Adhyaya 123

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ श्लोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं।) फल र (0) आज अत+- एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा पाषाणयोधी म्लेच्छोंकी सेनाका संहार और दुःशासनका सेनासहित पलायन धृतराष्ट्र रवाच सम्प्रमृद्य महत्‌ सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्‌ । निर्ह्लीका मम ते पुत्रा: किमकुर्वत संजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ശൈനേയനായ സാത്യകിയും അർജുനനും എന്റെ മഹാസൈന്യത്തെ ചവിട്ടിമെതിച്ച് മുന്നേറുമ്പോൾ, എന്റെ ആ നിർലജ്ജ പുത്രന്മാർ അപ്പോൾ എന്തു ചെയ്തു?

Verse 2

कथं वैषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्‌ । शैनेयचरितं दृष्टवा यादृशं सव्यसाचिन:,वे सब-के-सब मरना चाहते थे। उस समय युद्धस्थलमें अर्जुनके समान ही सात्यकिका चरित्र देखकर उनकी कैसी धारणा हुई थी?

ആ യുദ്ധത്തിൽ മരിക്കാൻ തയ്യാറായിരുന്ന അവരിൽ അപ്പോൾ ധൈര്യം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു? സവ്യസാചിയായ അർജുനനെപ്പോലെ തന്നെയുള്ള ശൈനേയ സാത്യകിയുടെ ചരിതം കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ മനസ്സിൽ എങ്ങനെയുള്ള ഉറച്ച ധാരണ പിറന്നു?

Verse 3

कि नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्र॑ सैन्यमध्ये पराजिता: । कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशा:

സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ തന്നെ പരാജിതരായി അവർ തങ്ങളുടെ ക്ഷാത്രബലത്തെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയും? മഹായശസ്സുള്ള സാത്യകി യുദ്ധത്തിൽ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും കടന്ന് എങ്ങനെ മുന്നേറി?

Verse 4

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । शैनेयोडभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्य संजय,संजय! युद्धस्थलमें मेरे पुत्रोंके जीते-जी शिनिनन्दन सात्यकि किस तरह आगे जा सके? संजय! यह सब मुझे बताओ

സഞ്ജയാ! അവിടെ എന്റെ പുത്രന്മാർ ജീവനോടെ ഇരിക്കെ, ശിനിനന്ദനൻ സാത്യകി ആ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ മുന്നേറി? സഞ്ജയാ, അതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.

Verse 5

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छूणोम्यहम्‌ । एकस्य बहुभि: सार्ध शत्रुभिस्तैर्महारथै:

താതാ! നിന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഞാൻ അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായൊരു കാര്യം കേൾക്കുന്നു—ശത്രുസേനയിലെ ആ അനേകം മഹാരഥന്മാരോടൊപ്പം ഒരേയൊരു സാത്യകിക്ക് ഇങ്ങനെ ഭീകരമായൊരു യുദ്ധം ഉണ്ടായെന്ന്.

Verse 6

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति । यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथा:

എന്റെ ദുര്ഭാഗ്യപുത്രനോടു സംബന്ധിച്ച് എല്ലാം പ്രത്യുല്ലാസമായി മാറുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം യുദ്ധഭൂമിയിൽ സാത്വതവീരൻ സാത്യകി അനേകം മഹാരഥന്മാരെ വധിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 7

एकस्य हि न पर्याप्त यत्सैन्यं तस्प संजय । क़ुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवा:,संजय! और सब पाण्डव तो दूर रहें, क्रोधमें भरे हुए अकेले सात्यकिके लिये भी मेरी सारी सेना पर्याप्त नहीं है

സഞ്ജയാ! ക്രോധം കത്തുന്ന ആ ഒരേയൊരു യുയുധാനൻ (സാത്യകി) എതിരിൽ എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും പോലും മതിയാകില്ല; പാണ്ഡവർ അകലെ നിൽക്കട്ടെ—അവർ എല്ലാവരും മാറിനിൽക്കട്ടെ.

