Adhyaya 9
Brahmā’s Lotus-Birth, the Sealing of the Cosmic Womb, and the Epiphany of Parameśvara (Hari–Hara Samanvaya)
മഹത്തത്ത്വാദി സൃഷ്ടിവിവരണത്തിന് ശേഷം ഋഷികൾ കൂർമരൂപ വിഷ്ണുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—ശംഭുവിനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനെന്ന് എങ്ങനെ പറയുന്നു? ബ്രഹ്മാവ് പദ്മജനായത് എങ്ങനെ? കൂർമൻ പ്രളയകഥ പറയുന്നു: മൂന്നു ലോകങ്ങളും അന്ധകാരത്തിൽ ലീനമായി ഒരേ മഹാസമുദ്രമായി; ശേഷശയ്യയിൽ നാരായണൻ യോഗനിദ്രയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് സുഗന്ധിതമായ മഹാപദ്മം ഉദ്ഭവിച്ച് അതിൽ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ഇരുവരിലും ജഗത്പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ച് വാദം; പരസ്പര ‘ദേഹപ്രവേശ’ ദർശനങ്ങളാൽ വിഷ്ണുവിന്റെ അപരിമേയത്വം വെളിവാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് നാഭിദ്വാരത്തിലൂടെ പുറത്ത് വന്ന് പദ്മയോനി എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മത്സരം കനക്കുന്നു, വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിന്റെ മോഹം പരമേശ്വരിയുടെ മായയെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ത്രിശൂലധാരി ഹര-ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു; വിഷ്ണു അവനെ മഹാദേവൻ, പ്രധാനം-പുരുഷത്തിന്റെ അധിപൻ, കാലരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയകർതാവ് എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നു. ശൈവദൃഷ്ടി ലഭിച്ച ബ്രഹ്മാവ് ശരണം പ്രാപിച്ച് ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; വരങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടികാര്യാധികാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ശിവ-വിഷ്ണു അഭേദം ഉപദേശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു—ഇരുവരും സർവ്വവ്യാപികൾ, പ്രകൃതി/പുരുഷ, മായ/ഈശ്വര എന്ന പൂരകതത്ത്വങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭക്തിയും യോഗജ്ഞാനവും ചേർന്ന അദ്വൈതദൃഷ്ടിയിൽ അടുത്ത സൃഷ്ടിപ്രവാഹം ആരംഭിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे ऽष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः / प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विता
ഇങ്ങനെ ശ്രീകൂർമപുരാണത്തിലെ ഷട്സാഹസ്ത്രീ സംഹിതയുടെ പൂർവ്വവിഭാഗത്തിൽ അഷ്ടമ അധ്യായം സമാപിച്ചു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഈ വചനം കേട്ട് നാരദാദി മഹർഷിമാർ വരദനായ വിഷ്ണുവിനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, സംശയങ്ങളോടുകൂടി, അവനോട് ചോദിച്ചു।
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन / इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാർദന! മഹത് മുതലായ തത്ത്വങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്ന സൃഷ്ടിയെ നിങ്ങൾ വിവരിച്ചു. ഇനി ഞങ്ങളുടെ ഈ സംശയം നീക്കേണ്ടത് നിങ്ങളാണ്।
Verse 3
कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् / पुत्रत्वमगच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
പിനാകധാരിയായ ഭഗവാൻ ഈശ ശംഭു, സർവ്വത്തിനും മുൻജനായിട്ടും, അവ്യക്തജന്മനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായി എങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടു?
