Adhyaya 2
Daiva–Puruṣakāra Saṃvāda (Kṛpa’s Counsel on Destiny and Human Effort)
Upa-parva: Kṛpa–Nīti Discourse on Daiva and Puruṣakāra (Sauptika Parva, Adhyāya 2 context)
This chapter presents Kṛpa’s systematic argument that human outcomes are bound to two operative causes: daiva (destiny/circumstance) and puruṣakāra (initiative/effort). He rejects one-sided explanations—neither fate alone nor effort alone reliably produces results—arguing instead for their conjunction. Through agricultural analogies, he explains that rain without cultivation and cultivation without rain are both insufficient, making success contingent on coordinated conditions. Kṛpa then differentiates prudent diligence from sloth, noting that the wise exert themselves while recognizing uncertainty, whereas the idle disparage exertion. He observes that effort can still fail due to adverse conditions, and that unearned gain attracts social censure. The discourse turns to governance: proper initiative includes reverence to the divine, ethical intent, and especially consultation with elders and competent advisors; he proposes approaching Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, and Vidura for guidance. Finally, Kṛpa critiques Duryodhana’s earlier policy failures—ignoring well-wishers and engaging in hostility against more virtuous opponents—framing the present crisis as the consequence of deficient deliberation and ethically compromised motivation.
Chapter Arc: रात्रि के रक्त-धुएँ के बाद, अश्वत्थामा के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला धधकती है; तभी कृपाचार्य उसे रोककर कहते हैं—जो वचन तुमने कहा, उसे मैंने सुन लिया, पर पहले विचार करो कि कर्तव्य क्या है। → कृप ‘दैव’ और ‘पुरुषकार’ के द्वंद्व को सामने रखते हैं—मनुष्य दोनों से बँधा है; न केवल दैव से कार्य सिद्ध होते हैं, न केवल कर्म से, सिद्धि उनके योग से आती है। वे चेताते हैं कि मोह में पड़ा मनुष्य हित-अहित का निर्णय खो देता है, इसलिए सत्पुरुषों से सलाह लेना ही रक्षा है। → कृप का निर्णायक उपदेश: जब बुद्धि भ्रमित हो जाए, तब सुहृदों/विद्वानों से पूछो; वे कारण-निर्णय करके जैसी सलाह दें, वैसा ही करना चाहिए—और दैव-पुरुषार्थ में दैव की प्रबलता को पहचानकर भी पुरुषार्थ से विमुख न हो। → अध्याय का निष्कर्ष ‘आचरण-नीति’ बनता है—कार्य आरम्भ किए बिना प्रयोजन सिद्ध नहीं होता; यदि पुरुषार्थ के बाद भी सिद्धि न मिले तो उसे दैव-आघात मानकर अनावश्यक आत्मदाह/विवाद न करो। → कृप का प्रस्ताव उभरता है—चलो धृतराष्ट्र, गांधारी और महामति विदुर से पूछें; अब प्रश्न है कि यह सलाह अश्वत्थामा के उग्र संकल्प को मोड़ेगी या उसे और घातक दिशा देगी।
Shlokas
Verse 1
/ द्वितीयो5 ध्याय: कृपाचार्यका अश्वत्थामाको दैवकी प्रबलता बताते कर्तव्यके विषयमें सत्पुरुषोंसे सलाह लेनेकी प्रेरणा कृप उवाच श्रुतं ते वचनं सर्व यद् यदुक्त त्वया विभो । ममापि तु वच: किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹുവേ, പരാക്രമശാലിയേ! നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി കേട്ടു. ഇനി ഇന്ന് എന്റെ ചില വാക്കുകളും കേൾക്കുക.
