Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya-Bhadrāśva Dialogue on Liberation
Dharaṇīvrata-smṛtiḥ, Agastya-bhadrāśva-saṃvādaḥ
Ethical-Discourse (mokṣa-dharma framed through allegorical cosmology)
ದುರ್ವಾಸರು ಪರಮ ಧರಣೀ-ವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ವರಾಹನು ಮತ್ತೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯತಪಾ ಪುಷ್ಪಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಸಮೀಪದ ಹಿಮವತ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ಚಿತ್ರಾಶಿಲಾ ಶಿಲೆಯ ಬಳಿಗೂ, ಭದ್ರವಟ ವಟವೃಕ್ಷದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೂ ತೆರಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅವನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೃಥಿವೀ—ಅನೇಕ ಕಲ್ಪಗಳ ಕಾಲ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರೂ ತಾನು ಮರೆತಿದ್ದೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ವರಾಹನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಜಾತಿಸ್ಮರತೆ ಪಡೆದು ಸ್ಮೃತಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಭದ್ರಾಶ್ವ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ವರಾಹನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಭದ್ರಾಶ್ವನು ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಕರ್ಮಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರ ಹೇಗೆ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ದೇಹಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಅದೇಹ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ರೂಪಕಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: ಒಬ್ಬ ಗೋಪಾಲ-ರಾಜನು ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತ್ರಿವರ್ಣ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಗುಣ/ತತ್ತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹಬಂಧನದ ಪರಸ್ಪರ ಜಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 51
Verse 1
श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ದುರ್ವಾಸರ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಧರಣೀ-ವ್ರತವೆಂಬ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ರತವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯತಪನು ತಕ್ಷಣವೇ ಹಿಮವತ್ (ಹಿಮಾಲಯ) ಪರ್ವತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 2
पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥
ಪುಷ್ಪಭದ್ರಾ ನದಿ ಇರುವಲ್ಲಿ, ಶಿಲಾ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಶಿಲಾ ಎಂಬ ಶಿಲೆಗಳು ಇರುವಲ್ಲಿ; ಭದ್ರವಟವೆಂಬ ಆಲಮರ ಇರುವಲ್ಲಿ—ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಆಶ್ರಮವು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಅವನ ಮಹತ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮಹಾ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸುವುದು.
Verse 3
धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥
ಧರಣಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಸನಾತನ ಪ್ರಭು, ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಕಲ್ಪಗಳ ಕಾಲ ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ನನಗೆ ಮರೆತುಹೋಗಿದೆ.
Verse 4
इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥
ಈಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನನ್ನ ಪೂರ್ವಸ್ಮರಣೆ ಉದಯಿಸಿದೆ. ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರ, ನಾನು ಜಾತಿಸ್ಮರಳಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಶೋಕವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.
Verse 5
यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥
ಹೇ ಪರಮದೇವ, ನಿಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೌತುಕವಿದ್ದರೆ, ಓ ಭೂಧರ, ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಭದ್ರಾಶ್ವನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಏನು ಮಾಡಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ರಾಜನು ಏನು ಮಾಡಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು।
Verse 6
श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಮರಳಿ ಬಂದ ಋಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಶ್ವೇತವಾಹನನಾದ ಭದ್ರಾಶ್ವನು ಅವರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು; ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಓ ಸಕಲಧಾರಿಣಿ, ‘ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು।
Verse 7
भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥
ಭದ್ರಾಶ್ವನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಭಗವನ್, ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಭವಸಂಸೃತಿ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ? ಅಥವಾ ಏನು ಮಾಡಿದರೆ ಜೀವಿಗಳು ಮೂರ್ತ-ಅಮೂರ್ತ ಜನ್ಮಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
Verse 8
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ, ದೃಶ್ಯ-ಅದೃಶ್ಯ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ದಿವ್ಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು; ಓ ನೃಪ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸು।
Verse 9
नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಇಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕುಗಳಿಲ್ಲ, ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಿಲ್ಲ; ಸ್ವರ್ಗವಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳಿಲ್ಲ; ದಿನಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಪಶುಪಾಲ’ ಎಂಬ ರಾಜನು ಅನೇಕ ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 10
तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥
ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ಪೂರ್ವ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅಂಚಿನ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಡಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 11
अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥
ಎಂಟು ಕಾಮವಾಹಿ ವೃಕ್ಷಗಳು, ಒಂದು ನದಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರರು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಚಲಿಸುವವರು—ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ಪ್ರಧಾನ ಪುರುಷರು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಂದೇ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 12
सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥
ಆ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ತನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವಿಶಾಲವಾದುದನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಳು. ತ್ರಿವಿಧ ವಿಕಾರವೂ ತ್ರಿವರ್ಣವೂ ಇರುವ ಅಧರ ಹೊಂದಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಆ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡು.
