Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)
Dharaṇīvrata-vidhāna (Kārtika-dvādaśī)
Ritual-Manual
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಉಪದೇಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಪುಷ್ಕರದಿಂದ ಮರಳಿ ಭದ್ರಾಶ್ವ ರಾಜನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು, ಹಿಂದೆ ಆಶ್ವಯುಜ ದ್ವಾದಶೀ ವ್ರತ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂಕಲ್ಪ, ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕಾರ್ತಿಕ ದ್ವಾದಶಿಯ ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ನಂತರ ನಾರಾಯಣನ ಅಂಗಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಹಸ್ರಶಿರಸ್, ವಿಶ್ವರೂಪ, ದಾಮೋದರ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ಅಲಂಕರಿತ ಕಲಶಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು, ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿರುವ ಸ್ವರ್ಣ ಹರಿ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸುವುದು, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನದಲ್ಲಿ ಗುರುನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗ್ಯಪಾತ್ರರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಯುವನಾಶ್ವ, ಕೃತವೀರ್ಯ, ಶಕುಂತಲಾ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ವರಾಹನಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಉದ್ಧಾರ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವ್ರತಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಭೂಸ್ಥೈರ್ಯವೇ ಪ್ರಧಾನ ಫಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 50
Verse 1
दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥
ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದನು— ಮುನಿಪುಂಗವ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪುಷ್ಕರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಭದ್ರಾಶ್ವ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 2
तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥
ಬಂದ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನು ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಆಸನವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಯಥೋಚಿತ ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ರಾಜನು ನಿಯಮಬದ್ಧ ವ್ರತವಿರುವ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 3
राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭಗವನ್, ಋಷಿವರೋತ್ತಮನೇ! ನೀವು ಹಿಂದೆ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ದ್ವಾದಶಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಿರಿ; ಅದನ್ನು ನಾನು ಆಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.
Verse 4
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ರಾಜನ್, ಮಹಾಬಾಹೋ! ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ದ್ವಾದಶಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳು; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಈ ವ್ರತದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 5
प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥
ಪೂರ್ವವಿಧಾನದಂತೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ದೇವರಾದ ನಿರ್ಮಲ ನಾರಾಯಣನನ್ನೇ ಅರ್ಚಿಸಬೇಕು.
Verse 6
नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥
‘ನಮಃ ಸಹಸ್ರಶಿರಸೇ’ ಎಂಬ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹರಿಯ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ‘ಪುರುಷಾಯ’ದಿಂದ ಭುಜಗಳನ್ನು; ‘ವಿಶ್ವರൂപಿಣೇ’ದಿಂದ ಕಂಠವನ್ನು; ‘ಜ್ಞಾನಾಸ್ತ್ರಾಯ’ದಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶ್ರೀವತ್ಸಾಯ’ದಿಂದ ಉರಸ್ಥಳವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 7
जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥
‘ಜಗದ್ಗ್ರಸಿಷ್ಣವೇ’ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಉದರವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ‘ದಿವ್ಯಮೂರ್ತಯೇ’ದಿಂದ ಕಟಿಯನ್ನು; ಮತ್ತು ‘ಸಹಸ್ರಪಾದಾಯ’ದಿಂದ ದೇವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 8
अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥
ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ವಿವೇಕಿಯಾದ ಸಾಧಕನು “ನಮೋ ದಾಮೋದರಾಯ” ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ ಹರಿ ಯ ಸರ್ವಾಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 9
एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥
ಈ ರೀತಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಪೂಜಿಸಿ, ಅವನ ಮುಂದೆ ನಾಲ್ಕು ಘಟಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು—ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಬಿಳಿ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತವು।
Verse 10
स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥
ಹಾರ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕಂಠ ಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವುಗಳನ್ನು, ಎಳ್ಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಚಿನ್ನ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।
Verse 11
चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥
ಓ ರಾಜಸತ್ತಮ! (ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ) ನಾಲ್ಕು ಸಾಗರಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವವಿಧಾನದಂತೆ, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು—ಯೋಗೀಶ್ವರನಾಗಿ, ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಪೀತವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ।
Verse 12
तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥
ಅವನನ್ನೂ ಇದೇ ರೀತಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಯೋಗೀಶ್ವರನಾದ ಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು।
Verse 13
षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥
ಅನೇಕ ರಾಜರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಹದಿನಾರು ಅರೆಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.