Verse 8

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ । यथा पशुगणान्‌ सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतानू मम

സമരത്തിൽ കൃതിനനും വിചിത്രയോധിയും ആയ ദ്രോണനെയും ജയിച്ച ശേഷം സാത്യകി എന്റെ പുത്രന്മാരെ വധിക്കും—സിംഹം മൃഗക്കൂട്ടത്തെ തകർക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 9

कृतवर्मादिश्ि: शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे । युयुधानो न शकितो हन्तुं यत्‌ पुरुषर्षभ:,कृतवर्मा आदि बहुत-से शूरवीर समरांगणमें प्रयत्न करते ही रह गये; परंतु पुरुषप्रवर सात्यकि मारे न जा सके

കൃതവർമ്മാദികളായ അനേകം ശൂരന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സർവ്വശക്തിയോടെ പരിശ്രമിച്ചിട്ടും, പുരുഷവൃഷഭനായ യുയുധാനനെ (സാത്യകിയെ) വധിക്കാൻ അവർക്കായില്ല.

Verse 10

नैतदीदृशकं युद्ध॑ कृतवांस्तत्र फाल्गुन: । यादृशं कृतवान्‌ युद्ध शिनेर्नप्ता महायशा:,शिनिके महायशस्वी पौत्र सात्यकिने वहाँ जैसा युद्ध किया, वैसा तो अर्जुनने भी नहीं किया था

അവിടെ ഫാൽഗുനനായ അർജുനനും അത്തരം യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടില്ല; ശിനിയുടെ മഹായശസ്സുള്ള പൗത്രനായ സാത്യകി ചെയ്ത യുദ്ധം അതുല്യമായിരുന്നു.

Verse 11

संजय उवाच तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ दुर्योधनकृतेन च । शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्‌ ते वक्ष्यामि भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നിന്റെ ദുർമന്ത്രണവും ദുര്യോധനന്റെ കൃത്യങ്ങളും കൊണ്ടാണ് ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത്. ഭാരതാ! ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 12

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्‌ मिथ: । परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्‌

നിന്റെ പുത്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവർ പരസ്പരം പ്രതിജ്ഞകൾ കെട്ടി വീണ്ടും സംശപ്തകരായി; യുദ്ധത്തിനായി ക്രൂരമായ ദൃഢനിശ്ചയം ഉറപ്പിച്ച് അവർ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു.

Verse 13

त्रीणि सादिसहस््राणि दुर्योधनपुरोगमा: । शककाम्बोजबाह्लीका यवना: पारदास्तथा

ദുര്യോധനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി മൂവായിരം യോദ്ധാക്കൾ—ശകർ, കാംബോജർ, ബാഹ്ലീകർ, യവനർ, പാരദർ മുതലായവർ—ശൈനേയനായ സാത്യകിയിലേക്കു പാഞ്ഞു; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു ശലഭങ്ങൾ ചാടുന്നതുപോലെ.

Verse 14

कुलिन्दास्तड्भणाम्बष्ठा: पैशाचाश्न सबर्बरा: । पर्वतीयाश्न राजेन्द्र क़ुद्धा: पाषाणपाणय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! കുലിന്ദർ, തങ്ഗണർ, അംബഷ്ടർ, പൈശാചർ, ബർബരർ, പർവ്വതജാതി യോദ്ധാക്കൾ—എല്ലാവരും ക്രോധത്തോടെ, കൈകളിൽ കല്ലുകൾ പിടിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു ചാടുന്ന ശലഭങ്ങളെപ്പോലെ, ശൈനേയൻ (സാത്യകി) മേൽ പാഞ്ഞെത്തി।

Verse 15

।। युक्ताश्न पर्वतीयानां रथा: पाषाणयोधिनाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കല്ലുകൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആ പർവ്വതീയരുടെ രഥങ്ങൾ പർവ്വതജാത അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമായിരുന്നു।

Verse 16

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च

അതിനുശേഷം ആയിരം രഥങ്ങളോടും നൂറു മഹാരഥന്മാരോടും എണ്ണമറ്റ പദാതികളോടും കൂടി അവർ ശൈനേയൻ (സാത്യകി) മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 17

द्विरदानां सहस्नरेण द्विसाहसैश्व॒ वाजिभि: । शरवर्षाणि मुज्चन्तो विविधानि महारथा:

ആയിരം ആനകളോടും രണ്ടായിരം കുതിരകളോടും കൂടി ആ മഹാരഥന്മാർ പലവിധ അമ്പുവർഷങ്ങൾ തുടർച്ചയായി വിടർത്തി।

Verse 18

तांश्व संचोदयन्‌ सर्वान्‌ घ्नतैनमिति भारत

ഹേ ഭാരത! അവൻ എല്ലാവരെയും പ്രേരിപ്പിച്ച്—“ഇവനെ വധിക്കൂ!” എന്നു വിളിച്ചു പറഞ്ഞു।

Verse 19

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഞങ്ങൾ ശൈനേയന്റെ അത്ഭുതകരമായ, മഹത്തായ വീരകൃത്യവും വീരാചരണവും കണ്ടു.