Verse 13
तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥
ಅವರು ಮೌನಗೊಂಡು ಮೃತಪ್ರಾಯರಂತೆ ಇದ್ದರು; ಆ ರಾಜನೂ ಆ ಕಾಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಏಕತ್ವ ಪಡೆದು ಒಳಗೆ ಹೋದರು.
Verse 14
तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥
ದುರ್ವಿನೀತ ಸರ್ಪಗಳೂ ದಸ್ಯುಗಳೂ ಸುತ್ತುವರಿದಾಗ ಆ ರಾಜನು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಮನನ ಮಾಡಿದನು—“ಇವರು ಅವನಿಂದ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುವರು? ಮತ್ತು ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಇವರು ಹೇಗೆ ಶುಭ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವರು?”
Verse 15
एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥
ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಪರಾತ್ಪರನಾದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಪುರುಷನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು—ಶ್ವೇತ, ರಕ್ತ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನರರೂಪನು।
Verse 16
सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥
“ಅವಳು ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂಜ್ಞೆ (ಹೆಸರು) ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಈಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನು?” ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಹಾನ್ ನಾಮವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು।
Verse 17
तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥
ಅದರಿಂದಲೂ ರಾಜನು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನು “ಬುಧ್ಯಸ್ವ—ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತುಕೋ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯು ರಾಜನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು।
Verse 18
मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥
“ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅದಕ್ಕೆ ಭಯಪಡಬೇಡ.” ನಂತರ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪುರುಷನು—ವೀರನು, ಸರ್ವೇಶ್ವರೇಶ್ವರನು—ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು।
Verse 19
ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥
ನಂತರ ಇನ್ನೂ ಐದು ಪುರುಷರು ಬಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತರು; ಆಗ ರಾಜನು ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು।
Verse 20
रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥
ರಾಜನು ನಿರ್ಬಂಧಿತನಾದಾಗ ಆ ದಸ್ಯುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಏಕೀಭೂತರಾದರು. ಹೊಡೆಯಲು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಭಯದಿಂದ ನಂತರ ಪರಸ್ಪರರೊಳಗೆ ಅಡಗಿದರು.
Verse 21
तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥
ಅವು ಲೀನವಾದುದರಿಂದ ರಾಜನ ಅರಮನೆ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಓ ನೃಪ, ಇತರ ಪಾಪಗಳೂ ಒಂದು ಕೋಟಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶೇಷসহ ನಾಶವಾದವು.
Verse 22
गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥
ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ಸುಖಕರವಾದ ಶೀತಲ ವಾಯು ಇವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಕಾಶಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಶುಭ್ರವಾದ ಪವಿತ್ರ ಅವಕಾಶಗಳೂ ಇವೆ—ಇಂತೆ ಗುಣಗಳು ಐದು, ಹಾಗೂ ಒಂದು ಕಡಿಮೆ ಎನ್ನುವ ಗಣನೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 23
एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥
ಅವರೊಡನೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ಒಬ್ಬಳೇ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ಥಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಹೀಗೆ, ಓ ನೃಪ, ಆ ಪಶುಪಾಲನು ಅದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
Verse 24
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥
ಅವನ ಆ ಲಾಘವವನ್ನೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಓ ರಾಜನ್, ತ್ರಿವರ್ಣ ಪುರುಷನು ರಾಜಸತ್ತಮನಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 25
त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥
ಮಹಾರಾಜ, ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನು; ಹೇಳಿರಿ, ನಿಮಗಾಗಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಬಂಧುವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ಆರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇವೆ।
Verse 26
यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥
ಹೇ ದೇವ, ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಪರಾಜಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ; ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುತ್ತೇವೆ।
Verse 27
मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥
ಕೆಲವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ; ಅದು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ರಾಜನು ಆ ನರನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 28
पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥
ಹೇ ಸತ್ತಮ, ನನ್ನ ಪುತ್ರನು ಇತರರಿಗೂ ಕర్తನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಸುಖಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾನವಭಾವ-ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 29
एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ನೃಪತಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಕುರಿತು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅವರಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಮಧ್ಯೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೊಂಡನು।
Inside Adhyaya 51
How it unfolds
- Where it opens
Varāha resumes teaching immediately after Durvāsas’ praise of the supreme Dharaṇī-vrata, situating the vow within a lived ascetic geography as Satyatapās moves toward Himavat near the Puṣpabhadrā river, Citrāśilā rock, and the Bhadravaṭa banyan.