Verse 2
आबद्धा मानुषा: सर्वे निबद्धा: कर्मणोर्द्दयो: । दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते
കൃപൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യർ എല്ലാവരും രണ്ടു കാരണങ്ങളാൽ കർശനമായി ബന്ധിതരാണ്: ദൈവം (പ്രാരബ്ധം)യും പുരുഷകാരവും (സ്വപ്രയത്നം)യും. ഇവ രണ്ടിനപ്പുറം മൂന്നാമൊന്നുമില്ല.
Verse 3
न हि दैवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम । न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धस्तु योगत:
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! ദൈവം മാത്രം കൊണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുകയില്ല; മനുഷ്യപ്രയത്നം മാത്രം കൊണ്ടും അല്ല. ഇരുവരുടെയും യുക്തമായ സംയോഗത്തിലൂടെയാണ് സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നത്.
Verse 4
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामन्! केवल दैव या प्रारब्धसे अथवा अकेले पुरुषार्थसे भी कार्योंकी सिद्धि नहीं होती है। दोनोंके संयोगसे ही सिद्धि प्राप्त होती है ।।
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സത്പുരുഷന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അശ്വത്ഥാമാ! ദൈവം/പ്രാരബ്ധം മാത്രം കൊണ്ടോ പുരുഷകാരമായ സ്വപ്രയത്നം മാത്രം കൊണ്ടോ കാര്യസിദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല; ഇരുവരുടെയും സംയോഗത്തിലൂടെയാണ് സിദ്ധി. ഈ രണ്ടിനാൽ തന്നെയാണ് ഉത്തമവും അധമവും ആയ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും ബന്ധിതമായിരിക്കുന്നത്; എല്ലായിടത്തും പ്രവൃത്തിയുടെയും നിവൃത്തിയുടെയും കർമ്മങ്ങൾ ഇവരാൽ തന്നെയാണെന്ന് കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 5
पर्जन्य: पर्वते वर्षन् किन्नु साधयते फलम् । कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन् किन्न साधयते फलम्
കൃപൻ പറഞ്ഞു—മേഘം പർവതത്തിൽ മഴ പെയ്താൽ ഏതു ഫലമാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്? എന്നാൽ അതേ മഴ ഉഴുത വയലിൽ പെയ്താൽ, അത് ഏതു ഫലമാണ് ഉല്പാദിപ്പിക്കാതിരിക്കുക?
Verse 6
उत्थान चाप्यदैवस्य हानुत्थानं च दैवतम् । व्यर्थ भवति सर्वत्र पूर्वस्तत्र विनिश्चय:
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ദൈവത്തിന്റെ പിന്തുണയില്ലാത്ത പുരുഷപ്രയത്നം വ്യർത്ഥമാകുന്നു; പുരുഷപ്രയത്നം കൂടാതെയുള്ള ദൈവവും അതുപോലെ ഫലരഹിതം. എല്ലായിടത്തും ഈ രണ്ടു നിലപാടുകളാണ് വാദിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നാൽ ഇവിടെ ഉറച്ച തീരുമാനം ഇതാണ്—ആദ്യ നിലപാടാണ് സിദ്ധാന്തഭൂതവും ശ്രേഷ്ഠവും: ദൈവസമ്മതി കൂടാതെ വെറും മനുഷ്യശ്രമം വിജയിക്കുകയില്ല.
Verse 7
सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक क्षेत्रे च कर्षिते । बीजं महागुणं भूयात् तथा सिद्धिर्हि मानुषी
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാർ സമയോചിതമായി നല്ല മഴ പെയ്യിക്കുകയും വയൽ ശരിയായി ഉഴുതിരിക്കയും ചെയ്താൽ വിത്ത് മഹാഫലദായകമാകുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യസിദ്ധിയും ദൈവാനുഗ്രഹവും പുരുഷപ്രയത്നവും ചേർന്നാലേ ഉദ്ഭവിക്കൂ.
