
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
बालकाण्ड
សರ್ಗ ៥៣ បង្ហាញថា ការទទួលភ្ញៀវដ៏បរិសុទ្ធរបស់ព្រះវសិષ્ઠនៅអាស្រាម—ដែលអាចកើតមានដោយព្រះគោសបលា (កាមធេនុ) អ្នកបំពេញបំណង—បានបម្លែងទៅជាវិវាទអំពីសិទ្ធិកាន់កាប់។ បន្ទាប់ពីសរសើរការទទួលស្វាគមន៍ នាយវិશ્વាមិត្រអះអាងថា ព្រះរាជាមានសិទ្ធិលើ “រតនៈ” ហើយស្នើការប្តូរដើម្បីយកសបលា៖ ដំបូងផ្តល់គោមួយសែនក្បាល បន្ទាប់មកបន្ថែមជាបន្តបន្ទាប់—ដំរីតុបតែងមាស១៤,០០០ ក្បាល រទេះមាស៨០០ គ្រឿងជាមួយសេះស៤ ក្បាល សេះល្អ១១,០០០ ក្បាល ហើយចុងក្រោយគោវ័យក្មេងមួយកោដិ ព្រមទាំងរតនៈ និងមាសគ្មានកំណត់។ ព្រះវសិષ્ઠបដិសេធរាល់ដង ដោយមានព្រះបន្ទូលថា សបលាគឺជារតនៈ ទ្រព្យ និងជីវិតរបស់ទ្រង់ មិនអាចបំបែកបាន ដូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលមិនចាកពីអ្នកមានធម៌។ ទ្រង់ដាក់មូលដ្ឋានលើការពឹងផ្អែកនៃយជ្ញៈ៖ ការបូជាហវ្យ និងកវ្យ ការរក្សាអគ្និហោត្រ ពិធីបលិ និងហោម សូម្បីតែប្រសិទ្ធិភាពនៃពាក្យស្វាហា/វાષត និងការរីកចម្រើននៃសាខាវិទ្យា ក៏ត្រូវបាននិយាយថាពឹងលើសបលា។ ចុងសರ್ಗ នាយវិશ્વាមិត្រកើតការខឹងខ្លាំង និងចិត្តរំខាន បង្ហាញការប៉ះទង្គិចសីលធម៌រវាងការទទួលយកដោយអំណាចរាជ (អរថៈ) និងអំណាចតបៈ-ពិធីយជ្ញៈ (ធម៌) ដែលមានបេសកកម្មថែរក្សា។
Verse 1
एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन।विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम्।।1.53.1।।
ពេលវសិષ્ઠបានមានព្រះវាចាដូច្នោះ សបលា—កាមធេនុ គោបំពេញបំណង—បានប្រទានដល់មនុស្សម្នាក់ៗនូវអ្វីដែលគេចង់បាន ដូចតាមបំណងប្រាថ្នារបស់ម្នាក់ៗពិតប្រាកដ។
Verse 2
इक्षून्मधूं स्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासनान्।पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचां स्तथा।।1.53.2।।
អំពៅ ទឹកឃ្មុំ និងអង្ករលីងត្រូវបាននាំមក ព្រមទាំងស្រាមៃរេយៈក្នុងភាជន៍ដ៏ល្អ ប្រភេទភេសជ្ជៈដ៏មានតម្លៃ និងអាហារជាច្រើនយ៉ាង។
Verse 3
उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशय: पर्वतोपमा:।मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च।।1.53.3।।नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च।भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रश:।।1.53.4।।
នៅទីនោះមានគំនរអង្ករឆ្អិនក្តៅៗមានអ័ព្ទឡើង ដូចភ្នំធំៗ មានម្ហូបឆ្ងាញ់ និងស៊ុបជាច្រើន ហើយសូម្បីតែស្ទឹងទឹកដោះគោជូរហូរច្រេីន—ជាការទទួលស្វាគមន៍ដ៏សម្បូរបែប។
Verse 4
उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशय: पर्वतोपमा:।मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च।।1.53.3।।नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च।भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रश:।।1.53.4।।
ហើយមានភាជនៈជាច្រើនពេញលេញដោយអាហាររសជាតិផ្ទួនៗ—គ្រប់ទាំងប្រាំមួយរស—ព្រមទាំងបង្អែមពីស្ករត្នោត/ស្ករអំពៅ (គូដ) មានរាប់ពាន់។
Verse 5
सर्वमासीत्सुसन्तुष्ठं हृष्टपुष्टजनायुतम्।विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम्।।1.53.5।।
ឱ ព្រះរាម! កងទ័ពទាំងមូលរបស់វិશ્વាមិត្រ ដែលព្រះវសិષ્ઠបានបំពេញឲ្យអิ่มអរ បានក្លាយជាសុខសាន្តពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង; មនុស្សទាំងឡាយអิ่มពោះ រឹងមាំ និងរីករាយ។
Verse 6
विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्ट: पुष्टस्तदाभवत् । सान्त:पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहित:।।1.53.6।।
នៅពេលនោះ សូម្បីតែព្រះមហាក្សត្រវិશ્વាមិត្រ អ្នកជារាជឥសី ក៏មានព្រះហឫទ័យរីករាយ និងពេញចិត្ត; ជាមួយនារីកិត្តិយសក្នុងវាំង ហើយមានព្រះព្រាហ្មណ៍ និងពុរោហិត (បូជាចារ្យរាជវាំង) អមដំណើរ។
Verse 7
सामात्यो मन्त्रिसहितस्सभृत्य: पूजितस्तदा।युक्त: परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।1.53.7।।
