Adhyaya 43
Bhārgava-Stuti and Kṛṣṇa’s Vara (Devotional Hymn and Boon to the Bhargava)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ ഭൂപതിയോട് ഉപദേശപരമായി കഥ പറയുന്നു. ഭാർഗവ/ജാമദഗ്ന്യ രാമൻ കയ്യുകൂപ്പി എഴുന്നേറ്റ് ഉന്നത സ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ സ്തുത്യ തത്ത്വം നിർവിശേഷവും വിശേഷവത്തും, അദ്വയമായിട്ടും ദ്വൈതമായി പ്രതീതമാകുന്നതും, നിർഗുണമായിട്ടും സഗുണാത്മയായി പ്രകടമാകുന്നതുമെന്നു വിവരണം. തുടർന്ന് അതേ തത്ത്വം ഗുണപ്രകാശം, കാല–സംഖ്യാ ക്രമം, സർവ്വലോകകാരണം (സകലഭവനിദാന) എന്ന നിലയിൽ പറയുന്നു. ഭക്തിഭാവം ശക്തം—രാധയെ സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയങ്ങളിൽ ഭക്തിയുടെ അക്ഷമായി സ്തുതിക്കുകയും, കൃഷ്ണനെ സർവ്വവ്യാപി സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപമായി രാധയോടുള്ള പ്രേമലീലയിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനായി വന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്തുതിക്ക് ശേഷം രോമാഞ്ചവും തത്ത്വബോധവും ലഭിച്ചതായി വസിഷ്ഠൻ പറയുന്നു. പിന്നെ കൃഷ്ണൻ കരുണയോടെ ഭാർഗവനെ ‘സിദ്ധ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് മുൻ വരങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കി, ധർമ്മമായി—ആർത്തർക്കു ദയ, യോഗസാധന, ശത്രുനിഗ്രഹം/സംയമം—എന്നു നിർദേശിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിലെ… നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, അവർ എല്ലാവരും സ്നേഹപൂർണ്ണചിത്തത്തോടെ അവിടെ നിൽക്കുമ്പോൾ, ഭവാനിയുടെ മടിയിൽ നിന്നു രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്നു.
Verse 2
तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् / अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्
അവൻ സംയമത്തോടെ സ്തുതി ചെയ്തു—നിർവിശേഷനായിട്ടും വിശേഷരൂപനായവനെ; അദ്വയനായിട്ടും ദ്വൈതമായി പ്രത്യക്ഷനായവനെ; നിർഗുണനായിട്ടും സഗുണാത്മകനായവനെ.
Verse 3
राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् / अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा
രാമൻ പറഞ്ഞു—പ്രകൃതിയും വികൃതിയും ജനിപ്പിച്ച ഈ വിശ്വത്തെ വിധാനിക്കാൻ എന്റെ വൈഭവം എത്രയെന്നു ആരാൽ അളക്കാം? രൂപനാമങ്ങൾ അജ്ഞാതമായ, അഭീഷ്ടവസ്തുവിന്റെ ഏകധാമമായ പൂർണ്ണകാമാ ഭാമാ (ദേവി) എന്നെ കാത്തുകൊള്ളട്ടെ.
Verse 4
प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् / तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः
ഗുണങ്ങളുടെ പ്രകാശം വെളിപ്പെട്ടതും, കാല-സംഖ്യകളുടെ വിധാനം ഉള്ളതും, സകല ഭവനങ്ങളുടെയും കാരണം ആയതും—അതിനെ ‘പ്രധാന’മെന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു. ഹേ മാതാ! അതേ ഇവിടെ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കൃതകൃത്യമായ ആ ശക്തി ഇന്ന് എന്നെ കാക്കട്ടെ.
Verse 5
दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी / प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी
ദനുജകുലനാശിനി, വിനാശലേഖം മായ്ക്കുന്നവൾ; ആദികുലം വിരിയിക്കുന്നവൾ, സർവ്വവിദ്യ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവൾ. പ്രബലവേഗത്തിൽ കാശി രചിച്ചവൾ, ഭക്തർക്കു സമസ്ത ആശീർവാദം നല്കുന്നവൾ—പാശങ്ങളെ ജയിച്ച ഷൺമുഖി മാംസദാ (ദേവി) എന്നെ കാക്കട്ടെ.
Verse 6
हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी / हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ
ഹരിയുടെ സമീപത്ത് വസിക്കുന്നവൻ, കൃഷ്ണസേവയിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ; ശരണാഗതരെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഗോപകന്യകളോടൊപ്പം ഹാസ്യവിഹാരത്തിൽ ലീനൻ. ഹരി വലിയ മാനമരുളിയവൻ, ഗോപികേശനിൽ ഏകതാനൻ, പലവിധമായി പ്രസിദ്ധൻ—ആ കീർത്തിഹാ ഞങ്ങൾക്ക് മംഗളം വരുത്തട്ടെ.
