ही रोंगटे खड़े हो जाते थे। उस महापुरुषने व्याप्रका ऐसा चर्म धारण कर रखा था, जिससे बहुत अधिक रक्त चू रहा था, वह काले मृगचर्मकी चादर ओढ़े और सर्पोंका यज्ञोपवीत पहने हुए था। उसकी विशाल और मोटी भुजाएँ नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये प्रहार करनेको उद्यत जान पड़ती थीं। उनमें बाजूबंदोंके स्थानमें बड़े-बड़े सर्प बँधे हुए थे तथा उसका मुख आगकी लपटोंसे व्याप्त दिखायी देता था। उसने मुँह फैला रखा था, जो दाढ़ोंके कारण विकराल जान पड़ता था। वह भयानक पुरुष सहस्रों विचित्र नेत्रोंसे सुशोभित था
അവൻ ധാരാളം രക്തം ഒഴുകുന്ന വ്യാഘ്രചർമ്മം ധരിച്ചിരുന്നു; മേലങ്കിയായി കൃഷ്ണമൃഗചർമ്മം പൊതിഞ്ഞിരുന്നു; സർപ്പങ്ങളെ യജ്ഞോപവീതമായി അണിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत सौप्तिकपर्वमें अश्वत्थामाका प्रयाणविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,बाहुभि: स्वायतै: पीनैर्नानाप्रहरणोद्यतै: । बद्धाज्दमहासर्प ज्वालामालाकुलाननम् वहाँ उसने चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी एक विशालकाय अद्धुत प्राणीको देखा, जो द्वार रोककर खड़ा था, उसे देखते ही रोंगटे खड़े हो जाते थे। उस महापुरुषने व्याप्रका ऐसा चर्म धारण कर रखा था, जिससे बहुत अधिक रक्त चू रहा था, वह काले मृगचर्मकी चादर ओढ़े और सर्पोंका यज्ञोपवीत पहने हुए था। उसकी विशाल और मोटी भुजाएँ नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये प्रहार करनेको उद्यत जान पड़ती थीं। उनमें बाजूबंदोंके स्थानमें बड़े-बड़े सर्प बँधे हुए थे तथा उसका मुख आगकी लपटोंसे व्याप्त दिखायी देता था। उसने मुँह फैला रखा था, जो दाढ़ोंके कारण विकराल जान पड़ता था। वह भयानक पुरुष सहस्रों विचित्र नेत्रोंसे सुशोभित था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അവൻ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനായ, മഹാകായനായ, അത്ഭുതമായ ഒരു സത്തയെ വാതിലിൽ കാവൽക്കാരനെന്നപോലെ വഴിതടഞ്ഞു നിൽക്കുന്നതായി കണ്ടു; അതിനെ കണ്ടമാത്രം രോമാഞ്ചം പടർന്നു. അവൻ രക്തം ചോരുന്ന വ്യാഘ്രചർമ്മം ധരിച്ചിരുന്നു, കറുത്ത മൃഗചർമ്മം പൊതിഞ്ഞിരുന്നു, സർപ്പങ്ങളെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിച്ചിരുന്നു. അവന്റെ കട്ടിയുള്ള, ബലവത്തായ ഭുജങ്ങൾ പലവിധ ആയുധങ്ങളുമായി പ്രഹരിക്കാൻ സന്നദ്ധമായതുപോലെ തോന്നി; ഭുജബന്ധങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് മഹാസർപ്പങ്ങൾ കെട്ടിയിരുന്നു. അവന്റെ പിളർന്ന വായ് ജ്വാലാമാലകളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ, ദന്തങ്ങളുടെ കാരണം കൂടുതൽ വികരാളമായി; ആയിരക്കണക്കിന് വിചിത്ര നേത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഭയങ്കര പുരുഷൻ വഴി തടഞ്ഞുനിന്നു.
