Adhyaya 54
Cyavana’s Yogic Display and Kuśika’s Recognition of Tapas (च्यवन-योगप्रभावः कुशिकस्य तपःप्रशंसा च)
Upa-parva: Tapas–Brahmarṣi-Prabhāva Episode (Kuśika–Cyavana Narrative Unit)
Bhīṣma narrates how King Kuśika, awakening at night’s end and completing morning observances, proceeds with his wife toward a forest by the Gaṅgā. He beholds an extraordinary, palace-like vision: golden structures with jeweled pillars, landscaped hills, lotus ponds, ornamental gateways, and abundant flowering trees. The environment includes refined comforts—seats, beds, coverings, food and drink—and a soundscape of birds and sweet singing, with occasional sightings of gandharvas and apsarases. The king doubts whether the experience is dream, delusion, or reality. He then perceives the sage Cyavana reclining in a radiant aerial/palatial setting; when approached, Cyavana and the scene vanish, reappearing elsewhere with the sage seated in ascetic posture, engaged in japa. Through yogabala, the sage repeatedly manifests and withdraws the entire spectacle, and the riverbank returns to its prior, ordinary condition. Astonished, Kuśika praises tapas as superior even to universal dominion, extolling Cyavana’s capacity and the rarity of true brahminical power. Summoned, the king approaches, bows, and is welcomed; Cyavana commends Kuśika’s restraint over the senses and offers a boon. Kuśika declares the sage’s satisfaction itself as the chief boon, then raises a remaining doubt for clarification, setting up the subsequent instruction.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में राजा नहुष शौच-आचमन कर, अंजलि बाँध, महात्मा च्यवन के सम्मुख आत्म-परिचय देकर विनयपूर्वक उपस्थित होता है—राजा का तेज और ऋषि का तप एक ही क्षण में आमने-सामने आ खड़े होते हैं। → नहुष पूछता है—‘द्विजश्रेष्ठ! मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?’ पुरोहित भी सत्यव्रती, देवकल्प च्यवन की विधिवत् अर्चना करता है। संतोष का उपाय खोजते हुए दान का प्रश्न उभरता है: ब्राह्मण और गौ—दोनों की मर्यादा, मूल्य और ‘अप्रतिग्रह’ की सीमा क्या है? → उपाख्यान का तीखा बिंदु तब आता है जब ‘कैवर्त’ (मल्लाह) गौ अर्पित करते हैं और ऋषि कहते हैं—‘मैं तुम्हारी दी हुई धेनु स्वीकार करता हूँ; तुम मत्स्यों सहित शीघ्र स्वर्ग जाओ।’ यहाँ दान की शक्ति, दाता की जाति/वृत्ति, और ग्रहणकर्ता की तप-प्रतिष्ठा—तीनों का धर्म-निर्णय एक साथ उद्घाटित होता है। → कथा-प्रवक्ता (भीष्म) युधिष्ठिर से कहता है कि तुम्हारे प्रश्न के अनुसार यह प्रसंग—गौ-दान की महिमा और धर्म-विनिश्चय—कह दिया गया; अर्थात् दान का फल दाता की श्रद्धा और विधि से पुष्ट होता है, केवल सामाजिक श्रेणी से नहीं। → इसी बीच ‘गाय के पेट से उत्पन्न’ एक अन्य वनवासी मुनि (फल-मूलाहारी) नहुष के पास आते हैं और द्विजसत्तम राजा से संवाद आरम्भ करते हैं—अगले प्रसंग में नया धर्म-सूत्र खुलने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवनमुनिका उपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५० ॥ एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा नहुषका एक गौके मोलपर च्यवन मुनिको खरीदना
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພັນບະຣະຕະ! ເມື່ອພະຣາຊານະຫຸຊາໄດ້ຍິນວ່າ ລິສີຈະວະນມາຮອດໃກ້ເມືອງໃນສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ ພຣະອົງກໍຮີບໄປຍັງບ່ອນນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍອຳມາດ ແລະ ປຸໂຣຫິດຫຼວງ. ພາບນີ້ເປີດສູ່ການພົບພາຕາມທຳມະ: ກະສັດພຶງຕອບສະໜອງຢ່າງວ່ອງໄວ ແລະ ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ເມື່ອຮູ້ວ່າມີຕະປະສີຜູ້ອ່ອນແອຢູ່ໃກ້ໆ ເພາະການປະພຶດຕໍ່ລິສີແມ່ນເຄື່ອງຊັ່ງວັດຄວາມທຽງທຳຂອງກະສັດ.
Verse 2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राज्जलि: प्रयतो नृप: । आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने,उन्होंने पवित्रभावसे हाथ जोड़कर मनको एकाग्र रखते हुए न््यायोचित रीतिसे महात्मा च्यवनको अपना परिचय दिया
ພະຣາຊາໄດ້ກະທຳການຊຳລະກາຍຕາມພິທີທີ່ຖືກຕ້ອງ ແລ້ວຈຶ່ງປະນົມມືດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ຮັກສາໃຈໃຫ້ສົມທົບ ແລະແນະນຳພຣະອົງເອງຕໍ່ມະຫາຈິດ ລິສີຈະວະນ. ພາບນີ້ຊີ້ວ່າ ຄວາມປະພຶດທີ່ຖືກທຳມະເລີ່ມຈາກຄວາມສະອາດທັງພາຍນອກແລະພາຍໃນ ຄວາມຖ່ອມຕົນ ແລະການສະແດງຕົນດ້ວຍຄວາມນົບນ້ອມຕໍ່ຄູອາຈານຜູ້ຄວນເຄົາລົບ.