Verse 20

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्‌ बलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ രഥസേനയെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; ആനകളുടെ ആ ബലത്തെയും നശിപ്പിച്ചു; ഇങ്ങനെ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ശത്രുവിന്റെ ക്രമീകരിച്ച ശക്തിയെ കൂടുതൽ തകർത്തു.

Verse 21

तत्र चक्रैविमथितैर्भग्नैश्न परमायुधै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ രഥചക്രങ്ങളുടെ പ്രഹരത്തിൽ യുദ്ധഭൂമി മഥിക്കപ്പെട്ടും കീറിപ്പിളർന്നും കിടന്നു; ഉത്തമായുധങ്ങളും തകർന്നുകിടന്നു.

Verse 22

अक्षैश्व बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरै: । कुण्जरैर्मथितैश्वापि ध्वजैश्व विनिपातितैः

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമി പലവിധം നിറഞ്ഞുകിടന്നു—അക്ഷങ്ങൾ തകർന്ന രഥങ്ങൾ, ഒടിഞ്ഞ നുകങ്ങളും ഈഷാദണ്ഡ-ബന്ധുരങ്ങളും, മഥിക്കപ്പെട്ടും ചതഞ്ഞും കിടക്കുന്ന ആനകൾ, താഴെയെറിഞ്ഞ പതാകകൾ.

Verse 23

वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्‍कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഭൂമി കവചങ്ങളാലും ചിതറിയ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളാലും നിറഞ്ഞുകിടന്നു; കൂടാതെ, ഹേ മാരിഷ, മാലകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, രഥങ്ങളുടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന പട്ടകൾ (അനുകർഷങ്ങൾ) എന്നിവയും ഭൂമിയെ മൂടിയിരുന്നു.

Verse 24

गिरिरूपधराश्चापि पतिता: कुज्जरोत्तमा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പർവ്വതസദൃശ രൂപം ധരിച്ച ശ്രേഷ്ഠ ഗജങ്ങളും വീണുപോയി.

Verse 25

सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा,नरेश्वर! सुप्रतीक, महापद्मय, ऐरावत तथा अन्य [पुण्डरीक, पुष्पदन्‍्त और सार्वभौम-- (इन) दिग्गजोंके] कुलोंमें उत्पन्न हुए बहुतेरे दंतार हाथी भी वहाँ धरतीपर लोट रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! സുപ്രതീക-മഹാപദ്മ വംശങ്ങളിലും, അതുപോലെ ഐരാവത വംശത്തിലും, പുണ്ഡരീക, പുഷ്പദന്ത, സാർവഭൗമ മുതലായ പ്രസിദ്ധ ദിഗ്ഗജ-വംശങ്ങളിൽ ജനിച്ച അനേകം ദന്തിവര ഗജങ്ങൾ അവിടെ ഭൂമിയിൽ ഉരുളുകയായിരുന്നു.

Verse 26

ऐरावतकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । जाता दन्तिवरा राजन्‌ शेरते बहवो हता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഐരാവത വംശത്തിലും മറ്റു വംശങ്ങളിലും ജനിച്ച അനേകം ശ്രേഷ്ഠ ദന്തിവര ഗജങ്ങൾ ഹതരായി അവിടെ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു.

Verse 27

वनायुजानू्‌ पर्वतीयान्‌ काम्बोजान्‌ बाह्विकानपि | तथा हयवरान्‌ राजन्‌ निजघ्ने तत्र सात्यकि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ സാത്യകി വനായു, പർവ്വതജന്യ, കാംബോജ, ബാഹ്ലീക ദേശങ്ങളിൽ ജനിച്ച ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളെയും വധിച്ചു വീഴ്ത്തി.