Verse 6
दंष्टाकरालवदनं व्यादितास्यं भयानकम् | नयनानां सहसैश्न विचित्रैरभिभूषितम्,वहाँ उसने चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी एक विशालकाय अद्धुत प्राणीको देखा, जो द्वार रोककर खड़ा था, उसे देखते ही रोंगटे खड़े हो जाते थे। उस महापुरुषने व्याप्रका ऐसा चर्म धारण कर रखा था, जिससे बहुत अधिक रक्त चू रहा था, वह काले मृगचर्मकी चादर ओढ़े और सर्पोंका यज्ञोपवीत पहने हुए था। उसकी विशाल और मोटी भुजाएँ नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये प्रहार करनेको उद्यत जान पड़ती थीं। उनमें बाजूबंदोंके स्थानमें बड़े-बड़े सर्प बँधे हुए थे तथा उसका मुख आगकी लपटोंसे व्याप्त दिखायी देता था। उसने मुँह फैला रखा था, जो दाढ़ोंके कारण विकराल जान पड़ता था। वह भयानक पुरुष सहस्रों विचित्र नेत्रोंसे सुशोभित था इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिचिन्तायां षष्ठोडध्याय:
ദംഷ്ട്രകളാൽ വികരാളമായ മുഖം, പിളർന്ന വായ്—അത്യന്തം ഭയാനകം; ആയിരക്കണക്കിന് വിചിത്ര നേത്രങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം. —ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ സൗപ്തികപർവണി ദ്രൗണിചിന്തായാം ഷഷ്ഠോഽധ്യായഃ.
Verse 7
नैव तस्य वपु: शक््यं प्रवक्तुं वेष एव च । सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वता:,उसके शरीर और वेषका वर्णन नहीं किया जा सकता। सर्वथा उसे देख लेनेपर पर्वत भी भयके मारे विदीर्ण हो सकते थे
അവന്റെ ശരീരവും അവന്റെ വേഷവും—വിവരിച്ച് പറയാൻ കഴിയുന്നതല്ല. എങ്ങനെയായാലും അവനെ കണ്ടമാത്രം ഭയത്തിൽ പർവ്വതങ്ങൾ പോലും പിളർന്നുപോകുമെന്നു തോന്നും.
Verse 8
तस्यास्यान्नासिका भ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वश:ः । तेभ्यश्वाक्षिसहस्रेभ्य: प्रादुरासन् महार्चिष:,उसके मुखसे, दोनों नासिकाओंसे, कानोंसे और हजारों नेत्रोंस भी सब ओर आगकी बड़ी-बड़ी लपटें निकल रही थीं
അവന്റെ വായിൽ നിന്നും, ഇരുനാസികകളിൽ നിന്നും, ഇരുകാതുകളിൽ നിന്നും—എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും—അവ ആയിരം നേത്രങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം, മഹാദീപ്തിയുള്ള ജ്വാലകൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 9
तथा तेजोमरीचिभ्य: शड्खचक्रगदाधरा: । प्रादुरासन् हषीकेशा: शतशो5थ सहस्रशः,उसके तेजकी किरणोंसे शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले सैकड़ों, हजारों विष्णु प्रकट हो रहे थे
അതുപോലെ അവന്റെ തേജസ്സിന്റെ കിരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ച ഹൃഷീകേശന്റെ നൂറുകണക്കിന്—അതെ, ആയിരക്കണക്കിന്—രൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 10
तदत्यद्भुतमालोक्य भूत॑ं लोकभयंकरम् । द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षरवाकिरत्,सम्पूर्ण जगत्को भयभीत करनेवाले उस अद्भुत प्राणीको देखकर द्रोणकुमार अश्वत्थामा भयभीत नहीं हुआ, अपितु उसके ऊपर दिव्य अस्त्रोंकी वर्षा करने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ലോകമൊട്ടാകെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്ന ആ അത്യദ്ഭുത മഹാഭൂതത്തെ കണ്ടിട്ടും ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ വിറച്ചില്ല; പകരം അതിന്മേൽ ദിവ്യായുധങ്ങളുടെ മഴ പെയ്തു.
Verse 11
द्रौणिमुक्तान् शरांस्तांस्तु तद् भूतं॑ महदग्रसत् । उदधेरिव वार्योघान् पावको वडवामुख:,परंतु जैसे बडवानल समुद्रकी जलराशिको पी जाता है, उसी प्रकार उस महाभूतने अश्व॒ृत्थामाके छोड़े हुए सारे बाणोंको अपना ग्रास बना लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രൻ വിട്ട എല്ലാ അമ്പുകളെയും ആ മഹാഭൂതം വിഴുങ്ങി; വഡവാനലാഗ്നി സമുദ്രജലപ്രവാഹങ്ങളെ കുടിച്ചുകളയുന്നതുപോലെ, അശ്വത്ഥാമന്റെ പ്രക്ഷേപങ്ങളെ അതു ഗ്രാസമാക്കി.