Verse 4
कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः / अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि
കൂടാതെ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ—ലോകപിതാമഹൻ, അണ്ഡജൻ (ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ചവൻ), ജഗദീശ്വരൻ—അവൻ എങ്ങനെ ജനിച്ചു? അത് ഞങ്ങൾക്ക് ഇവിടെ പറഞ്ഞു തരുക।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः / पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च
ശ്രീകൂർമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർവ്വ ഋഷിമാരേ! അമിതതേജസ്സുള്ള ശങ്കരന്റെ വൃത്താന്തം കേൾക്കുക—അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനെന്ന് എങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാവ് പദ്മയോനി (കമലജന്മ) എങ്ങനെ ആകുന്നു എന്നും।
Verse 6
अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत् त्रयम् / आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः
അതിീത കല്പാന്തത്തിൽ ത്രിലോകവും തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ എല്ലാം ഒരേയൊരു മഹാർണവമായി നിലകൊണ്ടു; ദേവന്മാരുമില്ല, ഋഷിമാരുമില്ല.
Verse 7
तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे / आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः
അവിടെ നിർജനവും നിർഉപപ്ലവവുമായ വിശാലതയിൽ ദേവനായ നാരായണൻ ശേഷശയ്യയെ ആശ്രയിച്ചു; പുരുഷോത്തമൻ യോഗനിദ്രയിൽ ലയിച്ചു.
Verse 8
सहस्त्रशीर्षा भूत्वा स सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् / सहस्त्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः
അവൻ സഹസ്രശിരസ്സായി, സഹസ്രനേത്രനായി, സഹസ്രപാദനായി ഭവിക്കുന്നു; സഹസ്രബാഹു, സർവജ്ഞൻ—മനീഷികൾ ധ്യാനിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നവൻ.
Verse 9
पीतवासा विशालाक्षो नीलजिमूतसन्निभः / महाविभूतिर्योगात्मा योगिनां हृदयालयः
പീതാംബരം ധരിച്ചവൻ, വിശാലനേത്രൻ, നീലമേഘസദൃശൻ; മഹാവിഭൂതിയുള്ള, യോഗസ്വരൂപൻ—യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ.
Verse 10
कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् / त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजमुद्वभौ
ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം യോഗനിദ്രയിൽ ശയിച്ചിരിക്കെ, ലീലാർത്ഥം അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ദിവ്യവും അത്ഭുതകരവും ആയ നിർമല പദ്മം ഉദ്ഭവിച്ചു—ത്രിലോകസാരമായി.
Verse 11
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् / दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम्
അത് ശതയോജനവിസ്തീർണ്ണമായി, നവോദിത സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; ദിവ്യസുഗന്ധം നിറഞ്ഞ പുണ്യമയമായി, കർണികയും കേസരങ്ങളും സഹിതമായിരുന്നു.
Verse 12
तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः / हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे
ഇങ്ങനെ ശാർങ്ഗധാരിയായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അവിടെ അതിദീർഘകാലം നിലകൊണ്ടിരിക്കെ, ഭഗവാൻ ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ആ ദേശത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു അവിടെ സമീപിച്ചു.
Verse 13
स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः
അപ്പോൾ വിശ്വാത്മാവ് തന്റെ കൈകൊണ്ട് ആ സനാതനനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് മധുരവചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു—അവൻ അവിടുത്തെ മായയാൽ മോഹിതനായിരുന്നു.
Verse 14
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते / एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ
ഈ ഭീകര ഏകാർണവത്തിൽ, നിർജനവും തമസ്സാൽ ആവൃതവുമായിടത്ത്, നീ ഒറ്റയ്ക്കായി ആരാണ് ഇവിടെ ശയിക്കുന്നതു? എനിക്കു പറയുക, ഹേ പുരുഷർഷഭാ.