Verse 8
तयोर्देवं विनिश्ित्य स्वयं चैव प्रवर्तते | प्राज्ञा: पुरुषकारेषु वर्तन्ते दाक्ष्यमाश्रिता:
ഇവ രണ്ടിലും ദൈവം തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ബലവാൻ; അത് സ്വയം തീരുമാനിച്ചെന്നപോലെ, പുരുഷപ്രയത്നത്തെ കാത്തുനിൽക്കാതെ ഫലസാധനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. എങ്കിലും പ്രാജ്ഞർ നൈപുണ്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് പുരുഷപ്രയത്നത്തിലേയ്ക്ക് തന്നെ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें अश्वत्थामाकी मन्त्रणाविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, മനുഷ്യരുടെ പ്രവൃത്തിയോടും നിവൃത്തിയോടും ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഈ രണ്ടിന്റെയും—ദൈവവും പുരുഷപ്രയത്നവും—സഹകരണത്തിലൂടെയാണെന്ന് കാണപ്പെടുന്നു. പരിശ്രമിക്കുന്നവരായാലും പിന്മാറിയവരായാലും, ഫലങ്ങൾ ഒരുപോലെ ഈ രണ്ടിന്റെയും സംയുക്ത പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
Verse 10
कृत: पुरुषकारश्न सो5पि दैवेन सिध्यति । तथास्य कर्मण: कर्तुरभिनिर्वर्ततेी फलम्,किया हुआ पुरुषार्थ भी दैवके सहयोगसे ही सफल होता है तथा दैवकी अनुकूलतासे ही कर्ताको उसके कर्मका फल प्राप्त होता है
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ചെയ്തുകഴിഞ്ഞ പുരുഷപ്രയത്നവും ദൈവത്തിന്റെ പിന്തുണയാൽ മാത്രമേ സിദ്ധിയാകൂ; ദൈവം അനുകൂലമായാൽ മാത്രമേ കർത്താവിന് തന്റെ കർമഫലം യഥാർത്ഥത്തിൽ ലഭിക്കൂ.
Verse 11
उत्थानं च मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् । अफल दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम्
കൃപാചാര്യർ പറഞ്ഞു—ദക്ഷരും സാമർത്ഥ്യമുള്ളവരുമായ മനുഷ്യർ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായി ചെയ്ത പരിശ്രമവും, ദൈവസഹായം ഇല്ലെങ്കിൽ, ഈ ലോകത്ത് ഫലശൂന്യമായി തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 12
तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विन: । उत्थान ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते
ഇവിടെ അലസരും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തവരുമായവർ പരിശ്രമത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു; എന്നാൽ ജ്ഞാനികൾക്ക് അത് രുചിക്കുന്നില്ല.
Verse 13
प्रायशो हि कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि । अकृत्वा च पुनर्दु:खं कर्म पश्येन्महाफलम्
കൃപാചാര്യർ പറഞ്ഞു—സാധാരണയായി ഈ ഭൂമിയിൽ ചെയ്ത കർമ്മം ഫലശൂന്യമാകുന്നത് കാണാറില്ല; എന്നാൽ കർമ്മം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ വീണ്ടും ദുഃഖം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. അതിനാൽ കർമ്മത്തെ മഹാഫലദായകമെന്ന് കരുതണം.
Verse 14
चेष्टामकुर्वल्लैभते यदि किंचिद् यदृच्छया । यो वा न लभते कृत्वा दुर्दर्शा तावुभावषि
കൃപാചാര്യർ പറഞ്ഞു—ആരെങ്കിലും പരിശ്രമം ചെയ്യാതെ യാദൃച്ഛികമായി എന്തെങ്കിലും നേടുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ പരിശ്രമിച്ചിട്ടും ഒന്നും ലഭിക്കാതിരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ—ഇരുവിധക്കാരെയും കാണുക അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്.