Verse 12
अग्रसत् तांस्तथाभूतं द्रौणिना प्रहितान् शरान् । अश्वत्थामा तु सम्प्रेक्ष्य शरौघांस्तान् निरर्थकान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രൻ അങ്ങനെ പ്രഹിതമാക്കിയ അമ്പുകളെ അതു ഗ്രസിച്ചു. അശ്വത്ഥാമൻ തന്റെ അമ്പുവർഷം ഫലശൂന്യമാകുന്നതു കണ്ടു.
Verse 13
सा तमाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरदीर्यत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവനെ പ്രഹരിച്ച ശേഷം, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്രമുള്ള ആ രഥശക്തി മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുപോയി.
Verse 14
युगान्ते सूर्यमाहत्य महोल्केव दिवद्च्युता । उसका अग्रभाग तेजसे प्रकाशित हो रहा था। वह रथ-शक्ति उस महापुरुषसे टकराकर उसी प्रकार विदीर्ण हो गयी, जैसे प्रलयकालमें आकाशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्का सूर्यसे टकराकर नष्ट हो जाती है ।। अथ हेमत्सरुं दिव्यं खडगमाकाशवर्चसम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുഗാന്തത്തിൽ ആകാശത്തിൽ നിന്നു വീണ മഹോൾക്ക സൂര്യനെ തട്ടി നശിക്കുന്നതുപോലെ, അഗ്രഭാഗം തേജസ്സാൽ ജ്വലിച്ച ആ രഥശക്തി ആ മഹാവീരനെ തട്ടി അവിടെയെവിടെ തന്നെ പിളർന്ന് തകർന്നു. തുടർന്ന് സ്വർണമുഷ്ടിയുള്ള, ആകാശപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ ഒരു ദിവ്യഖഡ്ഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു/എടുക്കപ്പെട്ടു.
Verse 15
तत:ः खड्गवरं धीमान् भूताय प्राहिणोत् तदा
അപ്പോൾ ആ ധീമാൻ ആ നിമിഷം തന്നെ ആ ഭൂതസദൃശ ഭയാനക സത്തയിലേക്കു ശ്രേഷ്ഠമായ ഖഡ്ഗം പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 16
ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम्
അപ്പോൾ കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദ്രോണപുത്രൻ ഇന്ദ്രകേതുവിനെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ഗദ എടുത്തു।
Verse 17
ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्तत:
അപ്പോൾ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി, അവൻ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും നോക്കി വഴിയന്വേഷിച്ചു।
Verse 18
अपश्यत् कृतमाकाशमनाकाशं जनार्दनै: । इस प्रकार जब उसके सारे अस्त्र-शस्त्र समाप्त हो गये, तब वह इधर-उधर देखने लगा। उस समय उसे सारा आकाश असंख्य विष्णुओंसे भरा दिखायी दिया ।। व 5 99 द्रोणपुत्रो निरायुध:
അപ്പോൾ അവൻ കണ്ടു—ആകാശം ഇനി ശൂന്യമായ ആകാശമല്ല; ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു) എന്നവന്റെ അനന്ത രൂപങ്ങളാൽ അത് നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 19
ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहदां न शूणोति यः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: സുഹൃത്തുക്കൾ പറയുന്ന അപ്രിയമായാലും ഹിതകരമായ ഉപദേശം പോലും കേൾക്കാത്തവൻ…
Verse 20
स शोचत्यापदं प्राप्प यथाहमतिवर्त्य तौ । 'जो पुरुष अप्रिय किंतु हितकर वचन बोलनेवाले अपने सुहृदोंकी सीख नहीं सुनता है, वह विपत्तिमें पड़कर उसी तरह शोक करता है, जैसे मैं अपने उन दोनों सुहृदोंकी आज्ञाका उल्लंघन करके वष्ट पा रहा हूँ ।। शास्त्रदृष्टानविद्वान् यः समतीत्य जिघांसति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആപത്ത് വന്നാൽ മനുഷ്യൻ ശോകിക്കുന്നു; ഞാൻ ഇപ്പോൾ ശോകിക്കുന്നതുപോലെ, കാരണം ആ രണ്ടു ഹിതൈഷി സുഹൃത്തുകളുടെ ഉപദേശം ഞാൻ ലംഘിച്ചു. സ്വന്തം മംഗളകാംക്ഷികൾ പറയുന്ന അപ്രിയമായാലും ഹിതകരമായ വാക്ക് കേൾക്കാത്തവൻ ദുരന്തത്തിൽ വീണു പിന്നെ അങ്ങനെ തന്നെ വിലപിക്കും. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിശ്ചയിച്ച മര്യാദയെ അവഗണിച്ച് അതിനെ കടന്ന് ഹാനി ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്ന അജ്ഞനും ഒടുവിൽ ആപത്ത് പ്രാപിച്ച് ശോകിക്കും.