Verse 3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञ: पुरोहित: । सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते,प्रजानाथ! राजाके पुरोहितने देवताओंके समान तेजस्वी सत्यव्रती महात्मा च्यवनमुनिका विधिपूर्वक पूजन किया
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ປຸໂຣຫິດປະຈຳພຣະຣາຊວັງຂອງກະສັດກໍໄດ້ປະກອບພິທີບູຊາທ່ານດ້ວຍ—ຕໍ່ມະຫາຈິດ ລິສີຈະວະນ ຜູ້ຖືສັດຈະເປັນວັດ ແລະສ່ອງສະຫວ່າງດຸດເທວະດາ, ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ. ຂໍ້ຄວາມນີ້ຍ້ຳເນັ້ນການເຄົາລົບຕໍ່ຄວາມຊື່ສັດທາງວິນຍານ ແລະໜ້າທີ່ຂອງກະສັດໃນການໃຫ້ກຽດແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສັດຈະແລະທຳມະ.
Verse 4
नहुष उवाच करवाणि प्रियं कि ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । सर्व कर्तास्मि भगवन् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າຈະກະທຳການຮັບໃຊ້ອັນໃດໃຫ້ເປັນທີ່ພໍໃຈແກ່ທ່ານ? ຂໍທ່ານບອກຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ ໂອ ດວິໂຈຕະມະ (ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງອັນປະເສີດ). ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຂ້າພະເຈົ້າພ້ອມເຮັດທຸກຢ່າງ ແມ່ນແຕ່ຈະຫຍຸ້ງຍາກຢ່າງຍິ່ງກໍຕາມ».
Verse 5
तत्पश्चात् राजा नहुष बोले--द्विजश्रेष्ठ! बताइये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ? भगवन्! आपकी आज्ञासे कितना ही कठिन कार्य क्यों न हो, मैं सब पूरा करूँगा ।।
ຕໍ່ມາ ກະສັດນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ດວິຊະເສດ (ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ), ຂໍບອກຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ ວ່າຂ້າພະເຈົ້າຄວນເຮັດການງານໃດທີ່ທ່ານພໍໃຈ. ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຕາມຄຳສັ່ງຂອງທ່ານ ແມ່ນແຕ່ງານຈະຫຍຸ້ງຍາກປານໃດ ຂ້າພະເຈົ້າກໍຈະເຮັດໃຫ້ສຳເລັດທັງໝົດ»។ ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ພວກໄກວັດຕະ—ຊາວປະມົງຜູ້ດຳລົງຊີວິດດ້ວຍການຈັບປາ—ໄດ້ອອກແຮງຢ່າງຫນັກ ດຶງຂ້າພະເຈົ້າອອກຈາກອວດຂອງເຂົາ. ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ພຣະອົງຈ່າຍຄ່າຕົວຂ້າພະເຈົ້າໃຫ້ເຂົາດ້ວຍ ພ້ອມກັບເງິນຈາກການຂາຍປາເຫຼົ່ານີ້»។
Verse 6
नह॒ष उवाच सहस्र॑ं दीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित | निष्क्रयार्थे भगवतो यथा55ह भृगुनन्दन:
ນະຫຸສະ ກ່າວກັບປຸໂຣຫິດຂອງພຣະອົງວ່າ: «ທ່ານປຸໂຣຫິດ, ຕາມທີ່ ຈະຍະວະນະ ຜູ້ເປັນບຸດແຫ່ງພຣະພຣິກຸ (Bhṛgu) ໄດ້ກ່າວ, ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າໄຖ່ແກ່ພຣະອົງແກ່ພວກນິສາດະ (ຊາວປະມົງ) ເປັນຈຳນວນໜຶ່ງພັນເຫຼຽນ.»
Verse 7
च्यवन उवाच सहस्रन॑ नाहमहामि किं वा त्वं मन््यसे नृप । सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ນະເຣສະວະຣະ (ພຣະຣາຊາ), ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ແມ່ນຜູ້ທີ່ຈະຖືກຊື້ດ້ວຍເງິນພຽງໜຶ່ງພັນ. ທ່ານຄິດວ່າຄ່າຂອງຂ້າພະເຈົ້າມີແຕ່ເທົ່ານັ້ນບໍ? ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າທີ່ສົມຄວນແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ; ຈົ່ງໃຊ້ປັນຍາຂອງທ່ານພິຈາລະນາ ແລະຕັດສິນໃຈໃຫ້ແນ່ນອນວ່າຄ່ານັ້ນຄວນເປັນເທົ່າໃດ»។
Verse 8
नहुष उवाच सहस्राणां शतं विप्र निषादेभ्य: प्रदीयताम् । स्यादिदं भगवन् मूल्यं कि वान्यन्मन्यते भवान्
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ວິປຣະ (ພຣາຫມັນ), ຈົ່ງໃຫ້ແກ່ພວກນິສາດະ ເປັນຈຳນວນໜຶ່ງແສນ (ໜຶ່ງຮ້ອຍພັນ). ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຂໍໃຫ້ນີ້ເປັນຄ່າ; ຫຼືທ່ານເຫັນວ່າຄວນຈັດການຢ່າງອື່ນ?»