Verse 15
शवक्नोति जीवितुं दक्षो नालस: सुखमेधते । दृश्यन्ते जीवलोकेडस्मिन् दक्षा: प्रायो हितैषिण:
കൃപാചാര്യർ പറഞ്ഞു—പരിശ്രമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ദക്ഷൻ സുഖത്തോടെ ജീവിതം നയിക്കാം; എന്നാൽ അലസൻ ഒരിക്കലും സന്തോഷവാനാകില്ല. ഈ ജീവലോകത്തിൽ സാധാരണയായി ദക്ഷരായി തത്സ്പരതയോടെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവരാണ് സ്വന്തം ഹിതം നേടുന്നത് എന്ന് കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 16
यदि दक्ष: समारम्भात् कर्मणो नाश्लुते फलम् | नास्य वाच्यं भवेत् किंचिल्लब्धव्यं वाधिगच्छति
ഒരു കാര്യദക്ഷൻ പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചിട്ടും അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ അവനെ കുറ്റപ്പെടുത്തേണ്ടതില്ല; അല്ലെങ്കിൽ കാലക്രമത്തിൽ അവൻ നേടേണ്ട ലക്ഷ്യം തീർച്ചയായും കൈവരിക്കും।
Verse 17
अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति घिछित: । स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्पो भवति भूयश:
എന്നാൽ ഈ ലോകത്ത് യാതൊരു കർമവും ചെയ്യാതെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നവൻ നിന്ദ്യനാകുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും മറ്റുള്ളവരുടെ ദ്വേഷത്തിന് പാത്രമാകുന്നു।
Verse 18
एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतो5न्यथा । स करोत्यात्मनो5नर्थनिष बुद्धिमतां नयः:
ഇതു തന്നെയാണ്. എന്നാൽ ഈ തത്ത്വത്തെ അവഗണിച്ച് മറുവഴി നടക്കുന്നവൻ—വിധിയും പുരുഷപ്രയത്നവും ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെ അംഗീകരിക്കാതെ ഒന്നിന്മേൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവൻ—സ്വന്തം അനർത്ഥം തന്നെ വരുത്തുന്നു; ഇതാണ് ജ്ഞാനികളുടെ സ്ഥിരനയം।
Verse 19
हीन॑ पुरुषकारेण यदि दैवेन वा पुनः । कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत्,पुरुषार्थहीन दैव अथवा दैवहीन पुरुषार्थ--इन दो ही कारणोंसे मनुष्यका उद्योग निष्फल होता है
പുരുഷപ്രയത്നം കുറവായാലും അല്ലെങ്കിൽ വിധി അനുകൂലമല്ലായാലും—ഈ രണ്ടിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു കാരണത്താൽ മനുഷ്യന്റെ ഉദ്യമം ഫലരഹിതമാകുന്നു।
Verse 20
हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिद्धयति । दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान् सम्यगीहते
ഇവിടെ പുരുഷപ്രയത്നം ഇല്ലാത്ത കർമം സിദ്ധിയിലേക്കെത്തുകയില്ല. എന്നാൽ ദൈവശക്തികൾക്ക് നമസ്കരിച്ചു, പിന്നെ ശരിയായ വിവേകത്തോടെ തന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ തന്റെ ഉദ്യമത്തെ സഫലമാക്കുന്നു।
Verse 21
सम्यगीहा पुनरियं यो वृद्धानुपसेवते
കൃപൻ പറഞ്ഞു—ഇതുതന്നെ വീണ്ടും യുക്തമായ മാർഗമാണ്: ആരെങ്കിലും മുതിർന്നവരെ ഉപസേവിച്ച് ശുശ്രൂഷിക്കുന്നുവോ.
Verse 22
उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसम्मता:
വീണ്ടും വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ്, എപ്പോഴും എല്ലാവരും ജ്ഞാനികളെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന മുതിർന്നവരോട് ചോദിച്ച് ഉപദേശം തേടണം.