Verse 14
चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥
ನಾಲ್ಕು ‘ಸಾಗರ’ಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಆ ನಾಲ್ಕರ ಐದನೆಯದಾಗಿ, ಶುದ್ಧನೂ ನಿಯಮಿತನೂ ಆದವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ‘ಯೋಗೀಶ್ವರ’ ದಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಬೇಕು.
Verse 15
वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥
ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ಸಮಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ವೇದತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ ದ್ವಿಗುಣ ಫಲ; ಪಾಂಚರಾತ್ರ ಆಚಾರ್ಯನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ಸಹಸ್ರಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 16
यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥
ಯಾರು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ರಹಸ್ಯಸಹಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಸಹಿತವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ/ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಈ ವಿಧಾನದಾನ ಕೋಟಿಕೋಟಿಗುಣ ಅಧಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Verse 17
गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥
ಗುರು ಇದ್ದಾಗ ಮೂಢನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ಅವನು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮೊದಲು ಗುರುವಿಗೆ, ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.
Verse 18
अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥
ಗುರು ಅವಿದ್ಯನಾಗಿರಲಿ ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಿರಲಿ, ಗುರುವೇ ಜನಾರ್ದನನು. ಅವರು ಮಾರ್ಗಸ್ಥರಾಗಿರಲಿ ಅಮಾರ್ಗಸ್ಥರಾಗಿರಲಿ, ಗುರುವೇ ಪರಮ ಗತಿ/ಶರಣು.
Verse 19
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥
ಗುರುವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ನಂತರ ಮೋಹವಶಾತ್ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು, ಆ ಪುರುಷಾಧಮನು ಕೋಟಿ ಜನ್ಮಗಳು ನರಕದಲ್ಲಿ ಯಾತನೆಪಡುವನು.
Verse 20
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥
ಈ ರೀತಿ ವಿಧಾನದಂತೆ ದಾನ ನೀಡಿ, ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಡನೆ ವಿಪ್ರರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.
Verse 21
धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಈ ಧರಣೀ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದರು.
Verse 22
युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥
ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಯುವನಾಶ್ವನೂ ಈ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಮಂದಾತಾ ಎಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮ ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದನು.
Verse 23
तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೈಹಯ ರಾಜ ಕೃತವೀರ್ಯನು, ನರಾಧಿಪತಿ, ಕಾರ್ತ್ತವೀರ್ಯನೆಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮ ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆದನು।
Verse 24
शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥
ಓ ಮಹಾಮುನೇ! ಶಕುಂತಲೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಆಚರಿಸಿ, ಶಾಕುಂತಲನೆಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು—ದೌಷ್ಯಂತಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು—ಪಡೆದಳು।
Verse 25
तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜರು, ವೇದದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರು, ಈ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರು।
Verse 26
धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥
ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಧರಣೀ ದೇವಿಯ ಪುರಾತನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ವ್ರತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ‘ಧರಣೀವ್ರತ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।
Verse 27
समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥
ಈ ಘಟನೆಯು ಮುಗಿದಾಗ ಕ್ರೋಧರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಹರಿಯು ಧರಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದನು; ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಅವಳನ್ನು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ದೋಣಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ।
Verse 28
धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥
ಓ ಮುನಿವರ್ಯ, ಧರಣೀ-ವ್ರತವೆಂಬ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು, ಸರ್ವಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Inside Adhyaya 50
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the narration shifts into an embedded sage-to-sage report: Durvāsā recounts Agastya’s return from the Puṣkara tīrtha to Bhadrāśva’s abode, where the king—having already performed an Āśvayuja Dvādaśī rite—asks for the next meritorious observance to be undertaken in Kārtika.
- Central event
Agastya teaches the Dharaṇī-vrata for Kārtika Dvādaśī: a saṅkalpa-led fast and bath, followed by Nārāyaṇa’s aṅga-pūjā using a sequence of Viṣṇu epithets (e.g., Sahasraśiras, Puruṣa, Viśvarūpa, Dāmodara), culminating in the installation of a golden Hari in yoganidrā and the arrangement of four decorated vessels symbolizing the four oceans.