Verse 15
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः / उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिः स्वनः
അവന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാൻ ഹസിച്ചു; മേഘഗംഭീരമായ നാദംപോലുള്ള സ്വരത്തിൽ ദേവബ്രഹ്മാവിനോട് അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 16
भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् / महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम्
ഓ ഓ! എന്നെ നാരായണദേവനായി അറിയുക—ലോകങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും ലയവും ആകുന്നവനായി; എന്നെ മഹായോഗേശ്വരനും പുരുഷോത്തമനും ആയി ഗ്രഹിക്കു।
Verse 17
मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् / सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम्
എന്നിൽ സമസ്ത ജഗത്തെയും കാണുക—നിന്നെയും, ഹേ ലോകപിതാമഹാ! പർവ്വതങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാദ്വീപങ്ങളെ കാണുക; അവ ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 18
एवमाभाष्य विश्चात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः / जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम्
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിശ്വാത്മാവായ ഹരി ആ പുരുഷനോട് സംസാരിച്ചു. അറിയുന്നവനായ മഹായോഗി പോലും വേധസ് (സ്രഷ്ടാവ്)നോട്—“നീ ആരാണ്?” എന്നു ചോദിച്ചു।
Verse 19
ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः / प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा
അപ്പോൾ വേദനിധിയായ പ്രഭു ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ ഹസിച്ചു; താമരക്കണ്ണനായവനോട് പുഞ്ചിരിയോടെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 20
अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः
ഞാൻ ധാതാവും വിധാതാവും; സ്വയംഭൂവായ പ്രപിതാമഹനും. എന്നിൽ തന്നെയാണ് ഈ സമസ്ത വിശ്വം സ്ഥാപിതം; ഞാൻ വിശ്വതോമുഖനായ ബ്രഹ്മാ.
Verse 21
श्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः / अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम्
ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അനുവാദം നൽകി, യോഗശക്തിയാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 22
त्रलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् / उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः
ആ ദേവന്റെ ഉദരത്തിൽ ദേവ-അസുര-മാനവരോടുകൂടിയ സമസ്ത ത്രിലോകവും കണ്ടപ്പോൾ അവൻ വിസ്മയത്തിലായി।
Verse 23
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः / अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत्
അപ്പോൾ പന്നഗേന്ദ്രനികേതനനായ അജാതശത്രു ഭഗവാൻ അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 24
भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोहरम् / प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ
ഹേ പുരുഷർഷഭാ! നീയും ഇന്നേവിധം എന്റെ ഈ ശാശ്വത മനോഹര ദർശനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഈ വിചിത്ര ലോകങ്ങളെ കാണുക।
Verse 25
ततः प्रह्लादनीं वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च / श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः
പിന്നീട് ആ ആനന്ദദായകമായ വാണി കേട്ട് ഭക്തിപൂർവ്വം അംഗീകരിച്ച്, കുശധ്വജൻ വീണ്ടും ശ്രീപതിയുടെ ഉദരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 26
तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः / पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः
സത്യവിക്രമൻ ആ ലോകങ്ങളെ തന്നെ വിശ്വഗർഭത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി കണ്ടു; എന്നാൽ ദേവന്റെ അധീനഭൂമിയിൽ പര്യടിച്ചിട്ടും ഹരി ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ അന്തം അവൻ കണ്ടില്ല।
Verse 27
ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना / जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत
അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ജനാർദനൻ എല്ലാ വാതിലുകളും അടച്ചു; ബ്രഹ്മൻ നാഭിയിൽ ഒരു വാതിൽ (മാർഗം) കണ്ടെത്തി।
Verse 28
तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः / उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः
അവിടെ യോഗബലത്തോടെ പ്രവേശിച്ച്, സ്വർണ്ണാണ്ഡജനായ ചതുരാനനൻ ബ്രഹ്മാവ് താമരയിൽ നിന്ന് തന്റെ സ്വരൂപം പുറത്തെടുത്തു।
Verse 29
विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः
താമരാസനത്തിൽ വിരാജിച്ച്, പദ്മഗർഭസമ ദ്യുതിയോടെ—സ്വയംഭൂ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ജഗദ്യോനി പിതാമഹൻ, പ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 30
समन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् / प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा
വിശ്വേശ്വരനായ വിഷ്ണുവിനെ പരമാത്മാവും പരമപദവും എന്നു മാനിച്ച്, അവൻ ആ പുരുഷൻ വിഷ്ണുവിനെ മേഘഗംഭീരമായ വാണിയിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।
Verse 31
किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया / एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽबिभविष्यति
ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ജയാകാംക്ഷകൊണ്ട് നീ എന്ത് നേടിയിരിക്കുന്നു? “ഞാനൊരുത്തൻ മാത്രമേ ശക്തൻ; മറ്റാരുമില്ല—എന്നെ ആര് ജയിക്കും?”