Verse 9
नहुष बोले--विप्रवर! इन निषादोंको एक लाख मुद्रा दीजिये। (यों पुरोहितको आज्ञा देकर वे मुनिसे बोले--) भगवन्! क्या यह आपका उचित मूल्य हो सकता है या अभी आप कुछ और देना चाहते हैं? ।।
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດດັ່ງງົວຜູ້ນໍາຝູງ, ຢ່າຕີຄ່າຂ້າພະເຈົ້າແຕ່ແສນໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ. ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າຕອບແທນທີ່ສົມຄວນ ແລະຈົ່ງປຶກສາກັບອຳມາດຂອງທ່ານ».
Verse 10
नहुष उवाच कोटि: प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित । यदेतदपि नो मूल्यमतो भूय: प्रदीयताम्
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ປຸໂຣຫິດ, ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າເປັນໂກຕິໜຶ່ງແກ່ພວກນິສາດະ. ແລະຖ້າແມ່ນຍັງບໍ່ພໍ ກໍໃຫ້ເພີ່ມອີກ».
Verse 11
च्यवन उवाच राजन् नाहंम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ມີຣັດສະມີອັນໃຫຍ່, ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ແມ່ນຜູ້ຈະຖືກຂາຍໄດ້ດ້ວຍໂກຕິໜຶ່ງ ຫຼືຫຼາຍກວ່ານັ້ນ. ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າຕອບແທນທີ່ສົມຄວນ ແລະຈົ່ງປຶກສາກັບພວກພຣາຫມັນ».
Verse 12
नहुष उवाच अर्ध राज्यं समग्रं वा निषादेभ्य: प्रदीयताम् | एतन्मूल्यमहं मन्ये कि वान्यन्मन्यसे द्विज
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທະວິຊະ (ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ), ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຈົ່ງໃຫ້ອານາຈັກຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຄິ່ງໜຶ່ງ ຫຼືທັງໝົດ ແກ່ພວກນິສາດະ. ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນວ່ານີ້ແມ່ນຄ່າທີ່ສົມຄວນສໍາລັບທ່ານ. ທ່ານຍັງຄິດວ່າຄວນຮ້ອງຂໍອັນໃດອີກ?»
Verse 13
च्यवन उवाच अर्ध राज्यं समग्र च मूल्यं नाहामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभि: सह चिन्त्यताम्
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມກະສັດ, ອານາຈັກຂອງທ່ານເຄິ່ງໜຶ່ງ ຫຼືທັງໝົດ ກໍບໍ່ແມ່ນຄ່າທີ່ສົມຄວນສໍາລັບຂ້າພະເຈົ້າ. ຈົ່ງໃຫ້ຄ່າຕອບແທນທີ່ສົມຄວນ; ແລະຖ້າທ່ານບໍ່ຮູ້ມາດຕະຖານທີ່ຖືກຕ້ອງ ຈົ່ງປຶກສາກັບພວກຣິສີ».
Verse 14
भीष्म उवाच महर्षेरवचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शित: । स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहित:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ຢຸທິສຖິຣ! ເມື່ອພະຣາຊາ ນະຫຸສະ ໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄໍາຂອງມະຫາຣິສີ ກໍຖືກຄວາມໂສກເສົ້າບີບຄັ້ນ ແລະກະວົນກະວາຍຢ່າງຫນັກ. ແລ້ວພະອົງຈຶ່ງປຶກສາຫາລືກັບອໍາມາດ ແລະປຸໂຣຫິດປະຈໍາວົງສາ ເພື່ອຄິດຄົ້ນວ່າຄວນເຮັດຢ່າງໃດ.
Verse 15
तत्र त्वन्यो वनचर: कश्चिन्मूलफलाशन: । नहुषस्य समीपस्थो गविजातो5भवन्मुनि:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຢູ່ທີ່ນັ້ນຍັງມີຜູ້ຢູ່ປ່າອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນດາບສຜູ້ກິນແຕ່ຮາກໄມ້ແລະໝາກໄມ້. ດາບສນັ້ນໄດ້ເກີດເປັນງົວ ແລະອາໄສຢູ່ໃກ້ພະຣາຊາ ນະຫຸສະ.
Verse 16
तोषयिष्याम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າຈະເຮັດໃຫ້ພວກທ່ານຣິສີເຫຼົ່ານັ້ນພໍໃຈໃນໄວໆ ເພື່ອໃຫ້ທ່ານທັງຫຼາຍຍິນດີ. ໂອ ພະຣາຊາ! ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ວ່າຈະເຮັດແນວໃດໃຫ້ມະຫາຣິສີພໍໃຈ; ຂ້າພະເຈົ້າຈະນໍາພາໃຫ້ທ່ານທັງຫຼາຍສະຫງົບສຸກໃນໄວໆ. ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເຄີຍເວົ້າຄໍາຕົວະ ແມ່ນແຕ່ໃນການຫຼິ້ນຫົວ—ແລ້ວໃນເວລາເຊັ່ນນີ້ ຈະເວົ້າຄໍາບໍ່ຈິງໄດ້ແນວໃດ? ສິ່ງໃດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າບອກ ຂໍໃຫ້ພະອົງປະຕິບັດໂດຍບໍ່ລັງເລ».