Verse 21
गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा,'गौ, ब्राह्मण, राजा, स्त्री, मित्र, माता, गुरु, दुर्बल, जड, अन्धे, सोये हुए, डरे हुए, मतवाले, उन्मत्त और असावधान पुरुषोंपर मनुष्य शस्त्र न चलाये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പശു, ബ്രാഹ്മണൻ, രാജാവ്, സ്ത്രീ—ഇവരോടും; സുഹൃത്ത്, മാതാവ്, ഗുരു—ഇവരോടും മനുഷ്യൻ ആയുധം പ്രയോഗിക്കരുത്. അതുപോലെ ദുർബലൻ, ജഡബുദ്ധി, അന്ധൻ, ഉറങ്ങുന്നവൻ, ഭീതനായവൻ, ഇപ്പോഴേ ഉണർന്നവൻ, മദ്യമത്തൻ, ഉന്മത്തൻ, അശ്രദ്ധനായവൻ—ഇവരോടും ആയുധം ഉയർത്തരുത്.
Verse 22
हीनप्राणजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च । मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च पातयेत्,'गौ, ब्राह्मण, राजा, स्त्री, मित्र, माता, गुरु, दुर्बल, जड, अन्धे, सोये हुए, डरे हुए, मतवाले, उन्मत्त और असावधान पुरुषोंपर मनुष्य शस्त्र न चलाये
പ്രാണബലം ക്ഷീണിച്ചവർ, ജഡബുദ്ധിയുള്ളവർ, അന്ധർ; ഉറങ്ങുന്നവർ, ഭീതനായവർ, ഇപ്പോഴേ എഴുന്നേറ്റവർ; മദ്യമത്തർ, ഉന്മത്തർ, അശ്രദ്ധർ—ഇവരോടു ആയുധം പ്രയോഗിക്കരുത്.
Verse 23
इत्येवं गुरुभि: पूर्वमुपदिष्टं नृणां सदा । सो>हमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदिष्टं सनातनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇങ്ങനെ പണ്ടുകാലം മുതൽ ഗുരുക്കന്മാർ മനുഷ്യർക്കു എപ്പോഴും ഉപദേശിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ ശാസ്ത്രം നിർദേശിച്ച ആ സനാതന പാത ലംഘിച്ചു പോയിരിക്കുന്നു.
Verse 24
तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिण:,“मनीषी पुरुष उसीको अत्यन्त भयंकर आपत्ति बताते हैं, जब कि मनुष्य किसी महान् कार्यका आरम्भ करके भयके कारण भी उससे पीछे हट जाता है और शक्ति-बलसे यहाँ उस कर्मको करनेमें असमर्थ हो जाता है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മनीഷികൾ അതിനേക്കാൾ ഭീകരമായ ആപത്തായി ഇതിനെ പറയുന്നു: മനുഷ്യൻ ഒരു മഹത്തായ കര്മ്മം ആരംഭിച്ചിട്ട് ഭയത്താൽ പിന്നോട്ടു മടങ്ങുകയും, ശക്തി-ബലം ഇല്ലാതെ ആ കര്മ്മം പൂർത്തിയാക്കാൻ അശക്തനാകുകയും ചെയ്യുന്നത്.