Verse 28

नानादेशसमुत्थांश्व नानाजातींश्व दन्तिन: । निजघ्ने तत्र शैनेय: शतशो5थ सहस्रश:,शिनिके उस वीर पौत्रने अनेक देशोंमें उत्पन्न हुए विभिन्न जातिके सैकड़ों और हजारों हाथियोंका भी संहार कर डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ശിനിയുടെ വീരപൗത്രനായ ശൈനേയൻ (സാത്യകി) പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുമെത്തിയ, പല ജാതികളിലുള്ള ഗജങ്ങളെ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും വധിച്ചു വീഴ്ത്തി.

Verse 29

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्‌ दुःशासनोडब्रवीत्‌ । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व:

ആ ആനകളെ മരണത്തിന്റെ താടികളിലേക്കു തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ദുഃശാസനൻ കൊള്ളയടിക്കുന്ന ദസ്യുക്കളോടു പറഞ്ഞു— “ധർമ്മം അറിയാത്ത യോദ്ധാക്കളേ! ഇങ്ങനെ ഓടിപ്പോയാൽ നിങ്ങൾക്ക് എന്തു ലഭിക്കും? മടങ്ങിവന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യൂ; ഈ പലയോട്ടത്തിന് നിങ്ങൾക്ക് എന്തു പ്രയോജനം?”

Verse 30

तांश्वातिभग्नान्‌ सम्प्रेक्ष्य पुत्रो द:ःशासनस्तव । पाषाणयोधिन: शूरान्‌ पर्वतीयानचोदयत्‌

അവർ പൂർണ്ണമായി തകർന്നു അക്രമമായി ഓടിപ്പോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുഃശാസനൻ കല്ലെറിഞ്ഞ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന വീര പർവ്വതയോദ്ധാക്കളെ മുന്നോട്ട് തള്ളിവിട്ടു।

Verse 31

अभश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकि: । अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकार्मुकम्‌

“വീരന്മാരേ! നിങ്ങൾ കല്ലെറിഞ്ഞ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണരാണ്; സാത്യകിക്ക് ഈ വിദ്യ അറിയില്ല. കല്ല്-യുദ്ധം അറിയാതെയും യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ ധനുർധര ശത്രുവിനെ നിങ്ങൾ വധിക്കൂ.”

Verse 32

तथैव कुरव: सर्वे नाश्मयुद्धविशारदा: । अभिद्रवत मा भैष्ट न व: प्राप्स्पति सात्यकि:,“इसी प्रकार समस्त कौरव भी प्रस्तरयुद्धमें प्रवीण नहीं हैं। अतः तुम डरो मत। आक्रमण करो। सात्यकि तुम्हें नहीं पा सकता”

“അതുപോലെ കുരുവർ എല്ലാവരും കല്ല്-യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അല്ല. അതിനാൽ ഭയപ്പെടേണ്ട; മുന്നേറി ആക്രമിക്കൂ. സാത്യകിക്ക് നിങ്ങളെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാവില്ല.”

Verse 33

ते पर्वतीया राजान: सर्वे पाषाणयोधिन: । अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिण:,जैसे मन्त्री राजाके पास जाते हैं, उसी प्रकार वे पाषाणयोधी समस्त पर्वतीय नरेश सात्यकिकी ओर दौड़े

അപ്പോൾ ആ പർവ്വതരാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും—കല്ലെറിഞ്ഞ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർ—മന്ത്രിമാർ രാജാവിനരികേ ഓടിയെത്തുന്നതുപോലെ, ശൈനേയൻ (സാത്യകി) നേർക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 34

ततो गजशिर:प्रख्यैरुपलै: शैलवासिन: । उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे

അപ്പോൾ പർവ്വതവാസികളായ യോദ്ധാക്കൾ ആനത്തലപോലെയുള്ള മഹാശിലകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് യുദ്ധഭൂമിയിൽ യുയുധാനന്റെ മുന്നിൽ പോരിനൊരുങ്ങി നിന്നു.

Verse 35

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिण: । चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिश:

നിന്റെ പുത്രൻ ദുശ്ശാസന്റെ പ്രേരണയാൽ സാത്വതനായ സാത്യകിയെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച മറ്റു പല സൈനികരും എറിയാവുന്ന ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്ന് സാത്യകിയുടെ വഴികൾ തടഞ്ഞു.