- Climax resolution
The rite reaches its peak in jāgaraṇa (night vigil) and a Vaiṣṇava yajña, then resolves through dāna governed by guru-allegiance (proper recipient/lineage and correct transmission), reinforced by exempla (Prajāpati, Yuvanāśva, Kṛtavīrya, Śakuntalā) that validate the vrata’s efficacy for progeny, sovereignty, and social repair.
- Closing phalashruti
The vow is explicitly tied to Varāha’s rescue of Pṛthivī from Pātāla: as Hari re-stabilized the earth, so the observer participates in sustaining terrestrial order (dharaṇī-dhāraṇa), gaining enduring stability, prosperity, and legitimizing merit through correct vidhi and dāna.
Geographical context
Puṣkara (tīrtha); Bhadrāśva-mandira (Bhadrāśva’s residence/region, presented as a named locale within the narrative setting).
Tirtha focus
- Primary TirthaPuṣkara
- Associated RegionPuṣkara (Ajmer region; Rajasthan)
- Pilgrimage MeritPuṣkara functions as the narrative purification backdrop (tīrtha-return preceding instruction), implying that tīrtha-bathing and vrata-vidhi together intensify merit; the chapter’s stated merit is primarily vrata-phala (earth-stability, prosperity, legitimacy) rather than a distinct tīrtha-phala catalogue.
Ritual instructions
- Primary RitualDharaṇī-vrata (Kārtika Dvādaśī upavāsa with Nārāyaṇa aṅga-pūjā, catur-ghaṭa/catur-sāgara symbolism, yoganidrā installation, jāgaraṇa, and Vaiṣṇava yajña)
- BenefitParticipation in Varāha’s earth-restoration ethic: stabilization of one’s ‘ground’ (life-order, prosperity, and royal/social legitimacy), merit amplified by correct procedure (vidhi), vigilant devotion (jāgaraṇa), and ethically ordered giving (guru-allegiance and worthy recipients).
The narrative frame
- Varāha (outer frame) → Durvāsā (embedded narrator) → Agastya (ritual instructor)Pṛthivī (outer frame) → Bhadrāśva (recipient of Agastya’s instruction within the embedded dialogue) · Didactic and procedural (ritual-manual register) with legitimizing exempla; emphasis on correctness, transmission, and social ethics of dāna.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure with dharmic gravity)
- Emotional ProgressionFrom royal inquiry and calendrical continuity (what next after Āśvayuja Dvādaśī) → focused ritual precision (names, vessels, icon, vigil) → heightened reverence during jāgaraṇa and yajña → reassurance through exempla and Varāha’s earth-rescue memory, ending in stability and confidence in dharma.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPuṣkara is a well-established, easily visitable tīrtha with modern access; Bhadrāśva’s abode is best treated as a Purāṇic narrative locale rather than a reliably identifiable pilgrimage site.
- Best SeasonKārtika (Oct–Nov, per lunar calendar), especially around Dvādaśī; also favorable weather for Puṣkara travel.
- Modern Location NamePushkar (Ajmer district, Rajasthan, India)
- Related FestivalKārtika observances centered on Viṣṇu (Kārtika-vrata month); locally, Puṣkara’s major fair season often falls in Kārtika (timing varies by lunar dates).
Frequently Asked Questions
The text frames ritual practice as ethically effective only when performed with disciplined procedure (vidhi), proper transmission (guru-allegiance), and socially reparative giving (dāna and feeding of brāhmaṇas). It further grounds the vow’s meaning in the Varāha motif of restoring Pṛthivī, presenting religious observance as a model for maintaining terrestrial order and stability.
The practice is specified for Kārtika-māsa on Dvādaśī (the twelfth lunar day). The narrative also references an earlier observance in Āśvayuja-māsa on Dvādaśī, establishing a calendrical continuity of monthly/seasonal vrata performance.
By naming the rite Dharaṇīvrata and explicitly recalling Pṛthivī’s earlier submergence in Pātāla and her retrieval by Hari in boar form (Varāha), the chapter encodes Earth as a vulnerable but restorable system. The vow functions as a liturgical remembrance of re-stabilizing land (dharaṇī) and sustaining cosmic-terrestrial equilibrium through disciplined human action.
Exemplary figures include Prajāpati (as an archetypal progenitor performing the vow), King Yuvanāśva (linked to the birth of Māndhātṛ), the Haihaya king Kṛtavīrya (linked to Kārtavīrya), and Śakuntalā (linked to the birth of Duṣyanta’s line via Bharata traditions). These function as legitimizing precedents for royal and social outcomes attributed to the vrata.
Ask anything about Adhyaya 50 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