Verse 25
यदुद्यम्य महत् कृत्यं भयादपि निवर्तते । अशक्तिश्चैव तत् कर्तु कर्म शक्तिबलादिह,“मनीषी पुरुष उसीको अत्यन्त भयंकर आपत्ति बताते हैं, जब कि मनुष्य किसी महान् कार्यका आरम्भ करके भयके कारण भी उससे पीछे हट जाता है और शक्ति-बलसे यहाँ उस कर्मको करनेमें असमर्थ हो जाता है
ഒരു മഹത്തായ കര്മ്മം ആരംഭിച്ചിട്ടും ഭയത്താല് അതില്നിന്ന് പിന്മാറുകയും, ഇവിടെ ശക്തി-ബലം ഉണ്ടായിട്ടും ആ കര്മ്മം നിര്വഹിക്കാന് അശക്തനാകുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയെ തന്നെയാണ് മേധാവികള് അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ആപത്തായി പറയുന്നു।
Verse 26
न हि दैवाद गरीयो वै मानुषं कर्म कथ्यते । मानुष्यं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति
ദൈവത്തേക്കാള് മനുഷ്യപ്രയത്നം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പറയപ്പെടുന്നില്ല. മനുഷ്യന് പരിശ്രമിച്ച് കര്മ്മം ചെയ്താലും, ദൈവം അനുകൂലിക്കാതിരുന്നാല് അത് സിദ്ധിക്കുകയില്ല।
Verse 27
प्रतिज्ञानं हुविज्ञानं प्रवदन्ति मनीषिण:
മേധാവികള് പറയുന്നു: പ്രതിജ്ഞ വെറും വാക്കല്ല; നന്നായി ആലോചിച്ച് അര്ത്ഥം ഗ്രഹിച്ച് എടുത്ത ദൃഢസങ്കല്പമാണ്।
Verse 28
यदारभ्य क्रियां काज्चिद् भयादिह निवर्तते । “यदि मनुष्य किसी कार्यको आरम्भ करके यहाँ भयके कारण उससे निवृत्त हो जाता है तो ज्ञानी पुरुष उसकी उस कार्यको करनेकी प्रतिज्ञाको अज्ञान या मूर्खता बताते हैं || २७३ || तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम्,“इस समय अपने ही दुष्कर्मके कारण मुझपर यह भय आ पहुँचा है। द्रोणाचार्यका पुत्र किसी प्रकार भी युद्धसे पीछे नहीं हट सकता; परंतु क्या करूँ, यह महाभूत मेरे मार्ममें विघ्न डालनेके लिये दैवदण्डके समान उठ खड़ा हुआ है
ഒരു മനുഷ്യന് ഏതെങ്കിലും കര്മ്മം ആരംഭിച്ചിട്ട് ഇവിടെ ഭയത്താല് അതില്നിന്ന് പിന്മാറുകയാണെങ്കില്, ആ കര്മ്മം ചെയ്യുമെന്ന അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ തന്നെ ജ്ഞാനികള് അജ്ഞാനം—അതായത് മൂഢത—എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാല് ഈ വേളയില് എന്റെ തന്നെ ദുഷ്പ്രേരിതമായ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി ഈ ഭയം എനിക്ക് മേല് വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ദ്രോണന്റെ പുത്രന് യുദ്ധത്തില്നിന്ന് ഒരുവിധത്തിലും പിന്മാറാന് കഴിയില്ല; എങ്കിലും ഞാന് എന്തു ചെയ്യണം? ഈ മഹാഭൂതം ദൈവദണ്ഡംപോലെ ഉയർന്ന് നിന്നു, എന്റെ മര്മ്മസ്ഥാനങ്ങളില് വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുവാന് വന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।
Verse 29
न हि द्रोणसुत: संख्ये निवर्तेत कथंचन । इदं च सुमहद् भूतं दैवदण्डमिवोद्यतम्,“इस समय अपने ही दुष्कर्मके कारण मुझपर यह भय आ पहुँचा है। द्रोणाचार्यका पुत्र किसी प्रकार भी युद्धसे पीछे नहीं हट सकता; परंतु क्या करूँ, यह महाभूत मेरे मार्ममें विघ्न डालनेके लिये दैवदण्डके समान उठ खड़ा हुआ है