Verse 36

तेषामापततामेव शिलायुद्ध॑ं चिकीर्षताम्‌ । सात्यकि: प्रतिसंधाय निशितान्‌ प्राहिणोच्छरान्‌

ശിലായുദ്ധം ചെയ്യുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് പാഞ്ഞെത്തിയ അവരിലേക്കു സാത്യകി ലക്ഷ്യം ഉറപ്പിച്ച് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു.

Verse 37

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पर्वतीय: समीरिताम्‌ । चिच्छेदोरगसंकाशै्नासचै: शिनिपुड्रव:,पर्वतीय सैनिकोंद्वारा की हुई उस भयंकर पाषाणवर्षाको शिनिप्रवर सात्यकिने अपने सर्पतुल्य नाराचोंद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

പർവ്വതീയ സൈനികർ എറിഞ്ഞ ആ ഭയങ്കരമായ, മുഴങ്ങുന്ന ശിലാവൃഷ്ടിയെ ശിനിവംശപ്രവരനായ സാത്യകി സർപ്പസദൃശമായ നാരാച അമ്പുകളാൽ ചിതറിച്ചുതകർത്തു.

Verse 38

तैरश्मचूर्णै्दीप्यद्धि: खद्योतानामिव व्रजै: । प्राय: सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष

മാന്യനായ രാജാവേ! മിന്നാമിനുങ്ങുകളുടെ കൂട്ടംപോലെ ദീപ്തമായ ആ ശിലാചൂർണ്ണങ്ങളാൽ പ്രായേണ സകല സൈന്യങ്ങളും ആഹതരായി ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു നിലവിളിച്ചു.

Verse 39

ततः पड्चशतं शूरा: समुद्यतमहाशिला: । निकृत्तबाहवो राजन निपेतुर्धरणीतले,राजन! तदनन्तर बड़े-बड़े प्रस्तरखण्ड उठाये हुए पाँच सौ शूरवीर अपनी भुजाओंके कट जानेसे धरतीपर गिर पड़े

അതിനുശേഷം, രാജാവേ, മഹാശിലകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിരുന്ന അഞ്ഞൂറ് വീരന്മാർ—ഭുജങ്ങൾ മുറിഞ്ഞതിനാൽ—ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 40

पुनर्दशशताश्चान्ये शतसाहस्रिणस्तथा । सोपलैर्बाहुिभिश्क्िन्नै: पेतुरप्राप्पय सात्यकिम्‌

വീണ്ടും, മറ്റുകൂട്ടങ്ങൾ—ചിലർ ആയിരം, ചിലർ ലക്ഷസംഖ്യ—സാത്യകിയെ സമീപിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ, കല്ലുകൾ പിടിച്ച മുറിഞ്ഞ ഭുജങ്ങളോടുകൂടി ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 41

(सात्वतस्य च भल्‍्लेन निष्पिष्टैस्तैस्तथाद्रिभि: । न्यपतन्‌ निहता म्लेच्छास्तत्र तत्र गतासव: ।।

സാത്വതൻ (സാത്യകി)യുടെ ഭല്ലങ്ങൾ തട്ടി ചിതറിയ ശിലാഖണ്ഡങ്ങൾ തന്നെയാൽ ചതഞ്ഞ് മ്ലേച്ഛ യോദ്ധാക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു; പ്രാണം വിട്ട് അവിടവിടെ വീണുകിടന്നു. എങ്കിലും മഹാത്മാവായ സാത്വതൻ സമരത്തിൽ അവരെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവർ സാത്വതന്റെ മേൽ അതിഭീകരമായ കല്ലുമഴ പെയ്തു. കല്ലുകളാൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന, വിജയത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്ന, അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്ന അനേകം സഹസ്ര വീരന്മാരെ സാത്യകി സംഹരിച്ചു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി।

Verse 42

ततः पुनर्व्यात्तमुखास्ते5श्मवृष्टी: समनन्‍्ततः । अयोहस्ता: शूलहस्ता दरदास्तड्रणा: खसा:

അതിനുശേഷം വീണ്ടും, ക്രോധത്തിൽ വായ് പിളർന്ന ദരദരും തംഗണരും ഖസരും—കയ്യിൽ ഇരുമ്പുകദകളും ത്രിശൂലങ്ങളും എടുത്ത്—എല്ലാ വശത്തുനിന്നും സാത്യകിയുടെ മേൽ കല്ലുമഴ പെയ്യാൻ തുടങ്ങി।

Verse 43

लम्पाकाश्न कुलिन्दाश्न चिक्षिपुस्तांश्न सात्यकि: । नाराचै: प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारद:

ലമ്പാകരും കുലിന്ദരും പ്രഹരങ്ങൾ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ പ്രതിപത്തിയിൽ നിപുണനായ സാത്യകി തന്റെ നാരാചബാണങ്ങളാൽ അവയെല്ലാം വെട്ടി നിഷ്ഫലമാക്കി।

Verse 44

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितै: शरै: । शब्देन प्राद्रवन्‌ संख्ये रथाश्वगजपत्तय:

Sañjaya said: As sharp arrows split the rocky masses in mid-air, the crashing sound of those shattering stones spread terror; and on the battlefield charioteers, horsemen, elephant-corps, and foot-soldiers broke ranks and ran in all directions. The verse underscores how war’s violence and noise can dissolve discipline and courage, driving even trained forces into panic.

Verse 45

अश्मचूर्णरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिन: । नाशवनुवन्नवस्थातु भ्रमरैरिव दंशिता:,पत्थरके चूर्णोंसे व्याप्त हुए मनुष्य, हाथी और घोड़े वहाँ ठहर न सके, मानो उन्हें भ्रमरोंने डस लिया हो

Sañjaya said: The ground was strewn and filled with the roar of stone-dust; men, elephants, and horses could not hold their positions there, as if they had been stung by swarming bees. The image underscores the battlefield’s intolerable violence—so overwhelming that even the strongest beings lose steadiness and order amid the chaos.

Verse 46

हतशिष्टा: सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिका: । (विभिन्नशिरसो राजन दन्तैश्छिन्नेश्व॒ दन्तिन: । निर्धूतैश्व॒ करैनागा व्यड्राश्न शतश: कृता: ।।

Verse 47

(अश्मनां भिद्यमानानां सायकै: श्रूयते ध्वनि: । घद्मपत्रेषु धाराणां पतन्तीनामिव ध्वनि: ।।

Sanjaya said: “The sound was heard of stones being shattered by arrows—like the soft, continuous murmur of streams falling upon lotus-leaves. Then, O revered one, a great roar arose from your army, tormented by Madhava’s warrior (Sātyaki), like the ocean swelling in thunder on the day of the full moon.”

Verse 48

तं शब्द तुमुलं श्र॒ुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्‌ । एष सूत रणे क्रुद्ध: सात्वतानां महारथ:

Sañjaya said: Hearing that tumultuous roar, Droṇa addressed his charioteer: “O charioteer, this great chariot-warrior of the Sātvatas, enraged in battle, is moving about like Death itself, repeatedly rending the Kaurava host. Drive my chariot to the very place from which that dreadful sound is rising.”

Verse 49

दारयन्‌ बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्‌ | यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

സൈന്യത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും പിളർത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ കാലനെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഹേ സൂതാ! എവിടെയാണീ തുമുലമായ ഗർജ്ജനം ഉയരുന്നത്, അവിടേക്ക് രഥം നയിക്ക.

Verse 50

पाषाणयोधिभिननू्‌नं युयुधान: समागत: । तथा हि रथिन: सर्वे ह्वियन्ते विद्रुतैर्हयै:

നിശ്ചയമായും യുയുധാനൻ പാഷാണായുധധാരികളായ യോദ്ധാക്കളുമായി അടുത്ത പോരിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭീതിയിൽ പാഞ്ഞ കുതിരകൾ എല്ലാ രഥികളെയും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.