Verse 7
प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः / सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्
പ്രഭുവിന്റെ നിയോഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ, ഭക്തരുടെ തടസ്സങ്ങൾ നീക്കിയവൻ, പാപസമൂഹം ധരിച്ചു (ഹരിച്ചു) എടുത്തവൻ, ജ്ഞാനദാനത്തിൽ പരായണൻ. സകലഗുണങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ, രാധികയുടെ അങ്കത്തിൽ അധിഷ്ഠിതൻ—എൻ ചെയ്ത ഗാഢ അപരാധം ക്ഷമിക്കാൻ അർഹനാകട്ടെ.
Verse 8
या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् / रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते
ജഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവ-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളിൽ ജനങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്ന ആ രാധ, ഈശ്വരവക്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന പ്രേമാമൃതത്തിന്റെ ആസ്വാദനം വാക്കിലൂടെ ബോധിപ്പിക്കുന്നു. രാസേശ്വരി, രസികേശ്വരി, പ്രിയന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നിഷ്ഠ, സ്വാനന്ദത്തിന്റെ നേത്രീയായ അവൾ ‘രാധ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; ശരണാഗതനായ എന്നെ അവൾ കാക്കട്ടെ।
Verse 9
यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा
ആരുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് അതിവിരാട് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, വിരാട് അവരുടെ അംശമാണ്; അവരുടെ നാഭികമലത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച വിധാതാവ് ഏകാന്തോപദേശം ലഭിച്ച് ഈ സമസ്ത ചരാചരവിശ്വം സൃഷ്ടിച്ചു. അവരുടെ രോമരന്ധ്രങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങൾ ദീപ്തമാകുന്നു—ആ പരമന്റെ ജനനിയായ ആ ദേവി എപ്പോഴും പ്രസന്നയായിരിക്കട്ടെ।
Verse 10
पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया / कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः
ചരാചരജഗത്താകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിഭു, സച്ചിദാനന്ദത്തിന്റെ സമുദ്രം, പ്രത്യക്ഷനായി പ്രേമാന്ധയായ രാധയോടൊപ്പം ലീലിക്കുന്നു. ആ പൂർണ്ണതമനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ എപ്പോഴും എനിക്കു മേൽ കരുണയാൽ ദ്രവിച്ച അന്തഃകരണത്തോടെ ഇരിക്കട്ടെ; അതിനാൽ ഞാൻ സുകൃതിയുള്ളവനായി, അന്തരത്തിൽ ആനന്ദത്തിൽ ലീനനാകട്ടെ।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् / विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ജാമദഗ്ന്യൻ (പരശുരാമൻ) അത്യന്തം തത്പരനായി നിർത്തി. സർവതത്ത്വാർത്ഥവും അറിഞ്ഞതോടെ അവന് രോമാഞ്ചിതനായി; കൃതാർത്ഥനായതുപോലെ ആയി।
Verse 12
अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः / भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्
അപ്പോൾ പ്രസന്നാത്മാവായ കമലലോചനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, മുന്നിൽ നിന്നു ഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്ത ഭാർഗവനെ (പരശുരാമനെ)—കൃപയ്ക്ക് പാത്രമായ അവനെ—സംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു।
Verse 13
कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् / अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव
കൃഷ്ണ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാര്ഗവേന്ദ്രാ! എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ ഇപ്പോൾ സിദ്ധനായി. ഇന്നുമുതൽ, വത്സാ, ഈ ലോകത്തിൽ നീ ശ്രേഷ്ഠതമനാകുക।
Verse 14
तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे / तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो
മുമ്പ് വിഷ്ണുപദാശ്രമത്തിൽ ഞാൻ നിനക്കു നൽകിയ വരം എല്ലാം ക്രമമായി സഫലമാകും. ഹേ വിഭോ, നീ അനേകം വർഷങ്ങൾ കഴിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 15
दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता / योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा
പരമ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദീനരോടു കരുണ കാണിക്കണം. യോഗം അഭ്യസിക്കണം; അതുപോലെ ശത്രുക്കളെ നിയന്ത്രിക്കയും വേണം.
Verse 16
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च / ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्
ഈ ലോകത്തിൽ തേജസ്സിലും ബലത്തിലും നിനക്കു തുല്യൻ ഇല്ല. ജ്ഞാനത്തിലും യശസ്സിലും നീ തന്നെയാണ് സർവശ്രേഷ്ഠൻ.
Verse 17
अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु / तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता
ഇപ്പോൾ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കു ചെന്നു മാതാപിതാക്കളുടെ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുക. യഥാകാലം തപസ്സു ചെയ്യുക; അതിനാൽ സിദ്ധി നിന്റെ കൈവശം തന്നെ നിലകൊള്ളും.
Verse 18
राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः / आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह
രാധയുടെ മടിയിൽ നിന്നു ഗണേശനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് രാധികേശ്വരൻ രാസഭാവത്തോടെ ദൃഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവനോടു മൈത്രി സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 19
अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ / कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम
അപ്പോൾ രാമനും ഗണേശ്വരനും ഇരുവരും അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി; കൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞയാൽ, ഹേ ശത്രുദമനാ, അവർ ഇരുവരും മഹാഭാഗ്യവാന്മാരായി.