ദ്രോണമുനിയുടെ പുത്രന് യുദ്ധത്തില് ഒരുവിധത്തിലും പിന്മാറുകയില്ല. ഇതാ, ഈ അതിമഹത്തായ ഭൂതം ദൈവദണ്ഡംപോലെ ഉയര്ന്ന് നിന്നു, എന്റെ മര്മ്മസ്ഥാനത്തെ തടയാന് ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു।
Verse 30
न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्वथा । ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मति:,“मैं सब प्रकारसे सोचने-विचारनेपर भी नहीं समझ पाता कि यह कौन है? निश्चय ही जो मेरी यह कलुषित बुद्धि अधर्ममें प्रवृत्त हुई है, उसीका विधात करनेके लिये यह भयंकर परिणाम सामने आया है, अतः आज युद्धसे मेरा पीछे हटना दैवके विधानसे ही सम्भव हुआ है
എത്രവിധം ചിന്തിച്ചാലും ഇത് ആരാണെന്ന് എനിക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. നിശ്ചയമായും അധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ എന്റെ ഈ മലിനബുദ്ധിക്കുള്ള വിധിനിശ്ചിതമായ ഭയങ്കരഫലമാണ് ഇത്.
Verse 31
तस्या: फलमिदं घोर प्रतिघाताय कल्पते । तदिदं दैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम्,“मैं सब प्रकारसे सोचने-विचारनेपर भी नहीं समझ पाता कि यह कौन है? निश्चय ही जो मेरी यह कलुषित बुद्धि अधर्ममें प्रवृत्त हुई है, उसीका विधात करनेके लिये यह भयंकर परिणाम सामने आया है, अतः आज युद्धसे मेरा पीछे हटना दैवके विधानसे ही सम्भव हुआ है
അതിന്റെ ഭയങ്കരഫലം പ്രതികാരപ്രഹരമായി വന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് എന്റെ ഈ പിന്മാറ്റം ദൈവവിധിയാൽ നിശ്ചിതമായതാണ്.
Verse 32
नान्यत्र दैवादुद्यन्तुमिह शक््यं कथंचन । सो5हमद्य महादेवं प्रपद्ये शरणं विभुम्
ഇവിടെ ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയൊഴികെ മറ്റേതൊരു മാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും യാതൊരു ശ്രമവും എങ്ങനെയും വിജയിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയായ മഹാദേവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 33
कपर्दिनं देवदेवमुमापतिमनामयम्,“भगवान् शंकर तपस्या और पराक्रममें सब देवताओंसे बढ़कर हैं; अतः मैं उन्हीं रोग- शोकसे रहित, जटाजूटधारी, देवताओंके भी देवता, भगवती उमाके प्राणवल्लभ, कपाल- मालाधारी, भगनेत्र-विनाशक, पापहारी, त्रिशूलधारी एवं पर्वतपर शयन करनेवाले रुद्रदेवकी शरणमें जाता हूँ
ജടാജൂടധാരിയായ, ദേവദേവനായ, ഉമാപതിയായ, രോഗശോകരഹിതനായ കപർദിയെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 34
कपालमालिन रुद्रं भगनेत्रहरं हरम् । स हि देवो>त्यगाद् देवांस्तपसा विक्रमेण च । तस्माच्छरणमभ्येमि गिरिशं शूलपघाणिनम्,“भगवान् शंकर तपस्या और पराक्रममें सब देवताओंसे बढ़कर हैं; अतः मैं उन्हीं रोग- शोकसे रहित, जटाजूटधारी, देवताओंके भी देवता, भगवती उमाके प्राणवल्लभ, कपाल- मालाधारी, भगनेत्र-विनाशक, पापहारी, त्रिशूलधारी एवं पर्वतपर शयन करनेवाले रुद्रदेवकी शरणमें जाता हूँ
കപാലമാലാധാരിയും ഭഗന്റെ നേത്രം ഹരിച്ചവനുമായ ഹര-രുദ്രനെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ ദേവൻ തപസ്സിലും പരാക്രമത്തിലും മറ്റു ദേവന്മാരെ അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ത്രിശൂലപാണിയായ ഗിരീശനെ ശരണം തേടുന്നു.