Verse 17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो5न्यथा । भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यममविशंकया
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ເວົ້າຄໍາຕົວະ—ແມ່ນແຕ່ໃນເວລາສະບາຍໆ ຫຼືໃນການຫຼິ້ນຫົວກໍບໍ່ເຄີຍ; ຍິ່ງກວ່ານັ້ນໃນເວລານີ້ຈະເຮັດໄດ້ແນວໃດ. ໂອ ພະຣາຊາ, ສິ່ງໃດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າບອກ ຂໍໃຫ້ພະອົງເຮັດໂດຍບໍ່ລັງເລ.»
Verse 18
नहुष उवाच ब्रवीतु भगवान् मूल्यं महर्षे: सदृशं भूगो: । परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे
ນະຫຸສະກ່າວວ່າ: «ຂໍກາບທ່ານຜູ້ເຄົາລົບ! ຂໍໃຫ້ທ່ານບອກ ‘ຄ່າໄຖ່’ ຫຼືຄ່າຕອບແທນທີ່ສົມຄວນແກ່ມະຫາຣິສີ ຜູ້ເປັນບຸດແຫ່ງພຣຶກຸ. ໂດຍການນັ້ນ ຂໍໃຫ້ທ່ານຊ່ວຍກູ້ຂ້າພະເຈົ້າ ອານາຈັກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ແລະວົງສາຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ຈາກພິບັດນີ້.»
Verse 19
हन्याद्धि भगवान् क्रुद्धस्त्रलोक्यमपि केवलम् | किं पुनर्मा तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्
ເພາະຖ້າພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າເມື່ອກຣຸດ ຍັງສາມາດທໍາລາຍສາມໂລກໄດ້ໃນພິບຕາ; ແລ້ວຈະຍິ່ງງ່າຍປານໃດທີ່ຈະປະຫານຂ້ອຍ—ຜູ້ຂາດພະລັງຕະປະ ແລະອາໄສແຕ່ແຮງແຂນເທົ່ານັ້ນ?
Verse 20
ये भगवान् च्यवन मुनि यदि कुपित हो जायँ तो तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर सकते हैं; फिर मुझ-जैसे तपोबलशून्य केवल बाहुबलका भरोसा रखनेवाले नरेशको नष्ट करना इनके लिये कौन बड़ी बात है? ।।
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: “ຖ້າມຸນີຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ຈະຍະວະນະ ເກີດຄວາມກຣຸດ ທ່ານສາມາດເຜົາສາມໂລກໃຫ້ເປັນຂີ້ເທົ່າ. ເຊັ່ນນັ້ນ ການທໍາລາຍກະສັດເຊັ່ນຂ້ອຍ—ຜູ້ຂາດພະລັງຕະປະ ແລະອາໄສແຕ່ແຮງແຂນ—ຈະເປັນເລື່ອງໃຫຍ່ອັນໃດສໍາລັບທ່ານ? ຂ້ອຍພ້ອມດ້ວຍອໍາມາດ ແລະພຣະປຸໂຣຫິດຜູ້ປະກອບພິທີ ກໍາລັງຈົມຢູ່ໃນມະຫາສະມຸດແຫ່ງພິບັດອັນເລິກ. ໂອ ມະຫາຣິສີ, ຂໍໃຫ້ທ່ານເປັນເຮືອ ພາຂ້ອຍຂ້າມໄປ; ແລະຈົ່ງກໍານົດຄ່າຕອບແທນທີ່ສົມຄວນ.”
Verse 21
भीष्म उवाच नहुषस्य वच: श्रुत्वा गविजात: प्रतापवान् । उवाच हर्षयन् सर्वानमात्यान् पार्थिवं च तम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄໍາຂອງນະຫຸສະ ມະຫາຣິສີຜູ້ມີລິດ—ຜູ້ເກີດຈາກທ້ອງງົວ—ກໍໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄໍາທີ່ເຮັດໃຫ້ກະສັດນັ້ນ ແລະອໍາມາດທັງປວງ ຊື່ນບານໃຈ.
Verse 22
(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາຊາ, ຕະກູນຂອງພຣາຫມັນ ແລະຂອງງົວ ແທ້ຈິງແມ່ນອັນດຽວ, ແຕ່ປາກົດເປັນສອງຮູບ: ບ່ອນໜຶ່ງມີມັນຕຣາອັນສັກສິດສະຖິດ, ອີກບ່ອນໜຶ່ງມີ ‘ຮະວິສ’—ເຄື່ອງບູຊາ—ສະຖິດ. ໂອ ຜູ້ເປັນສິງໃນຫມູ່ຊາຍ, ພວກດວິຊະເປັນຜູ້ສູງສຸດໃນວັນນະທັງປວງ ແລະມີຄ່າຫາບໍ່ໄດ້; ງົວກໍຫາຄ່າບໍ່ໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ກໍານົດ ‘ຄ່າ’ ເປັນງົວໜຶ່ງຕົວ—ເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງການເຄົາລົບ ບໍ່ແມ່ນການວັດຄ່າທີ່ແທ້ຈິງ.”
Verse 23
महर्षि च्यवनका मूल्याड्कन नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेवचनं नृप । हर्षेण महता युक्त: सहामात्यपुरोहितः,“नरेश्वर! महर्षिका यह वचन सुनकर मन्त्री और पुरोहितसहित राजा नहुषको बड़ी प्रसन्नता हुई
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວກະສັດນະຫຸສະ ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄໍາຂອງມະຫາຣິສີ ຈະຍະວະນະ ກໍເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມຍິນດີຢ່າງໃຫຍ່; ແລະພ້ອມດ້ວຍອໍາມາດ ແລະປຸໂຣຫິດປະຈໍາຕະກູນ ທ່ານໄດ້ຕອບຮັບດ້ວຍໃຈຊື່ນບານ.