Verse 51

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । न शवनुवन्ति यन्तार: संयन्तुं तुमुले हयान्‌

ആയുധവും കവചവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, പ്രഹാരങ്ങളിൽ പരിക്കേറ്റ യോദ്ധാക്കൾ ഇവിടെ അവിടെ വീഴുന്നു. ഈ തുമുല യുദ്ധത്തിൽ സാരഥികൾക്കും കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

Verse 52

इत्येतद्‌ वचन श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथि: । प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभूतां वरम्‌

ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണന്റെ സാരഥി, എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനോട് അപ്പോൾ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 53

सैन्यं द्रवति चायुष्मन्‌ कौरवेयं समन्तत: । पश्य योधान्‌ रणे भग्नान्‌ धावतो वै ततस्तत:

ഹേ ആയുഷ്മൻ! കൗരവസൈന്യം എല്ലാടവും തകർന്നു ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. നോക്കുക—യുദ്ധത്തിൽ തകർന്ന യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടുന്നു.

Verse 54

द्रोणाचार्यका यह वचन सुनकर सारथिने सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणसे इस प्रकार कहा--'आयुष्मन्‌! कौरव-सेना चारों ओर भाग रही है। देखिये, रणक्षेत्रमें वे सब योद्धा व्यूह-भंग करके इधर-उधर दौड़ रहे हैं ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ട്, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യനോട് സാരഥി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ആയുഷ്മൻ! കൗരവസേന എല്ലാദിക്കിലും പിന്മാറി ഓടുന്നു. നോക്കുക; യുദ്ധഭൂമിയിൽ വ്യൂഹം തകർന്നു, യോദ്ധാക്കൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ചിതറി ഓടുന്നു. പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്ന വീര പാഞ്ചാലർ ഒരേയൊരു ഉദ്ദേശത്തോടെ—നിങ്ങളെ വധിക്കാനായി—എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമാണ് നിങ്ങളുടെ മേൽ പാഞ്ഞുവരുന്നത്.”

Verse 55

अत्र कार्य समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम । स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्न सात्यकि:

“ശത്രുദമനേ! ഈ നിമിഷം ആവശ്യപ്പെടുന്ന കര്‍ത്തവ്യത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കൂ. ഇവിടെ തന്നെ നില്ക്കണമോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റിടത്തേക്ക് നീങ്ങണമോ—തീരുമാനിക്കൂ; കാരണം സാത്യകി വളരെ ദൂരെ പോയിരിക്കുന്നു.”

Verse 56

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथे: । प्रत्यदृश्यत शैनेयो निध्नन्‌ बहुविधान्‌ रथात्‌,द्रोणाचार्यका सारथि जब इस प्रकार कह रहा था, उसी समय शिनिनन्दन सात्यकि बहुतेरे रथियोंका संहार करते दिखायी दिये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണന്റെ സാരഥി ഇങ്ങനെ പറയുന്ന വേളയിൽ തന്നേ, ശൈനേയ യുയുധാനൻ (സാത്യകി) ദൃശ്യമാവുകയായിരുന്നു; അവൻ പലവിധ രഥയോദ്ധാക്കളെ അടിച്ചു വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 57

ते वध्यमाना: समरे युयुधानेन तावका: । युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्गरुवु:,समरांगणमें युयुधानकी मार खाते हुए आपके सैनिक उनके रथको छोड़कर द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर भाग गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ യുയുധാനന്റെ പ്രഹരങ്ങളിൽ വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈനികർ യുയുധാനന്റെ രഥത്തെ വിട്ട് ദ്രോണാചാര്യന്റെ സേനാവ്യൂഹത്തിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി.

Verse 58

यैस्तु दुःशासन: सार्ध रथै: पूर्व न्यवर्तत । ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति,पहले दुःशासन जिन रथियोंके साथ लौटा था, वे सब-के-सब भयभीत होकर द्रोणाचार्यके रथकी ओर भाग गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ദുഃശാസനൻ ഏതു രഥയോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം പിന്മാറിയിരുന്നുവോ, അവർ എല്ലാവരും ഭീതിയിലാഴ്ന്ന് ദ്രോണാചാര്യന്റെ രഥത്തേക്കു തന്നെ ഓടിപ്പോയി.