Verse 32
श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः / सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः
ലോകക്രമത്തിന്റെ പരിപാലകനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, നാരായണൻ ഹരി ആശ്വസിപ്പിക്കുവാൻ മധുരവും സൗമ്യവും ആയ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 33
भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः / न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे
നിങ്ങൾ ധാതാവും വിധാതാവും; സ്വയംഭൂവായ ആദി പ്രപിതാമഹൻ. അസൂയയോ ദ്വേഷമോ കൊണ്ടല്ല എന്റെ വാതിലുകൾ അടച്ചത്.
Verse 34
किन्तु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया / को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम्
എന്നാൽ ഇത് ദിവ്യലീലാർത്ഥം മാത്രം; നിങ്ങളെ തടയണമെന്ന ഇച്ഛയാൽ അല്ല. ദേവദേവനായ ആദി പിതാമഹനെ ആര് എതിർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും?
Verse 35
न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् / सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव
ഇത് മറ്റെങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കരുത്; നിങ്ങൾ എനിക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും ആദരണീയൻ. നിങ്ങളുടെ വംശത്തിന്റെ ഏതു മംഗളവും ഞാൻ അപഹരിച്ചതാണോ, അതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി നിങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങിവരട്ടെ.
Verse 36
अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् / पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय
ഈ കാരണത്താൽ, ഹേ ബ്രഹ്മൻ, നീ എന്റെ പുത്രനാകുക. ‘പദ്മയോനി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി, ജഗന്മയനായി, എന്റെ പ്രിയാർത്ഥത്തിനായി ലോകസൃഷ്ടി ചെയ്ക.
Verse 37
ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने / प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत
അപ്പോൾ ആ ഭഗവാൻ ദേവൻ കിരീടധാരിക്ക് വരം നൽകി, അതുലാനന്ദം പ്രാപിച്ച്, വീണ്ടും വിഷ്ണുവിനോട് അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 38
भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः / सर्वभूतान्तरात्मा वै परं बह्म सनातनम्
നീ സർവാത്മകൻ, അനന്തൻ, എല്ലാവർക്കും പരമേശ്വരൻ. നീ തന്നെയാണ് സർവഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മാവ്; സനാതന പരബ്രഹ്മം.
Verse 39
अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः / मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः
ഞാൻ തന്നെയാണ് സർവലോകങ്ങളുടെ ആത്മാവ്, ലോകമഹേശ്വരൻ. ഈ സർവ്വവും എന്നാൽ വ്യാപ്തവും എന്ന്മയവുമാണ്; ഞാൻ ബ്രഹ്മം, പരമപുരുഷൻ.
Verse 40
नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः / एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ
ഈ രണ്ടുപേരെക്കൂടാതെ ലോകങ്ങളുടെ പരമേശ്വരൻ മറ്റാരുമില്ല. ഒരേ ദിവ്യതത്ത്വം രണ്ടുരൂപങ്ങളായി വിഭിന്നമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—നാരായണനും പിതാമഹനും (ബ്രഹ്മാ).
Verse 41
तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् / इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാസുദേവൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു— “നിന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ നിന്റെ വിനാശകാരണമാകും.”
Verse 42
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम्
നീ യോഗേശ്വരനെ എന്തുകൊണ്ട് ദർശിക്കുന്നില്ല—അവ്യയനായ, ബ്രഹ്മാവിനും അധിപനായ, പ്രധാനം-പുരുഷൻമാരുടെ ഈശാനനായ അവനെയേ പരമേശ്വരനെന്ന് അറിയുക.
Verse 43
यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् / अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज
യോഗീന്ദ്രന്മാർക്കും ദർശിക്കാനാകാത്തതും, സാംഖ്യർക്കും മഹേശ്വരനായി യഥാർത്ഥം ഗ്രഹിക്കാനാകാത്തതുമായ അവൻ അനാദി-അനന്ത ബ്രഹ്മം; അവനിലേക്കേ ശരണം ചെല്ലുക.