Verse 24
अभिगम्य भृगो: पुत्र च्यवनं संशितव्रतम् । इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयज्निव,राजन! वे कठोर व्रतका पालन करनेवाले भृगुपुत्र महर्षि च्यवनके पास जाकर उन्हें अपनी वाणीद्वारा तृप्त करते हुए-से बोले
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ເມື່ອເຂົາໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ ຈະຍະວະນະ ບຸດຂອງ ພຣຶກຸ—ດາບະສີຜູ້ໝັ້ນຄົງໃນວຣະຕະອັນເຂັ້ມງວດ—ແລ້ວໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄໍາເຫຼົ່ານີ້ ດັ່ງກໍາລັງປອບໃຈພຣະລິສີດ້ວຍວາຈາອ່ອນນ້ອມແລະນ່າຟັງ»។
Verse 25
नहुष उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोडसि भार्गव । एतन्मूल्यमहं मनन््ये तव धर्मभूतां वर
ນະຫຸສະ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງລຸກ! ຈົ່ງລຸກ! ໂອ ພຣະລິສີຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນບັນດາພຣາຫມະນະ, ໂອ ພາຣຄະວະ! ຂ້າໄດ້ຊື້ທ່ານດ້ວຍງົວໜຶ່ງຕົວ. ນີ້ແຫຼະທີ່ຂ້າເຫັນວ່າເປັນຄ່າທີ່ສົມຄວນຂອງທ່ານ—ໂອ ຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດາຜູ້ມີທຳ»។
Verse 26
व्यवन उवाच उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतो5स्मि तेडनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາເຫນືອພຣະຣາຊາທັງປວງ, ຂ້າຈະລຸກໃນບັດນີ້. ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີບາບ, ທ່ານໄດ້ຊື້ຂ້າດ້ວຍຄ່າທີ່ຖືກຕ້ອງແລະຍຸດຕິທຳ. ໂອ ຜູ້ປົກຄອງຜູ້ບໍ່ຫຼຸດຈາກຄວາມເໝາະສົມ, ຂ້າບໍ່ເຫັນຊັບສິນໃດໃນໂລກນີ້ທີ່ເທົ່າກັບງົວ»។
Verse 27
कीर्तन श्रवर्णं दान॑ दर्शनं चापि पार्थिव | गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्
ໂອ ພະຣາຊາ, ໂອ ວີຣະບຸຣຸດ! ຄຳພີໄດ້ສັນລະເສີນຢ່າງສູງສຸດກ່ຽວກັບການກະທຳເຫຼົ່ານີ້ທີ່ກ່ຽວກັບງົວ: ການຂັບຂານຊື່ແລະຄຸນຄ່າຂອງງົວ, ການຟັງການສັນລະເສີນນັ້ນ, ການໃຫ້ງົວເປັນທານ, ແລະແມ່ນແຕ່ການໄດ້ເຫັນງົວ. ທັງໝົດນີ້ຖືກປະກາດວ່າເປັນມົງຄຸນ, ສາມາດລ້າງບາບທັງປວງ ແລະນໍາໄປສູ່ສະຫວັດດີສູງສຸດ.
Verse 28
गावो लक्ष्म्या: सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हवि:
ຈະຍະວະນະ ກ່າວວ່າ: «ງົວເປັນຮາກຖານແຫ່ງຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ (ລັກສະມີ) ຢູ່ເສມອ. ໃນງົວບໍ່ມີຮ່ອງຮອຍຂອງບາບເລີຍ. ແທ້ຈິງ ງົວໃຫ້ອາຫານແກ່ຊີວິດມະນຸດຢູ່ເສມອ, ແລະສໍາລັບເທວະດາ ງົວແມ່ນຮະວິສ (ເຄື່ອງບູຊາ) ອັນສູງສຸດ»។
Verse 29
स्वाहाकारवषट्कारीौ गोषु नित्यं प्रतिछ्ठितौ । गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्,स्वाहा और वषट्कार सदा गौआओंमें ही प्रतिष्ठित होते हैं। गौएँ ही यज्ञका संचालन करनेवाली तथा उसका मुख हैं
ວະຍາວະນະ ກ່າວວ່າ: «ຄໍາອຸທານໃນຍັດ ‘ສະວາຫາ’ ແລະ ‘ວະສັດ’ ນັ້ນ ສະຖິດຢູ່ໃນງົວຢ່າງຖາວອນ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ງົວແມ່ນຜູ້ນໍາພາຍັດໃຫ້ເຄື່ອນໄປຂ້າງໜ້າ ແລະງົວກໍແມ່ນ ‘ປາກ’ ຂອງຍັດ—ໂດຍຜ່ານງົວ ພິທີຈຶ່ງໄດ້ຮັບການຖວາຍທີ່ຖືກຕ້ອງ ທິດທາງ ແລະຜົນສໍາເລັດ.»