Verse 23
वृद्धानां वचन श्रुत्वा यो<भ्युत्थानं प्रयोजयेत्
മുതിർന്നവരുടെ വാക്ക് കേട്ട ശേഷം, ആരെങ്കിലും (മറ്റുള്ളവരെ) എഴുന്നേറ്റ് പ്രവർത്തിയിലേർപ്പെടാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നുവോ.
Verse 24
रागात् क्रोधाद् भयाल्लो भाद् यो<र्थानीहति मानव:
ആസക്തി, ക്രോധം, ഭയം, ലോഭം എന്നിവയുടെ വശം ചെന്നു ആരെങ്കിലും ധനലാഭം തേടി പരിശ്രമിക്കുന്നുവോ.
Verse 25
सो<यं दुर्योधनेनार्थों लुब्धेनादीर्घदर्शिना
ഇതേ ദുരന്തഫലം ലാഭലോലനും ദൂരദർശനമില്ലാത്തവനുമായ ദുര്യോധനൻ തന്നെക്കായി വരുത്തിവെച്ചു; പലവട്ടം വിലക്കിയിട്ടും, ഗുണത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവരോടു വൈരം കെട്ടിപ്പിടിച്ചു.
Verse 26
असमर्थ्य समारब्धो मूढत्वादविचिन्तित: । हितबुद्धीननादृत्य सम्मन्त्रयासाधुभि: सह
കൃപൻ പറഞ്ഞു— “നിറവേറ്റാനുള്ള ശേഷിയില്ലാതെയും നീ ഈ സംരംഭം തുടങ്ങി—മോഹത്താൽ, ആലോചനയില്ലാതെ. ഹിതബുദ്ധിയുള്ളവരെ അവഗണിച്ച് ദുഷ്ടരോടൊപ്പം ചേർന്ന് നീ മന്ത്രിച്ചു.”
Verse 27
पूर्वमप्यतिदु:शीलो न धैर्य कर्तुमहति
കൃപൻ പറഞ്ഞു— “മുമ്പേ തന്നെ അവൻ അത്യന്തം ദുഷ്ശീലനായിരുന്നുവ്; ധൈര്യമോ ആത്മസംയമനമോ പാലിക്കാൻ അവൻ യോഗ്യനല്ല.”
Verse 28
तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणां न कृतं वच: । पहले भी वह बड़े दुष्ट स्वभावका था। धैर्य रखना तो वह जानता ही नहीं था। उसने मित्रोंकी बात नहीं मानी; इसलिये अब काम बिगड़ जानेपर पश्चात्ताप करता है ।।
കൃപൻ പറഞ്ഞു— “കാര്യങ്ങൾ തകർന്നപ്പോൾ അവൻ പശ്ചാത്താപത്തിൽ കത്തുന്നു; കാരണം സുഹൃത്തുകളുടെ വാക്ക് അവൻ നടപ്പാക്കിയില്ല. മുമ്പേ തന്നെ അവൻ പൂർണ്ണമായും ദുഷ്ടസ്വഭാവക്കാരൻ; ക്ഷമ പിടിച്ചു നിൽക്കാൻ അവനറിയില്ല. മിത്രങ്ങളുടെ ഉപദേശം അവഗണിച്ച് പദ്ധതി പാളിയപ്പോൾ ഇപ്പോൾ അവൻ അനുതാപത്തിൽ തപിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഞങ്ങൾ ആ പാപപുരുഷനെ പിന്തുടർന്നുകൊണ്ടേയിരുന്നു.”
Verse 29
अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता
“ഈ ദുരന്തം കൊണ്ടു ഞാൻ ഇന്നും പീഡിതനാണ്.”