Verse 44
ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् / भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम्
അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ബ്രഹ്മാവ് താമരക്കണ്ണനായ കേശവനോട് പറഞ്ഞു— “നിശ്ചയം നീ നിന്റെ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപമായ ആ പരമാക്ഷരത്തെ അറിയുന്നില്ല.”
Verse 45
ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् / नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः
അവൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാ—സകല ലോകങ്ങളുടെയും ഏകാത്മാവ്, വിശ്വത്തിന്റെ ഏക അന്തര്യാമി, പരമപദം. അവനെക്കൂടാതെ ലോകങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു പരമേശ്വരൻ ഇല്ല.
Verse 46
संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय / तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत
വിപുലമായ നിദ്ര ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വാത്മാവിനെ അവലോകനം ചെയ്ത്, അവന്റെ ക്രോധജന്യ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച ശേഷം ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 47
मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः / न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामिते
ഹേ കല്യാണാ! ഇങ്ങനെ പറയരുത്; മഹാത്മാവിനെ അപവാദം ചെയ്യരുത്. ഹേ ബ്രഹ്മൻ, എനിക്കൊന്നും അജ്ഞാതമല്ല; സത്യത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഞാൻ നിന്നോട് പറയുകയുമില്ല।
Verse 48
किन्तु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी / मायाशेषविशेषाणां हेतुरात्मसमुद्भावा
എന്നാൽ ഹേ ബ്രഹ്മൻ, പരമേശ്വരീ തന്നെയാണ് നിന്നെ മോഹിപ്പിക്കുന്നത്; അവൾ ആത്മത്തിൽ നിന്നുയർന്ന് മായയ്ക്കും അതിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന പ്രത്യേക ഭാവങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു।
Verse 49
एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह / ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम्
ഇത്രമാത്രം അരുളിച്ചെയ്ത ശേഷം ഭഗവാൻ വിഷ്ണു മൗനമായി; കാരണം പരമതത്ത്വമായ തന്റെ സ്വാത്മാവിനെ മഹേശ്വരനായി അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 50
कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः / प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः
അപ്പോൾ എവിടെയോ അദൃശ്യമായ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന്, അപരിമേയാത്മാവായ, സകലഭൂതങ്ങളുടെയും പരമേശ്വരനായ ഹരൻ ബ്രഹ്മാവിന് പ്രസാദം നൽകുവാൻ പ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 51
ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः / त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः
ലലാടനേത്രനായ അനന്തൻ, ജടാമണ്ഡലാൽ അലങ്കൃതൻ; ത്രിശൂലപാണിയായ ഭഗവാൻ—സകല തേജസ്സിന്റെയും പരമ നിധി.
Verse 52
दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः / मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम्
അവൻ ധരിച്ചത് ദിവ്യവും വിശാലവുമായ ഒരു മാല—ഗ്രഹങ്ങളാൽ കോർത്തത്, സൂര്യ-ചന്ദ്ര-താരകളോടുകൂടി—അത്ഭുതാകാരമായി പാദങ്ങളോളം തൂങ്ങുന്നതായിരുന്നു.
Verse 53
तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः / मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससमब्वीत्
ആ ഈശാന ദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് അവന്റെ മായയാൽ അത്യന്തം മോഹിതനായി, പീതവസ്ത്രധാരിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു.
Verse 54
क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजोराशिरमेयात्मा समायाति जनार्दन
ഓ ജനാർദന! സമീപിച്ചു വരുന്ന ഈ അനന്തപുരുഷൻ ആര്—ശൂലപാണി, ത്രിനേത്രൻ—അളവറ്റ ആത്മാവ്, തേജസ്സിന്റെ കൂമ്പാരം?
Verse 55
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः / अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ദാനവമർദനനായ വിഷ്ണു, നിർമല ജലത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന ഈശ്വരദേവനെ ദർശിച്ചു.