Verse 30
अमृतं हाृव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । अमृतायतनं चैता: सर्वलोकनमस्कृता:,वे विकाररहित दिव्य अमृत धारण करती और दुहनेपर अमृत ही देती हैं। वे अमृतकी आधारभूत हैं। सारा संसार उनके सामने नतमस्तक होता है
ງົວທັງຫຼາຍ ທັງໃຫ້ໄຫຼອອກ ແລະທັງຮັບຮອງພາພາ ນ້ໍາອະມະຕະອັນທິບ ບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ. ພວກນາງເປັນທີ່ສະຖິດ ແລະເປັນຖານຮອງຂອງອະມະຕະ; ໂລກທັງປວງຈຶ່ງນົບນ້ອມກ່ອນນາງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ.
Verse 31
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्लिसमा भुवि | गावो हि सुमहत् तेज: प्राणिनां च सुखप्रदा:,इस पृथ्वीपर गौएँ अपनी काया और कान्तिसे अग्निके समान हैं। वे महान् तेजकी राशि और समस्त प्राणियोंको सुख देनेवाली हैं
ໃນແຜ່ນດິນນີ້ ງົວ—ດ້ວຍຄວາມສະຫວ່າງໄສ ແລະດ້ວຍຮູບຮ່າງຂອງນາງ—ດຸດດັ່ງໄຟ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ງົວເປັນຄັງໃຫຍ່ແຫ່ງພະລັງຕະປະສະຫວ່າງທັງທາງວິນຍານແລະຊີວິດ ແລະເປັນຜູ້ປະທານຄວາມຜາສຸກແກ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງ. ຄໍາສອນນີ້ຊີ້ວ່າ ການເຄົາລົບງົວແມ່ນໜ້າທີ່ທາງທຳ ອັນຕັ້ງຢູ່ເທິງການມີຢູ່ທີ່ຫຼ້ຽງຊີວິດ ແລະນໍາພາມົງຄຸນຂອງນາງ.
Verse 32
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुडचति निर्भयम् । विराजयति त॑ देशं पापं चास्यापकर्षति
ບ່ອນໃດທີ່ຝູງງົວເຂົ້າພັກອາໄສ ແລະຫາຍໃຈໄດ້ຢ່າງເສຣີໂດຍບໍ່ຫວາດກົວ ບ່ອນນັ້ນຍ່ອມງາມສະຫງ່າຂຶ້ນ; ແລະຍັງດຶງອອກ ກໍາຈັດບາບທີ່ຜູກພັນກັບຖິ່ນນັ້ນ. ຄໍາກ່າວນີ້ຍົກຝູງງົວເປັນພະລັງຊໍາລະສິ່ງມົນທິນ: ການຢູ່ອາໄສຢ່າງປອດໄພ ບໍ່ຖືກທໍາຮ້າຍ ແມ່ນໝາຍເຖິງການຄຸ້ມຄອງ ຄວາມບໍລິສຸດ ແລະລະບຽບແຫ່ງທຳໃນແຜ່ນດິນ.
Verse 33
गाव: स्वर्गस्य सोपानं गाव: स्वर्गेडपि पूजिता: । गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम्
ວະຍາວະນະ ກ່າວວ່າ: «ງົວແມ່ນຂັ້ນບັນໄດໄປສູ່ສະຫວັນ; ແມ່ນແຕ່ໃນສະຫວັນກໍຍັງນັບຖືບູຊາງົວ. ງົວແມ່ນເທວີຜູ້ດູດຄວາມປາດຖະໜາ ປະທານສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາ. ບໍ່ມີສິ່ງໃດອື່ນຖືກຈື່ຈໍາວ່າສູງກວ່ານາງ.»
Verse 34
इत्येतद् गोषु मे प्रोक्त माहात्म्यं भरतर्षभ । गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु
ດັ່ງນັ້ນແລ້ວ, ໂອ ຜູ້ກ້າແຫ່ງວົງພັນພາຣະຕະ, ຂ້າໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງງົວໃຫ້ເຈົ້າແລ້ວ. ແຕ່ສິ່ງທີ່ຂ້າກ່າວນັ້ນເປັນພຽງສ່ວນໜຶ່ງຂອງຄຸນຄ່າຂອງມັນ—ກ່າວໄດ້ແຕ່ບາງສ່ວນ, ແຕ່ຈະສວດຫຼືກ່າວໃຫ້ຄົບຖ້ວນທັງໝົດບໍ່ອາດເຮັດໄດ້.
Verse 35
भरतश्रेष्ठ! यह मैंने गौओंका माहात्म्य बताया है। इसमें उनके गुणोंका दिग्दर्शन मात्र कराया गया है। गौओंके सम्पूर्ण गुणोंका वर्णन तो कोई कर ही नहीं सकता ।।
ພວກນິສາດາກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ມຸນີ, ພວກເຮົາໄດ້ພົບເຫັນທ່ານ ແລະໄດ້ສົນທະນາກັບທ່ານດ້ວຍ. ໃນຫມູ່ຄົນດີ, ແມ່ນກ່າວກັນວ່າ ເພີງແຕ່ຍ່າງຮ່ວມກັນເຈັດກ້າວ ກໍເກີດມິດຕະພາບແລ້ວ. ດັ່ງນັ້ນ, ໂອ ທ່ານຜູ້ເປັນເຈົ້າ, ຂໍໃຫ້ທ່ານໂປດປານປະທານພຣະຄຸນແກ່ພວກເຮົາ”។
Verse 36
हवींषि सर्वाणि यथा हुपभुड्धक्ते हुताशन: । एवं त्वमपि धर्मात्मन् पुरुषाग्नि: प्रतापवान्
ວະຍາສະກ່າວວ່າ: “ເຊັ່ນດຽວກັບເທວະໄຟ ຜູ້ຮັບເຄື່ອງບູຊາ ທີ່ກິນກືນເຄື່ອງຖວາຍທຸກຢ່າງທີ່ຖອກລົງໃນໄຟ, ທ່ານກໍເຊັ່ນກັນ, ໂອ ຜູ້ມີຈິດໃຈທຳມະ—ຜູ້ກ້າແລະສະຫວ່າງໄສດັ່ງ ‘ໄຟໃນຫມູ່ມະນຸດ’—ມີອຳນາດເຜົາຜານຄວາມຜິດແລະຄວາມຊົ່ວຂອງພວກເຮົາ.”