Verse 30
बुद्धिश्चिन्तयते किंचित् स्वं श्रेयो नावबुद्धयते । इस संकटसे सर्वथा संतप्त होनेके कारण मेरी बुद्धि आज बहुत सोचने-विचारनेपर भी अपने लिये किसी हितकर कार्यका निर्णय नहीं कर पाती है ।।
കൃപൻ പറഞ്ഞു— “എന്റെ ബുദ്ധി കുറെ ചിന്തിക്കുന്നു; എങ്കിലും എനിക്ക് എന്താണ് ശ്രേയസ് എന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽ എല്ലാതുറയിലും വെന്തുകൊണ്ട്, ഇന്ന് ഏറെ ആലോചിച്ചിട്ടും എന്റെ ഹിതത്തിനായൊരു തീരുമാനത്തിലേക്ക് എത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇത്തരമൊരു വേളയിൽ മനുഷ്യൻ വിശ്വസ്ത സുഹൃത്തുക്കളെയും ഹിതൈഷികളെയും ചോദിച്ചു ഉപദേശം തേടണം.”
Verse 31
ततोअस्य मूल कार्याणां बुद्धया निश्चित्य वै बुध:
അപ്പോൾ ആ ബുദ്ധിമാൻ നിർമല വിവേചനത്തോടെ ആലോചിച്ച്, ഈ കാര്യത്തിൽ കൈക്കൊള്ളേണ്ട അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തിപഥം ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 32
ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य ह
പിന്നീട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ധൃതരാഷ്ട്രനെയും ഗാന്ധാരിയെയും സമീപിച്ച് (അവരുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തി)।
Verse 33
ते पृष्टास्तु वदेयुर्यच्छेयो न: समनन्तरम्
അവരോട് ചോദിച്ചാൽ അവർ ഉടൻ—ഒരുതരത്തിലുള്ള വൈകല്യമില്ലാതെ—നമുക്കു യഥാർത്ഥത്തിൽ ശ്രേയസ്കരമായതേ പറയണം।
Verse 34
तदस्माभि: पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मति: । हमारे पूछनेपर वे लोग अब हमारे लिये जो श्रेयस्कर कार्य बतावें, वही हमें करना चाहिये; मेरी बुद्धिका तो यही दृढ़ निश्चय है ।।
കൃപൻ പറഞ്ഞു—“അതുകൊണ്ട് നാം വീണ്ടും പ്രവർത്തിയിൽ പ്രവേശിക്കണം; ഇതാണ് എന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം. കാരണം ഒരു പ്രവർത്തി ആരംഭിക്കാതെ എവിടെയും യാതൊരു ലക്ഷ്യവും സിദ്ധിക്കുകയില്ല. പുരുഷാർത്ഥം ചെയ്തിട്ടും സിദ്ധി ലഭിക്കാത്തവർ നിശ്ചയമായും ദൈവബാധിതരാണ്; ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട।”
Verse 35
कृते पुरुषकारे तु येषां कार्य न सिद्धयति । दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा
കൃപൻ പറഞ്ഞു—“പുരുഷാർത്ഥം ചെയ്തിട്ടും ആരുടെ കാര്യം സിദ്ധിക്കാത്തുവോ, അവർ നിശ്ചയമായും ദൈവബാധിതരാണ്; ഇതിൽ വിചാരം വേണ്ട।”
Verse 206
दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघधैर्विहन्यते । पुरुषार्थके बिना तो यहाँ कोई कार्य सिद्ध नहीं हो सकता। जो दैवको मस्तक झुकाकर सभी कार्योके लिये भलीभाँति चेष्टा करता है
കൃപൻ പറഞ്ഞു— ദക്ഷനും ദാക്ഷിണ്യസമ്പന്നനുമായ പുരുഷൻ വ്യർത്ഥമായ അലയ്ച്ചകൊണ്ടു തകർന്നുപോകുകയില്ല. പുരുഷാർത്ഥമില്ലാതെ ഇവിടെ ഒരു കാര്യവും സിദ്ധിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ ദൈവത്തിനു ശിരസ്സു നമിച്ചിട്ടും ഓരോ കാര്യത്തിലും യഥാവിധി പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ— അത്തരം ദക്ഷനും ഉദാരനുമായ പുരുഷൻ പരാജയങ്ങളാൽ നശിക്കുകയില്ല.