Verse 120

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका शत्रुसेनामें प्रवेश और दुर्योधनका पलायनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ, സാത്യകിയുടെ ശത്രുസേനയിൽ പ്രവേശവും ദുര്യോധനന്റെ പലയാനവും വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റിയിരുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 121

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണപർവണി ജയദ്രഥവധപർവണി സാത്യകിപ്രവേശേ ഏകവിംശത്യധികശതതമോऽധ്യായഃ।

Verse 153

शूरा: पञ्चशता राजन्‌ शैनेयं समुपाद्रवन्‌ | राजन! पत्थरोंद्वारा युद्ध करनेवाले पर्वतीयोंके पाँच सौ शूरवीर रथी युद्धके लिये सुसज्जित हो सात्यकिपर चढ़ आये

രാജാവേ! അഞ്ചുനൂറ് ശൂരന്മാർ ശൈനേയൻ (സാത്യകി)നെതിരെ ഒരുമിച്ചു പാഞ്ഞെത്തി. അവർ പർവ്വതദേശ യോദ്ധാക്കൾ; കല്ലെറിഞ്ഞ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതിൽ പരിചയസമ്പന്നർ; യുദ്ധസന്നദ്ധരായി സാത്യകിയിലേക്കു കുതിച്ചു വീണു।

Verse 173

अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्ष पत्तय: । तत्पश्चात्‌ एक हजार रथी

ശൈനേയൻ (സാത്യകി)നെതിരെ അസംഖ്യ പാദാതികൾ പാഞ്ഞെത്തി. തുടർന്ന് ആയിരം രഥികൾ, നൂറ് മഹാരഥികൾ, ആയിരം ആനകൾ, രണ്ടായിരം അശ്വാരോഹികൾ; കൂടാതെ അനേകം മഹാരഥികളും എണ്ണമറ്റ പാദസൈന്യവും നാനാവിധ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് സാത്യകിയിലേക്കു കുതിച്ചു വീണു।

Verse 186

दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्‌ । भरतवंशी महाराज! “इस सात्यकिको मार डालो”, इस प्रकार उन समस्त सैनिकोंको प्रेरित करते हुए दुःशासनने उन्हें चारों ओरसे घेर लिया

മഹാരാജാവേ! ദുഃശാസനൻ സാത്യകിയെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് വളഞ്ഞു. “ഈ സാത്യകിയെ കൊല്ലുക” എന്നു വിളിച്ചു സമസ്ത സൈന്യത്തെയും ഉത്തേജിപ്പിച്ച് അവനെ ചുറ്റും പൂട്ടി.

Verse 193

यदेको बहुभि: सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत । वहाँ हमने सात्यकिका अत्यन्त अद्भुत चरित्र देखा कि वे बिना किसी घबराहटके अकेले ही बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഞങ്ങൾ സാത്യകിയുടെ അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ വീരകൃത്യം കണ്ടു; അവൻ ഒരു കുലുക്കവും കൂടാതെ, ശാന്തചിത്തനായി ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ അനേകം യോദ്ധാക്കളോടു പോരാടി।

Verse 206

सादिनश्वैव तान्‌ सर्वान्‌ दस्यूनपि च सर्वशः । उन्होंने रथसेना और गजसेनाका तथा उन समस्त घुड़सवारों एवं लुटेरे म्लेच्छोंका भी सब प्रकारसे संहार कर डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ രഥസേനയെയും ഗജസേനയെയും, കൂടാതെ എല്ലാ അശ്വാരോഹികളെയും കൊള്ളക്കാരായ മ്ലേച്ഛ ദസ്യുക്കളെയും എല്ലാതരത്തിലും സംഹരിച്ചു।

Verse 236

संछन्ना वसुधा तत्र द्यौगग्रहैरिव भारत । माननीय भरतनरेश! योद्धाओंके हारों, आभूषणों, वस्त्रों और अनुकर्षोंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि तारोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान जान पड़ती थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, ഭാരതവംശത്തിലെ മാന്യരാജാവേ! അവിടെ ഭൂമി യോദ്ധാക്കളുടെ മാലകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, അലങ്കാരോപകരണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് മുഴുവനായി മൂടപ്പെട്ടു; നക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ യുദ്ധഭൂമി തോന്നി।

Verse 2436

अजगज्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । भारत! अंजन और वामन नामक दिग्गजके कुलमें उत्पन्न हुए पर्वताकार श्रेष्ठ गजराज भी वहाँ धराशायी हो गये थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! അഞ്ജനനും വാമനനും എന്ന ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച പർവതാകാരമായ ശ്രേഷ്ഠ ഗജരാജന്മാരും അവിടെ നിലംപതിച്ചു।