Verse 37
प्रसादयामहे विद्वन् भवन्तं प्रणता वयम् । अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौ: प्रतिगृह्यताम्
“ໂອ ຜູ້ຮູ້ທັນ, ພວກເຮົາກ້ມກາບລົງທີ່ພຣະບາດຂອງທ່ານ ແລະປາດຖະໜາໃຫ້ທ່ານພໍໃຈ. ເພື່ອໂປດປານພວກເຮົາ, ຂໍໃຫ້ທ່ານຮັບງົວນີ້ທີ່ພວກເຮົາຖວາຍ.”
Verse 38
(अत्यन्तापदि मग्नानां परित्राणं हि कुर्वताम् । या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान् ।।
ຈະຍະວະນະກ່າວວ່າ: “ໂອ ພວກນິສາດາ, ສາຍຕາອັນເກີດຈາກຄວາມໂກດຂອງຜູ້ທຸກຍາກອ່ອນແອ, ຂອງມຸນີ, ແລະຂອງງູພິດ ສາມາດເຜົາມະນຸດໃຫ້ມອດສິ້ນຈົນເຖິງຮາກ—ເຫມືອນໄຟທີ່ລຸກໂຊນເຜົາພຸ່ມຫຍ້າແຫ້ງ.”
Verse 39
प्रतिगृह्नामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषा: | दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यै: सह जलोद्धवै:
«ຂ້າພະເຈົ້າຮັບເອົາງົວທີ່ພວກເຈົ້າມອບໃຫ້. ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງການຖວາຍງົວນີ້ ບາບທັງປວງຂອງພວກເຈົ້າຖືກຊຳລະແລ້ວ. ບັດນີ້ ຈົ່ງໄປສູ່ສະຫວັນໂດຍໄວ ພ້ອມກັບປາເຫຼົ່ານີ້ຜູ້ເກີດແຕ່ນ້ຳ—ໂອ ນາຍເຮືອ!»
Verse 40
भीष्म उवाच ततस्तस्य प्रभावात् ते महर्षेर्भावितात्मन: । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययु:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ໂດຍອານຸພາບຂອງມະຫາຣິສີ ຈະວະນ ຜູ້ມີໃຈບໍລິສຸດ, ເມື່ອທ່ານເວົ້າຄຳນັ້ນແລ້ວ ພວກນິສາດ (ນາຍເຮືອ) ກໍໄດ້ໄປສູ່ສະຫວັນພ້ອມກັບປາເຫຼົ່ານັ້ນ»
Verse 41
ततः स राजा नहुषो विस्मित: प्रेक्ष्य धीवरान् । आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांक्ष भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस समय उन मल्लाहों और मत्स्योंको भी स्वर्गलोककी ओर जाते देख राजा नहुषको बड़ा आश्चर्य हुआ
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ພະຣາຊາ ນະຫຸສະ ກໍປະຫລາດໃຈຢ່າງຫຼາຍ ເມື່ອເຫັນພວກຊາວຫາປາ ແລະແມ່ນແຕ່ປາເຫຼົ່ານັ້ນ ກຳລັງຂຶ້ນໄປສູ່ຕຣິດິວະ (ສະຫວັນ) ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພາຣະຕະ.
Verse 42
ततस्तौ गविजश्नैव च्यवनश्न भूगूद्वह: । वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम्
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ທັງສອງ—ກະວິຊະ ແລະ ຈະວະນ ຜູ້ເປັນຍອດໃນວົງພຣຶກຸ—ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພະຣາຊາ ແລະພະຍາຍາມໃຫ້ພະອົງຍິນຍອມ ໂດຍຖວາຍພອນສອງປະການທີ່ເໝາະກັບຖານະຂອງພະອົງ.
Verse 43
तत्पश्चात् गौसे उत्पन्न महर्षि और भृगुनन्दन च्यवन दोनोंने राजा नहुषसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा ।। ततो राजा महावीर्यों नहुष: पृथिवीपति: । परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ມະຫາຣິສີຜູ້ເກີດຈາກງົວ ແລະ ຈະວະນ ບຸດແຫ່ງພຣຶກຸ ທັງສອງ ໄດ້ກ່າວໃຫ້ພະຣາຊາ ນະຫຸສະ ຂໍພອນຕາມປາຖະໜາ. ແລ້ວພະຣາຊາ ນະຫຸສະ ຜູ້ກ້າຫານ ເປັນເຈົ້າແຫ່ງປະຖະພີ ກໍຍິນດີໃນໃຈ ແລະກ່າວວ່າ: «ສູງສຸດແທ້» ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພາຣະຕະ.