Verse 213
आपृच्छति च यच्छेय: करोति च हित॑ वच: । यह भलीभाँति चेष्टा उसीकी मानी जाती है जो बड़े-बूढ़ोंकी सेवा करता है, उनसे अपने कल्याणकी बात पूछता है और उनके बताये हुए हितकारक वचनोंका पालन करता है
കൃപൻ പറഞ്ഞു— മൂപ്പന്മാരെ സേവിക്കുകയും, തനിക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ശ്രേയസ് എന്തെന്നു അവരോടു ചോദിക്കുകയും, അവർ പറഞ്ഞ ഹിതവചനങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവന്റെ ആചാരമാണ് ആദരിക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 226
ते सम योगे पर मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते । प्रतिदिन सबेरे उठ-उठकर वृद्धजनोंद्वारा सम्मानित पुरुषोंसे अपने हितकी बात पूछनी चाहिये; क्योंकि वे अप्राप्तकी प्राप्ति करानेवाले उपायके मुख्य हेतु हैं। उनका बताया हुआ वह उपाय ही सिद्धिका मूल कारण कहा जाता है
കൃപൻ പറഞ്ഞു— സമ്യകാചാരയോഗത്തിലാണ് പരമ മൂലം; ആ മൂലത്തെയാണ് സിദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനം എന്നു പറയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് പ്രതിദിനം പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, ആദരത്തോടെ മൂപ്പന്മാരും പൂജ്യരുമായ പുരുഷന്മാരെ സമീപിച്ച് തനിക്കുള്ള ഹിതം എന്തെന്നു ചോദിക്കണം; കാരണം അപ്രാപ്തത്തെ പ്രാപ്തമാക്കുന്ന ഉപായങ്ങളുടെ പ്രധാന കാരണക്കാരൻമാർ അവർ തന്നെയാണ്. അവർ ഉപദേശിക്കുന്ന മാർഗ്ഗം തന്നെയാണ് സിദ്ധിയുടെ മൂലകാരണമെന്നു പ്രസിദ്ധം.
Verse 236
उत्थानस्य फलं सम्यक् तदा स लभते5चिरात् | जो वृद्ध पुरुषोंका वचन सुनकर उसके अनुसार कार्य आरम्भ करता है, वह उस कार्यका उत्तम फल शीघ्र ही प्राप्त कर लेता है
കൃപൻ പറഞ്ഞു— മൂപ്പന്മാരുടെ വചനം കേട്ട് അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നവൻ, ആ പരിശ്രമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥവും ഉത്തമവുമായ ഫലം शीഘ്രം തന്നെ ലഭിക്കുന്നു.
Verse 246
अनीशक्षावमानी च स शीतघ्र॑ भ्रश्यते श्रिय: । अपने मनको वशगमें न रखते हुए दूसरोंकी अवहेलना करनेवाला जो मानव राग
കൃപൻ പറഞ്ഞു— ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനും മറ്റുള്ളവരെ അവമാനിക്കുന്നവനും शीഘ്രം തന്നെ ശ്രീവൈഭവത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്നു. സ്വന്തം മനസ്സിനെ വശപ്പെടുത്താതെ, രാഗം, ക്രോധം, ഭയം, ലോഭം എന്നിവയുടെ അധീനനായി ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കായി പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ ഉടൻ തന്നെ ധനവും അധികാരവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
Verse 266
वार्यमाणो5करोद् वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरै: । दुर्योधन लोभी और अदूरदर्शी था। उसने मूर्खतावश न तो किसीका समर्थन प्राप्त किया और न स्वयं ही अधिक सोच-विचार किया। उसने अपना हित चाहनेवाले लोगोंका अनादर करके दुष्टोंक साथ सलाह की और सबके मना करनेपर भी अधिक गुणवान् पाण्डवोंके साथ वैर बाँध लिया
പുനഃപുനഃ തടയപ്പെടുകയും ഉപദേശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടും, ഗുണത്തിലും ശ്രേഷ്ഠതയിലും മേന്മയുള്ള പാണ്ഡവരോടു അവൻ വൈരമേ തിരഞ്ഞെടുത്തു. ലോഭവും അദൂരദർശിതയും മൂലം അന്ധനായിട്ട്, ഹിതൈഷികളെ അവമാനിച്ചു, ദുഷ്ടരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു, എല്ലാവരും വിലക്കിയിട്ടും അധികഗുണവാന്മാരായ പാണ്ഡവരോടു വിനാശകരമായ ശത്രുത കെട്ടിപ്പിടിച്ചു.