ដូច្នេះ គាត់ត្រូវបានគោរពបូជាជាមួយអាមាត្យ មន្ត្រី និងអ្នកបម្រើទាំងឡាយ; ហើយដោយពេញទៅដោយសេចក្តីរីករាយ គាត់បាននិយាយពាក្យទាំងនេះទៅកាន់ព្រះវសិષ્ઠ អ្នកជាបរមឥសី។
Verse 8
पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृत:।श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद।।1.53.8।।
ឱ ព្រាហ្មណ៍ អ្នកសមគួរទទួលការគោរពបូជា អ្នកបានគោរពស្វាគមន៍ខ្ញុំដោយកិត្តិយសយ៉ាងសមរម្យ។ ឱ អ្នកជំនាញពាក្យវាចា សូមស្តាប់—ខ្ញុំនឹងបង្ហាញសំណូមពររបស់ខ្ញុំ។
Verse 9
गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम।रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च प्रार्थिव:।।1.53.9।।तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज।
សូមប្រគល់ «សបាលា» ឲ្យខ្ញុំ ដោយប្តូរជាមួយគោមួយសែនក្បាល។ ឱ ព្រះគុណម្ចាស់ នាងនេះជារត្នៈពិតប្រាកដ ហើយស្តេចជាអ្នកស្វែងរករត្នៈ។ ដូច្នេះ ឱ ទ្វិជៈ សូមប្រគល់សបាលាឲ្យខ្ញុំ—តាមធម៌ នាងជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្ញុំ។
Verse 10
एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तम:।विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम्।।1.53.10।।
ពេលវិશ્વាមិត្របាននិយាយដូច្នោះ ព្រះវសិષ્ઠ—មហាមុនីដ៏ប្រសើរបំផុត និងឈរជាប់ក្នុងធម៌—បានឆ្លើយតបព្រះមហាក្សត្រ។
Verse 11
नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम्।राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य च ।।1.53.11।।
ឱ ព្រះមហាក្សត្រ ខ្ញុំមិនប្រគល់សបលាទេ—មិនមែនសម្រាប់គោរាប់សែនក្បាលទេ មិនមែនសម្រាប់គោរាប់រយកោដិទេ ហើយក៏មិនមែនសម្រាប់គំនរប្រាក់សុទ្ធដែរ។
Verse 12
न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिन्दम ।शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा।।1.53.12।।
ឱ អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ! មិនគួរឡើយដែលនាងត្រូវបានបំបែកចេញពីការអាណាព្យាបាលរបស់ខ្ញុំ; សម្រាប់ខ្ញុំ សបាលា គឺអចិន្ត្រៃយ៍ ដូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលមិនអាចបំបែកពីអ្នកមានសីលធម៌ និងសម្របសម្រួលខ្លួន។
Verse 13
अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च।आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च।।1.53.13।।
លើនាងនេះ ពឹងផ្អែកទាំងហាវ្យៈសម្រាប់ទេវតា និងកាវ្យៈសម្រាប់បុព្វបុរស ព្រមទាំងមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិត ពិធីអគ្និហោត្រ និងទាំងបលិ និងហោមបូជាផងដែរ។
Verse 14
स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधा स्तथा।आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशय:।।1.53.14।।
ឱ រាជឫសី! ពាក្យអញ្ជើញ ‘ស្វាហា’ និង ‘វសត់’ និងវិទ្យាជាច្រើនប្រភេទផង—ទាំងអស់នេះនៅទីនេះ ពឹងផ្អែកលើនាង; មិនមានសង្ស័យឡើយ។
Verse 15
सर्वस्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा।कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव।।1.53.15।।
ពិតប្រាកដណាស់ នាងគឺជាសព្វសម្បត្តិទាំងមូលរបស់ខ្ញុំ និងជាមូលហេតុនៃសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្ញុំជានិច្ច; ដូច្នេះ ឱ ព្រះរាជា ដោយហេតុផលជាច្រើន ខ្ញុំមិនអាចប្រគល់ សបាលា ឲ្យព្រះองค์បានទេ។
Verse 16
वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्तत:।संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारद:।।1.53.16।।
ពេល វសិષ્ઠៈ បាននិយាយដូច្នេះហើយ វិશ્વាមិត្រៈ—អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងពាក្យពេចន៍—ក៏ឆ្លើយតបដោយវាចាដែលពោរពេញដោយកំហឹងខ្លាំងក្លា និងកាន់តែរឹងរ៉ៃ។
Verse 17
हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान्।ददामि कुञ्जरांस्तेषां सहस्राणि चतुर्दश।।1.53.17।।
ខ្ញុំនឹងប្រទានដល់ពួកគេដំរីចំនួនដប់បួនពាន់ ក្រវាត់ និងគ្រឿងអលង្ការកជើងធ្វើពីមាស ហើយតុបតែងដោយអង្គុសមាស។
Verse 18
हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम्।ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान्।।1.53.18।।
ហើយខ្ញុំនឹងប្រទានដល់អ្នករថសង្គ្រាមមាសចំនួនប្រាំបីរយ គ្រឿងលម្អដោយកណ្ដឹងរំញ័រ ហើយរាល់រថត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយសេះសសួនបួនក្បាល។
Verse 19
हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम्।सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत।।1.53.19।।
ឱ ព្រះឥសីអ្នកមានវ្រតដ៏ប្រសើរ! ខ្ញុំនឹងប្រទានដល់អ្នកសេះខ្លាំងក្លាចំនួនដប់មួយពាន់ ជាសេះពូជល្អ កើតពីដែនដីដ៏ល្អឥតខ្ចោះ។
Verse 20
नानावर्णविभक्तानां वयस्स्थानां तथैव च ।ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम।।1.53.20।।
ខ្ញុំនឹងប្រទានគោមួយកោដិ ជាគោវ័យក្មេង និងបានបែងចែកតាមពណ៌សម្បុរជាច្រើន។ សូមប្រគល់ «សបលា» មកឲ្យខ្ញុំ។
Verse 21
यावदिच्छसि रत्नं वा हिरण्यं वा द्विजोत्तम।तावद्ददामि तत्सर्वं शबला दीयतां मम।।1.53.21।।
ឱ ព្រាហ្មណ៍ដ៏ប្រសើរ! អ្នកប្រាថ្នារតនៈ ឬមាសប៉ុន្មានក៏ដោយ ខ្ញុំនឹងប្រគល់ឲ្យទាំងអស់តាមនោះ; សូមប្រគល់ សបាលា (Śabalā) មកឲ្យខ្ញុំ។
Verse 22
एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता। न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथञ्चन।।1.53.22।।
ពេលត្រូវ វិស្វាមិត្រ (Viśvāmitra) អ្នកប្រាជ្ញ ថ្លែងដូច្នេះ ព្រះមហាបុរសដ៏គួរគោរពបានឆ្លើយថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! ខ្ញុំមិនអាចប្រគល់ សបាលា ទេ—មិនថាវិធីណាក៏ដោយ»។
Verse 23
एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम्।एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम्।।1.53.23।।
ព្រោះនាងនេះហើយជារតនៈរបស់ខ្ញុំ នាងនេះហើយជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្ញុំ; នាងនេះហើយជាសព្វសម្បត្តិទាំងមូល—នាងនេះហើយជាជីវិតរបស់ខ្ញុំ។
Verse 24
दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणा:।एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा।।1.53.24।।
ឱ ព្រះរាជា ដោយសារនាងនេះ ពិធី ដರ್ಶ (Darśa) និង ពូរណមាស (Pūrṇamāsa) របស់ខ្ញុំបានសម្រេច; យជ្ញ (yajña) ទាំងឡាយដែលមានទក្ខិណា (dakṣiṇā) សមរម្យក៏បានសម្រេច; ហើយកិច្ចពិធីសក្ការៈផ្សេងៗជាច្រើនផងដែរ។
Verse 25
अदोमूला: क्रियास्सर्वा मम राजन्न संशय:।बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम्।।1.53.25।।
ឱ ព្រះរាជា ពិធីកិច្ចទាំងអស់របស់ខ្ញុំមានឫសគល់នៅលើនាងនេះ—គ្មានសង្ស័យឡើយ។ និយាយច្រើនទៅមានប្រយោជន៍អ្វី? ខ្ញុំមិនប្រគល់ “គោបំពេញបំណង” (kāmadhenū) នេះទេ។
The dilemma is whether sacred, ritual-enabling property (Śabalā/Kāmadhenu) can be claimed or purchased through royal power and wealth. Viśvāmitra frames the cow as a “jewel” subject to kingly right, while Vasiṣṭha asserts an ethical boundary: Śabalā is integral to his ritual life and cannot be alienated by exchange, even for vast material compensation.
The dialogue teaches that dharma is not reducible to price or force: some goods are constitutive of spiritual duty and social order. Vasiṣṭha’s argument makes ritual stewardship a form of responsibility rather than ownership-for-sale, and it critiques artha-driven entitlement when it overrides the integrity of yajña and learned tradition.
The sarga emphasizes cultural institutions rather than a single geography: the āśrama space of Vasiṣṭha, the etiquette of atithi-satkāra (hospitality), and the Vedic sacrificial system (agnihotra, dārśa–pūrṇamāsa, havya/kavya, svāhā/vāṣaṭ). These serve as the chapter’s primary “landmarks” for mapping epic culture.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.