Verse 126
रथशक्तिं मुमोचासौ दीप्तामग्निशिखामिव । अश्वत्थामाने जो-जो बाण छोड़े, उन सबको वह महाभूत निगल गया। अपने बाण- समूहोंको व्यर्थ हुआ देख अभश्रवत्थामाने प्रज्वलित अग्निशिखाके समान देदीप्यमान रथशक्ति छोड़ी
തന്റെ അമ്പുവർഷം വ്യർത്ഥമായതായി കണ്ട അശ്വത്ഥാമാവ് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിശിഖപോലെ ദീപ്തമായ രഥശക്തി പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 143
कोशात् समुद्वरर्हाशु बिलाद् दीप्तमिवोरगम् । तब अभश्व॒त्थामाने सोनेकी मूठसे सुशोभित तथा आकाशके समान निर्मल कान्तिवाली अपनी दिव्य तलवार तुरंत ही म्यानसे बाहर निकाली, मानो प्रज्वलित सर्पको बिलसे बाहर निकाला गया हो
അപ്പോൾ അശ്വത്ഥാമാവ് സ്വർണ്ണമുഷ്ടിയാൽ ശോഭിക്കുന്നതും ആകാശംപോലെ നിർമ്മലകാന്തിയുള്ളതുമായ തന്റെ ദിവ്യവാൾ ഉടൻ തന്നെ മ്യാനത്തിൽ നിന്ന് വലിച്ചെടുത്തു—കുഴിയിൽ നിന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പത്തെ പുറത്തെടുക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 153
स तदासाद्य भूतं वै बिलं नकुलवद् ययौ । फिर बुद्धिमान् द्रोणपुत्रने वह अच्छी-सी तलवार तत्काल ही उस महाभूतपर चला दी; परंतु वह उसके शरीरमें लगकर उसी तरह विलीन हो गयी, जैसे कोई नेवला बिलमें घुस गया हो
പിന്നീട് ബുദ്ധിമാനായ ദ്രോണപുത്രൻ ആ നല്ല വാൾ ഉടൻ തന്നെ ആ മഹാഭൂതത്തിന്മേൽ വീശി; എന്നാൽ അത് അവന്റെ ശരീരത്തിൽ തട്ടിയിട്ടും, മുങ്ങൂസ് കുഴിയിലേക്കു കയറുന്നതുപോലെ അവിടെത്തന്നെ ലയിച്ചു പോയി।
Verse 166
ज्वलन्तीं प्राहिणोत् तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत् । तदनन्तर कुपित हुए अश्वत्थामाने उसके ऊपर अपनी इन्द्रध्वजके समान प्रकाशित होनेवाली गदा चलायी; परंतु वह भूत उसे भी लील गया
അതിനുശേഷം ക്രുദ്ധനായ അശ്വത്ഥാമാവ് ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ഗദ അവന്റെ മേൽ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ ആ ഭൂതം അതിനെയും വിഴുങ്ങി.
Verse 183
तप्त: कृपवाक्यमनुस्मरन् । अस्त्रहीन अश्वत्थामा यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर कृपाचार्यके वचनोंको बारंबार स्मरण करता हुआ अत्यन्त संतप्त हो उठा और मन-ही-मन इस प्रकार कहने लगा --
അസ്ത്രഹീനനായ അശ്വത്ഥാമാവ് അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ ആ ദൃശ്യം കണ്ടു കൃപാചാര്യന്റെ വചനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട് അത്യന്തം ദുഃഖദഹനത്തിൽ കത്തിയുയർന്നു; പിന്നെ മനസ്സിനുള്ളിൽ ഇങ്ങനെ പറയാൻ തുടങ്ങി—
Verse 206
स पथ: प्रच्युतो धर्मात् कुपथे प्रतिहन्यते । 'जो मूर्ख शास्त्रदर्शी पुरुषोंकी आज्ञाका उल्लंघन करके दूसरोंकी हिंसा करना चाहता है, वह धर्ममार्गसे भ्रष्ट हो कुमार्गमें पड़कर स्वयं ही मारा जाता है
ധർമ്മപഥത്തിൽ നിന്നു വഴുതിവീണ് കുപഥത്തിലേയ്ക്ക് കടക്കുന്നവൻ അവിടെയേ തന്നെ പ്രതിഹതനാകുന്നു. ശാസ്ത്രദർശികളായ ജ്ഞാനികളുടെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ച് മറ്റുള്ളവരെ ഹിംസിക്കുവാൻ മോഹിക്കുന്ന മൂഢൻ, ആ അധർമ്മഫലത്താൽ തന്നേ നശിക്കുന്നു.