- Central event
Pṛthivī confesses that although she practiced the ancient Dharaṇī-vrata through innumerable kalpas, she has forgotten its full form; by Varāha’s grace she regains jātismaratā (memory across births/cycles) and pivots the discourse by asking about Agastya’s return to King Bhadrāśva and the king’s questions on liberation.
- Climax resolution
Varāha narrates the Agastya–Bhadrāśva dialogue: the king asks how karmic bondage and saṃsāra are cut off and how grief is avoided in embodied and disembodied states; Agastya begins a didactic allegory (the cattle-keeper king, ocean, serpent-forest, tri-colored/multiple beings enveloping him) to model how the self becomes bound by interlocking constituents (read as guṇas/elements/psychosomatic factors), setting the stage for discriminative release.
Geographical context
Himavat (Himalaya region); Puṣpabhadrā nadī; Citrāśilā (rock/stone landmark); Bhadravaṭa (sacred banyan); samudra/mahodadhi (ocean); coastal forest inhabited by serpents.
Tirtha focus
- Primary TirthaPuṣpabhadrā nadī–Citrāśilā–Bhadravaṭa complex (as a sacralized teaching landscape rather than a formally named pan-Indian tīrtha in the excerpt)
- Associated RegionHimavat (Himalaya region)
- Pilgrimage MeritImplied rather than explicitly quantified: the chapter treats rivers, rocks, banyans, mountains, and the ocean as pedagogical-sacral ecologies where vow, memory, and mokṣa-inquiry are activated; merit is framed as dharmic recollection and inner purification rather than a stated numerical phala.
Ritual instructions
- Primary RitualDharaṇī-vrata (earth-centered vow) as recalled through Varāha’s grace (details not fully enumerated in the provided summary).
- BenefitRecollection of dharma across cycles (jātismaratā), clarification of the mechanism of karmic bondage, and preparation for mokṣa through discernment and disciplined conduct.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (with an embedded dialogue where Agastya instructs King Bhadrāśva) · Didactic and contemplative, moving from vow-recollection to philosophical inquiry through allegorical narration.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, liberation-oriented contemplation)
- Emotional ProgressionFrom reverent attention to the ‘supreme vow’ → a moment of loss/forgetting and humility in Pṛthivī → grace-enabled recovery of memory → intensified philosophical urgency in Bhadrāśva’s questions → sober, instructive wonder as the allegory opens the anatomy of bondage.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPartly identifiable but not securely mappable from the excerpt alone: ‘Puṣpabhadrā’ and ‘Citrāśilā’ occur in multiple Indic toponymic traditions; treat the chapter’s geography primarily as sacral-literary unless corroborated by a specific recension’s māhātmya or local tradition.
- Best SeasonSpring to early summer in Himalayan foothill regions (practically favorable for riverbank and forest access), or post-monsoon for clearer travel conditions.
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation inquiry (mokṣa-dharma) through Bhadrāśva’s questions to Agastya about how karmic action is severed and grief is avoided across states of embodiment. Agastya’s opening allegory—figures enveloping the king—functions as a model for how the person becomes bound by interrelated forces (often read as guṇas/elements and psychosomatic constituents), implying that discernment and disciplined conduct are prerequisites for release.
No explicit tithi, lunar phase, month, or seasonal timing is stated in the provided verses. Chronology is expressed instead through expansive temporal language (bahu-kalpa-sahasrāṇi) indicating repeated cycles across kalpas.
Environmental emphasis appears through the Dharaṇī-vrata frame: Pṛthivī’s vow is positioned as an ‘uttama’ practice tied to Earth (Dharaṇī) and remembered as a long-duration stewardship ethic. The narrative’s detailed placement in river, mountain, banyan, and coastal-forest ecologies foregrounds landscapes as moral-pedagogical settings, supporting a reading of terrestrial care as integral to dharma and memory of cosmic order.
The chapter references the sage Durvāsas (as prior speaker), Satyatapās (as an ascetic moving to Himavat), the sage Agastya (as instructor), and King Bhadrāśva Śvetavāhana (as royal interlocutor). No extended genealogy is supplied in the excerpt, but the king–sage instructional setting reflects a standard Purāṇic courtly pedagogy.
Ask anything about Adhyaya 51 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