Verse 56
ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् / प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम्
ആ പരമ ഐശ്വര്യഭാവം—ഈശ്വരരൂപ ബ്രഹ്മഭാവന—അറിഞ്ഞ് ഭഗവാൻ എഴുന്നേറ്റ് ദേവദേവനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു।
Verse 57
अयं देवो महादेवः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान्
ഈ ദേവൻ തന്നെയാണ് മഹാദേവൻ—സ്വയംജ്യോതി, സനാതനൻ; ആദിയുമില്ല അന്തവുമില്ല, അചിന്ത്യൻ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ മഹാ ഈശ്വരൻ।
Verse 58
शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः / भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः
അവൻ ശങ്കരൻ, ശംഭു, ഈശാനൻ—സർവ്വാത്മാവ്, പരമേശ്വരൻ; ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപൻ, മഹായോഗി, മഹേശൻ—വിമലൻ, മംഗളകരൻ ശിവൻ।
Verse 59
एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः / यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः
അവൻ ധാതാവും വിധാതാവും—പ്രധാന-പുരുഷേശ്വരൻ; ബ്രഹ്മഭാവത്തിൽ നിറഞ്ഞ യതികൾ അവനെ സാക്ഷാൽ ദർശിക്കുന്നു।
Verse 60
सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा / कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः
അവൻ സർവ്വജഗത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, പാലിക്കുന്നു, അതുപോലെ സംഹരിക്കുന്നു; കാലമായി മഹാദേവൻ ശിവൻ ഏകാകിയായി—നിഷ്കലൻ, നിരുപാധികൻ, ശുദ്ധൻ—സ്ഥിതനാകുന്നു।
Verse 61
ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः / वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः
യേ സനാതനൻ മുമ്പ് നിങ്ങളെ ബ്രഹ്മാവായി നിയോഗിക്കുകയും വേദങ്ങൾ നിങ്ങളെക്കു ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തുവോ—അവൻ തന്നെയാണ് ഈ ശങ്കരൻ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ വരുന്നത്।
Verse 62
अस्यैव चापरां मूर्ति विश्वयोनिं सनातनीम् / वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह
ഓ പ്രപിതാമഹാ! അവനുടേതായ മറ്റൊരു സനാതന മൂർത്തിയായി—വിശ്വയോനി, ജഗത്കാരണം—‘വാസുദേവ’ എന്ന നാമത്തോടെ എന്നെ അറിയുക।
Verse 63
किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् / दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम्
യോഗേശ്വരനായ, ബ്രഹ്മാവിനും അധിപനായ, അവ്യയനായ പ്രഭുവിനെ നീ എന്തുകൊണ്ട് കാണുന്നില്ല? നിന്റെ കണ്ണ് ദിവ്യമാകട്ടെ; അതിലൂടെ നീ ആ പരമതത്ത്വം ദർശിക്കും।
Verse 64
लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः / बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम्
അപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് വിഷ്ണു പ്രസാദിച്ച ശൈവദർശനദൃഷ്ടി (ദിവ്യനേത്രം) ലഭിച്ച്, മുൻപിൽ നിലകൊണ്ട പരമേശാന ശിവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 65
स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः / प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम्
പ്രപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് ഈശ്വരപ്രദത്തമായ പരമജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച്, അതേ ദേവൻ—തന്റെ പിതാവായ ശിവൻ—അവനിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു।
Verse 66
ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना / अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः
പവിത്രമായ ഓങ്കാരത്തെ സ്ഥിരമായി അനുസ്മരിച്ചു, ആത്മാവാൽ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്നുകൊണ്ട് അഥർവശിരസ് സ്തോത്രം ചൊല്ലി ദേവനെ സ്തുതിച്ചു।
Verse 67
संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः / अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव
ബ്രഹ്മാവാൽ ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട പരമേശ്വര ഭഗവാൻ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; പുഞ്ചിരിയോടെന്നപോലെ സംസാരിച്ചു।
Verse 68
मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् / मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम्