Verse 283
अस्मानप्यनयस्तस्मात् प्राप्तोडयं दारुणो महान् | हमलोग जो उस पापीका अनुसरण करते हैं, इसीलिये हमें भी यह अत्यन्त दारुण अनर्थ प्राप्त हुआ है
ആ പാപമാർഗം പിന്തുടർന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങളിലേക്കും ഈ മഹത്തും അത്യന്തം ദാരുണവുമായ അനർത്ഥം വന്നുവീണിരിക്കുന്നു.
Verse 303
तत्रास्य बुद्धिर्विनयस्तत्र श्रेयश्व॒ पश्यति । जब मनुष्य मोहके वशीभूत हो हिताहितका निर्णय करनेमें असमर्थ हो जाय
അവിടെ—വിശ്വസ്ത ഹിതൈഷികളുടെ ഉപദേശത്തിൽ—മനുഷ്യന് ബുദ്ധിയും വിനയവും ലഭിക്കുന്നു; അവിടെയേ അവൻ തന്റെ ശ്രേയസ്സിനെ കാണുന്നു. മോഹം പിടിച്ചടക്കി ഹിതാഹിതം വിധിക്കാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ, അവൻ സുഹൃത്തുകളുടെ ഉപദേശം തേടണം; അവരുടെ വഴിയിലൂടെയാണ് വിവേകം തിരിച്ചുകിട്ടുന്നതും സ്വഹിതത്തിന്റെ പാത തെളിയുന്നതും.
Verse 316
तेअत्र पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत् कर्तव्यं तथा भवेत् | पूछनेपर वे विद्वान् हितैषी अपनी बुद्धिसे उसके कार्योंके मूल कारणका निश्चय करके जैसी सलाह दें, वैसा ही उसे करना चाहिये
ഈ കാര്യത്തിൽ ചോദിച്ചാൽ, ആ പണ്ഡിത ഹിതൈഷികൾ തങ്ങളുടെ ബുദ്ധിയാൽ പ്രവർത്തിയുടെ മൂലകാരണം നിർണ്ണയിച്ച് ഏതു ഉപദേശം നൽകുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെയാകണം ചെയ്യേണ്ടത്.
Verse 326
उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् । अतः हमलोग राजा धुृतराष्ट्र, गान्धारी देवी तथा परम बुद्धिमान् विदुरजीके पास चलकर पूछें
വരിക; നാം ചെന്നു മഹാമതിയായ വിദുരനോട് ചോദിക്കാം. അതിനാൽ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനെയും ദേവി ഗാന്ധാരിയെയും, അതിപ്രജ്ഞനായ വിദുരനെയും സമീപിച്ച് നാം ഉപദേശം തേടാം.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether to attribute outcomes to fate or to personal agency, and how to act responsibly when effort may still fail—balancing diligence with humility and avoiding both fatalism and reckless overconfidence.
Sustained, competent effort guided by ethical intent and wise counsel is the recommended norm; success is most likely when initiative aligns with favorable conditions, and failure should be interpreted without collapsing into either blame-only or fate-only explanations.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is normative—establishing a practical-ethical framework for action and consultation that supports later decisions in the post-war narrative.