Verse 236
अमार्गेणैवमार भ्य घोरामापदमागत: । “इस प्रकार गुरुजनोंने पहले-से ही सब लोगोंको सदाके लिये यह शिक्षा दे रखी है। परंतु मैं उस शास्त्रोक्त सनातन मार्गका उल्लंघन करके बिना रास्तेके ही चलकर इस प्रकार अनुचित कर्मका आरम्भ करके भयंकर आपत्तिमें पड़ गया हूँ
അമാർഗത്തിലൂടെ തന്നെ തുടക്കം കുറിച്ച് ഞാൻ ഭീകരമായ ആപത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. ഗുരുജനങ്ങൾ പണ്ടേ എല്ലാവർക്കും ശാസ്ത്രോക്തമായ സനാതന പഥം ഉപദേശിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ ആ ശാശ്വത നിയമം ലംഘിച്ച് ശരിയായ വഴിയില്ലാതെ അനുചിതകർമ്മം ആരംഭിച്ചു—അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ഭയങ്കര ദുരിതത്തിൽ അകപ്പെട്ടത്.
Verse 263
स पथ: प्रच्युतो धर्माद् विपदं प्रतिपद्यते । “मानव-कर्म (पुरुषार्थ)-को दैवसे बढ़कर नहीं बताया गया है। पुरुषार्थ करते समय यदि दैववश सिद्धि नहीं प्राप्त हुई तो मनुष्य धर्ममार्गसे भ्रष्ट होकर विपत्तिमें फँस जाता है
ധർമ്മപഥത്തിൽ നിന്നു വഴുതുന്നവൻ വിപത്തിൽ വീഴുന്നു. പുരുഷാർത്ഥം മഹത്തായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, ദൈവവശാൽ സിദ്ധി ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ മനുഷ്യൻ സ്ഥിരത നഷ്ടപ്പെടുത്തി ധർമ്മമാർഗത്തിൽ നിന്നു തെറ്റി ദുരിതത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു.
Verse 323
दैवदण्डमिमं घोरं स हि मे नाशयिष्यति । 'दैवकी अनुकूलताके सिवा दूसरा कोई उपाय नहीं है, जिससे किसी प्रकार फिर यहाँ युद्धविषयक उद्योग किया जा सके; इसलिये आज मैं सर्वव्यापी भगवान् महादेवजीकी शरण लेता हूँ। वे ही मेरे सामने आये हुए इस भयानक दैवदण्डका नाश करेंगे
ഈ ഭീകര ദൈവദണ്ഡം തന്നെയാകും എന്നെ നിശ്ചയമായി നശിപ്പിക്കുക. ദൈവാനുകൂല്യം കൂടാതെ ഇവിടെ വീണ്ടും യുദ്ധോദ്യോഗം നടത്താൻ മറ്റൊരു മാർഗമില്ല; അതുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ മഹാദേവന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു—എന്റെ മുന്നിൽ വന്നിരിക്കുന്ന ഈ ഭയങ്കര ദൈവദണ്ഡം അവൻ തന്നെ നശിപ്പിക്കും.
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā confronts the tension between retaliatory intent and śāstra-defined restraints—especially the impropriety of targeting protected or vulnerable categories—while recognizing that transgressive motivation can invite immediate obstruction (pratighāta).
The narrative teaches that force is not universally efficacious: when action departs from dharmic alignment, agency encounters limits; discernment, accountability, and recourse to higher order (daiva/īśvara) become the corrective frame.
No formal phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions implicitly through Aśvatthāmā’s self-diagnosis—linking adharmic resolve to karmic reversal—and through the theological pivot toward Mahādeva as the narrative’s interpretive key.