നീ എനിക്കു സമൻ—ഇതിൽ സംശയമില്ല—കാരണം നീ എന്റെ ഭക്തൻ. ഹേ അവ്യയാ, ലോകസൃഷ്ടിക്കായി ആദിയിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് നിന്നെ ഉത്പാദിപ്പിച്ചത്।
Verse 69
त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः / वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ
നീ തന്നെയാണ് ആത്മാവ്, ആദിപുരുഷൻ, എന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൻ. ഹേ വിശ്വാത്മാ, വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; ഹേ അനഘാ, ഞാൻ നിനക്കു വരദാതാവാണ്।
Verse 70
स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः / निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम्
ദേവദേവന്റെ വചനം കേട്ട് കമലോദ്ഭവൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പുരുഷനായ വിഷ്ണുവിനെ നോക്കി; പിന്നെ വൃഷധ്വജനായ (ശിവനെ) നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു।
Verse 71
भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते / त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सतम्
ഹേ ഭഗവൻ, ഭൂതഭവ്യേശ്വരാ, മഹാദേവാ, അംബികാപതേ! നിന്നെയേ പുത്രനായി ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ നിന്നുപോലെ സദ്ഗുണമുള്ള പുത്രനെ വേണമെന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Verse 72
मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया / न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव
ഹേ മഹാദേവാ! നിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ മായയാൽ ഞാൻ മോഹിതനായി. ഹേ ശിവാ! നിന്റെ പരമഭാവം യഥാർത്ഥമായി ഞാൻ അറിയുന്നില്ല.
Verse 73
त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् / प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः
ഹേ ദേവാ! ഭക്തർക്കു നീയേ സഹോദരൻ, മാതാവ്, പിതാവ്, സത്യസുഹൃത്ത്. പ്രസാദിക്കണമേ; ശരണാഗതനായി ഞാൻ നിന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 74
स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः / व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम्
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വൃഷധ്വജനായ ജഗന്നാഥൻ അപ്പോൾ ജനാർദനനെ നോക്കി തന്റെ പുത്രനോടു സംസാരിച്ചു.
Verse 75
यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक / विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ
“പ്രിയ പുത്രകാ! ഭഗവാൻ അപേക്ഷിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യും. ഹേ അനഘാ! നിനക്കുള്ളിൽ ദിവ്യമായ ഐശ്വര്യ-വിജ്ഞാനം ഉദിക്കും.”
Verse 76
त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः / तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह
നീ തന്നെയാണ് സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ആദികർത്താവ്; ഈ സൃഷ്ടികാര്യത്തിൽ നിയുക്തൻ. അതിനാൽ, ഹേ ദേവേശാ, ഞാൻ ലോകപിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) പറഞ്ഞതുപോലെ യഥോചിതം ചെയ്യുക.
Verse 77
एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः / भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः
ഈ നാരായണൻ—അനന്തൻ—എന്റെ തന്നെ പരമ തനുവാണ്. അവൻ ഹരിയായി നിന്റെ ഈശാനനാകും; നിന്റെ യോഗക്ഷേമം—സാധനാസിദ്ധിയും ക്ഷേമവും—വഹിക്കും.
Verse 78
एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः / संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत्
ഇങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ച് ഇരുകൈകളാൽ സൂചന നൽകി, പ്രീതാത്മാവായ പരമേശ്വരൻ ദേവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ സ്പർശിച്ചു; പിന്നെ ഹരിയോടു ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 79
तृष्टो ऽस्मि सर्वथाहन्ते भक्त्या तव जगन्मय / वरं वृणीष्वं नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः
ഹേ ജഗന്മയാ! നിന്റെ ഭക്തിയാൽ ഞാൻ സർവ്വഥാ തൃപ്തനാണ്. വരം ചോദിക്ക; പരമാർത്ഥത്തിൽ നമ്മൾ ഇരുവരും വ്യത്യസ്തരല്ല.