Verse 44
भरतभूषण! तब वे महापराक्रमी भूपाल राजा नहुष प्रसन्न होकर बोले--“बस, आपलोगोंकी कृपा ही बहुत है' ।।
ແລ້ວກະສັດຜູ້ສະຫວ່າງໄສດັ່ງພຣະອິນທຣ໌ ໄດ້ເລືອກພອນເປັນ “ຄວາມຕັ້ງມັ່ນໃນທຳມະ”។ ເມື່ອລະສີສອງອົງຜູ້ປິຕິ ກ່າວວ່າ «ຈົ່ງເປັນເຊັ່ນນັ້ນ» ກະສັດກໍຍິນດີ ແລະໄດ້ນົບນ້ອມບູຊາທ່ານທັງສອງຕາມພິທີ.
Verse 45
समाप्तदीक्षश्ष्यवनस्ततोडगच्छत् स्वमाश्रमम् | गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອການຖືພິທີດີກສາ (dīkṣā) ຂອງລະສີ ຈະຍະວະນ ສຳເລັດແລ້ວ ທ່ານກໍໄປຍັງອາສຣົມຂອງຕົນ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ລະສີຜູ້ມີຣັດສະມີຍິ່ງ ກະວິດຖະ (Gojāta) ກໍກັບໄປອາສຣົມຂອງຕົນເຊັ່ນກັນ».
Verse 46
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । नहुषो5पि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्,नरेश्वर! वे मलल्लाह और मत्स्य तो स्वर्गलोकमें चले गये और राजा नहुष भी वर पाकर अपनी राजधानीको लौट आये
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ພວກນິສາດ ແລະ ພວກມັດສະຍະ ໄດ້ໄປສູ່ສະຫວັນ; ແລະກະສັດ ນະຫຸສະ ເມື່ອໄດ້ຮັບພອນແລ້ວ ກໍເຂົ້າສູ່ນະຄອນຫຼວງຂອງຕົນອີກຄັ້ງ».
Verse 47
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दर्शने यादृश: स्नेह: संवासे वा युधिछ्िर
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ຂ້າໄດ້ເລົ່າໃຫ້ເຈົ້າຟັງຕາມທີ່ເຈົ້າຖາມແລ້ວ. ໂອ ຢຸທິສຖິຣ, ຄວາມຮັກທີ່ເກີດຈາກການເຫັນ ແລະຄວາມຮັກທີ່ເກີດຈາກການຢູ່ຮ່ວມກັນ—ທັງໝົດນີ້ໄດ້ປາກົດຊັດໃນເລື່ອງທີ່ຂ້າເລົ່າ. ບັດນີ້ ຂ້າຈະອະທິບາຍອັນໃດອີກ? ວີຣະບຸລຸດ, ເຈົ້າປາດຖະນາຟັງອັນໃດຕໍ່ໄປ?»
Verse 48
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् । कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍແລ້ວທັງຄວາມເປັນມົງຄຸນອັນຍິ່ງຂອງຝູງງົວ ແລະການວິນິດໄຊທຳມະທີ່ແນ່ນອນໃນເລື່ອງນີ້. ຈະໃຫ້ຂ້າເລົ່າອັນໃດອີກ, ໂອ ວີຣະບຸລຸດ? ໂອ ຢຸທິສຖິຣ, ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າປາດຖະນາໃນໃຈໃຫ້ກ່າວຕໍ່?»
Verse 51
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने एकपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນພາກ «ທຳມະແຫ່ງການໃຫ້ທານ» (dāna-dharma)—ໃນຕອນກ່ຽວກັບ ຈະຍະວະນະ (Cyavana) ບົດທີ 51 ສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 156
स तमाभाष्य राजानमब्रवीद् द्विजसत्तम: । इतनेहीमें फल-मूलका भोजन करनेवाले एक दूसरे वनवासी मुनि, जिनका जन्म गायके पेटसे हुआ था, राजा नहुषके समीप आये और वे द्विजश्रेष्ठ उन्हें सम्बोधित करके कहने लगे--
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ກ່າວຕໍ່ພະຣາຊາແລ້ວ ພຣາຫມັນຜູ້ສູງສຸດກໍໄດ້ເວົ້າ. ໃນຂະນະນັ້ນ ມຸນີຜູ້ຢູ່ປ່າອື່ນໆ—ດຳລົງຊີວິດດ້ວຍຜົນໄມ້ແລະຮາກໄມ້ ແລະຖືກເລົ່າວ່າເກີດຈາກທ້ອງງົວ—ໄດ້ເຂົ້າມາໃກ້ພະຣາຊາ ນະຫຸຊະ (Nahusha). ຜູ້ເປັນທະວິຊະຜູ້ປະເສີດຈຶ່ງເອີ້ນພວກເຂົາ ແລະເລີ່ມກ່າວຖ້ອຍຄຳ.
Frequently Asked Questions
Kuśika must interpret an overwhelming sensory spectacle without losing discernment—testing whether a ruler’s perception is governed by curiosity and desire or by disciplined inquiry and humility.
Extraordinary power is portrayed as secondary to its foundation: tapas and mastery of the senses. The chapter teaches that ethical self-governance is a prerequisite for stable external governance.
Rather than a formal phalaśruti, the text embeds an evaluative claim: Cyavana affirms Kuśika’s moral purity and sense-restraint, presenting the sage’s approval (prasāda) and the offer of a boon as the operative “result” of disciplined conduct.