Verse 20
एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती / उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता
ഇതിനിടയിൽ കൃഷ്ണപ്രിയയായ സതീ ദേവി രാധാ പ്രസന്നമുഖത്തോടെ ആനന്ദസമൃദ്ധയായി ആ ഇരുവർക്കും വരം നൽകി.
Verse 21
राधोवाच / सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ / मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ
രാധ പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ ഇരുവരും സർവ്വലോകത്തിനും വന്ദ്യർ, അജേയർ, പ്രിയം പകരുന്നവർ; പ്രത്യേകിച്ച് നിങ്ങൾ എന്റെ ഭക്തർ, ഇനി നിങ്ങൾ എന്റെ പുത്രന്മാരാണ്.
Verse 22
भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् / सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु
നിങ്ങളുടെ ഇരുവരുടെയും നാമം ഉച്ചരിച്ച് ആരെങ്കിലും ഏതു കര്മ്മം ആരംഭിച്ചാലും, അത് എല്ലാം എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നിശ്ചയം സിദ്ധിയിലേക്കു എത്തട്ടെ.
Verse 23
अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा / वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् / तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः / राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्
അപ്പോൾ ജഗന്മാതാവ് ഭവാനി, ഭവന്റെ പ്രിയ, പറഞ്ഞു— “വത്സ രാമാ, ഞാൻ പ്രസന്നയാണ്; നിനക്ക് ഏതു വരം തരാം? മഹാഭാഗാ, ഭയം ദൂരെയാക്കി പറയുക.” രാമൻ പറഞ്ഞു— “സഹസ്രം ജന്മാന്തരങ്ങളിൽ, ഞാൻ ഏത് ഏത് യോനികളിലേക്കു പോകുന്നുവോ…”
Verse 24
कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे / अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा
“എനിക്ക് ഈ വരം തരണമേ— ഞാൻ കൃഷ്ണന്റെയും ഭവന്റെയും (ശിവന്റെയും) ഭക്തനാകട്ടെ; കൃഷ്ണനെയും ഭവനെയും ഞാൻ ഭേദമില്ലാതെ ദർശിക്കട്ടെ.”
Verse 25
पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः / चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत
പാർവതി പറഞ്ഞു— “അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ, മഹാഭാഗാ; നീ ഭവന്റെയും കൃഷ്ണന്റെയും ഭക്തനാണ്. സുവ്രതാ, എന്റെ പ്രസാദത്താൽ നീ शीഘ്രം ചിരഞ്ജീവിയാകുക.”
Verse 26
अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः / प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः
അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ ഉമാപതി, ജഗദീശ്വരനും ധരാധീശനുമായവൻ, വരത്തിന് അർഹനായ പ്രണതനായ ഭാർഗവേന്ദ്രനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 27
शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया / स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा
ശിവൻ പറഞ്ഞു— “വത്സാ, നീ എന്റെ രാമഭക്തനാണ്; ഞാൻ നിനക്ക് നൽകിയ വരം പൂർണ്ണമായി ഫലിക്കും. ഇത് സത്യവചനം; മറ്റെങ്ങനെമല്ല.”
Verse 28
अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः / न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः
ഇന്നുമുതൽ ഈ ലോകത്തിൽ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ബലവാൻ; വത്സാ, നിങ്ങളെപ്പോലെ തേജസ്വിയും നിങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനും ആരുമില്ല।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् / गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ശിവനെയും നഗനന്ദിനി (പാർവതി)യെയും അനുമതി വാങ്ങി, ശ്രീദാമനും രാധയും കൂടെ ചേർന്ന് ഗോളോകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 30
अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा / संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्
അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ഭവാനിയെയും ഭവനെയും (ശിവനെയും) വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് നമസ്കരിച്ചു; പിന്നെ പ്രദക്ഷിണ ആരംഭിച്ചു।
Verse 31
गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते / अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्
ഹേ ഭൂപതേ, രാമൻ ഗണേശനെയും കാർത്തികേയനെയും നമസ്കരിച്ചു വിട വാങ്ങി; യാതൊരു മുറിവുമില്ലാതെ ഗൃഹാന്തരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Verse 32
निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः / नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा
ഹേ രാജാവേ, പുറത്തേക്ക് പോകുന്ന രാമനെ നന്ദീശ്വരാദി ഗണങ്ങൾ നമസ്കരിച്ചു; അവൻ പരമാനന്ദത്തോടെ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി।
Frequently Asked Questions
It teaches a nirguṇa–saguṇa reconciliation: the supreme is nondual (advaya) yet can appear as relational duality (dvaita) for devotion, allowing philosophical absoluteness and personal bhakti (especially Rādhā-Kṛṣṇa devotion) to coexist without contradiction.
The stuti references universal causality (the source of all worlds), guṇa-manifestation, and the structuring of reality through kāla and saṅkhyā (time and number), alongside imagery of Virāṭ and lotus-born creation (Brahmā) and the plurality of brahmāṇḍas.
Kṛṣṇa emphasizes compassion toward the distressed (dayā), disciplined cultivation of yoga, and controlled opposition to hostile forces (śatru-nigraha), presenting liberation-oriented insight as inseparable from ethical and social responsibility.