Verse 80
श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः / प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम्
ദേവവചനം ശ്രവിച്ച ശേഷം, വിശ്വജഗന്മയനായ വിഷ്ണു ചതുര്മുഖൻ (ബ്രഹ്മാ)നെ നോക്കി, പ്രസന്നവും ശാന്തവുമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു.
Verse 81
एष एव वरः श्लोघ्यो यदहं परमेश्वरम् / पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि
ഇതുതന്നെ പ്രശംസനീയമായ വരം—ഞാൻ പരമേശ്വരനായ പരമാത്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു; നിനക്കു മേൽ എനിക്കു ഭക്തി ഉദിക്കട്ടെ.
Verse 82
तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत / भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहऽमधिदैवतम्
“തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു മഹാദേവൻ വീണ്ടും വിഷ്ണുവിനോട് അരുളി—“നീ സർവ്വകാര്യങ്ങളുടെയും കർത്താവ്; ഞാൻ അതിന്റെ അധിദൈവതം.”
Verse 83
मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः / भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम्
ഇതെല്ലാം എന്നാലും നിനാലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—സംശയമില്ല. നീ സോമൻ (ചന്ദ്രൻ), ഞാൻ സൂര്യൻ; നീ രാത്രി, ഞാൻ പകൽ.
Verse 84
भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च / भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः
നീ അവ്യക്തമായ പ്രകൃതി; ഞാൻ പുരുഷൻ. നീ ജ്ഞാനം; ഞാൻ ജ്ഞാതാവ്. നീ മായ; ഞാൻ അതിനെ അധിഷ്ഠിക്കുന്ന ഈശ്വരൻ.
Verse 85
भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः / यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः
നീ വിദ്യാസ്വരൂപമായ ശക്തി; ഞാൻ ആ ശക്തിയെ ധരിച്ച ഈശ്വരൻ. പിന്നെ ഞാൻ—നിഷ്കലൻ, അവിഭാജ്യ ദേവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് പരമ നാരായണൻ.
Verse 86
एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः / त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति / पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ നിപുണരായ യോഗികൾ ഏകീഭാവദർശനത്തിൽ നിന്നെ തന്നെയാണ് കാണുന്നത്. ഹേ വിശ്വാത്മാ, നിന്റെ ശരണം കൂടാതെ യാതൊരു യോഗിക്കും എന്നെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ദേവ-അസുര-മാനവരോടുകൂടി ഈ സമസ്ത ജഗത്തിനെ പാലിക്കണമേ.
Verse 87
इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः / जगाम जन्मर्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तमनन्तशक्तिः
ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്ത ശേഷം, അനാദിയും അനന്തശക്തിയുമുള്ള ഭഗവാൻ—തന്റെ സ്വമായയാൽ ദേഹധാരികൾ ഭേദബോധത്തിൽ മോഹിതരാകുന്നതിന് കാരണനായവൻ—ജനനം, വളർച്ച, നാശം എന്നിവയില്ലാത്ത ആ ഏക അവ്യക്ത ധാമത്തിലേക്ക് ഗമിച്ചു.
Frequently Asked Questions
It narrates that during pralaya Nārāyaṇa rests in yoganidrā, from whose navel a celestial lotus arises; Brahmā emerges through that lotus and is therefore named Padmayoni, while also being commissioned to create for the Lord’s purpose.
The chapter frames the ‘son’ language as divine play and relational theology: Śiva is Parameśvara beyond origin, yet he can accept filial relation to Brahmā by boon and function, without compromising his beginningless supremacy.
It asserts non-separateness in the highest truth while allowing functional duality: Viṣṇu and Śiva mutually pervade all, are approached through devotion and yogic knowledge, and are described via complementary pairs (prakṛti/puruṣa, māyā/īśvara) as one Supreme Reality appearing in two forms.
This chapter is a theological prelude: it establishes Parameśvara as the Lord of Yoga and the supreme object of refuge, which the later Uttara-bhāga develops into explicit yogic and Vedāntic instruction often discussed under headings like Īśvara Gītā and Śaiva yoga streams such as Pāśupata-oriented devotion.