Adhyaya 223
Draupadī’s Instruction on Marital Conduct and Household Discipline (चित्तग्रहण-उपदेश)
Upa-parva: Strī-dharma and Gṛha-nīti Discourse (Draupadī’s Counsel Episode)
This adhyāya records Draupadī’s structured counsel describing an “apeta-doṣa” (fault-avoiding) path for sustaining the husband’s goodwill and reducing conflict with co-wives. She frames the husband as a decisive locus of prosperity and harm, asserting that favor yields desired outcomes while anger brings severe consequences. The instruction emphasizes that comfort is not obtained through comfort alone; disciplined effort and forbearance are presented as means to secure well-being. Practical directives follow: affectionate service, pleasing food and adornment, prompt and respectful reception at the doorway, and personal initiative even when attendants are tasked. Draupadī advises guarding private speech shared by the husband to prevent alienation through misreporting. She recommends cultivating the husband’s allies and benefactors while distancing from his adversaries, avoiding arrogance and heedlessness, and maintaining restraint and silence when appropriate. The chapter ends with guidance on suitable female companionship—associating with reputable, virtuous women and avoiding disruptive or criminal company—presented as conducive to reputation, religious merit, and social stability.
Chapter Arc: राजन्! वंश-परम्परा के ज्ञाता द्विजाति बताते हैं कि जो अग्नि सबको परिचित है, वही अनेक नाम-रूपों में प्रकट होकर असंख्य ‘धिष्ण्य’ और अग्नि-वंशों का मूल बनता है। → कथन विस्तार पाता है—पूर्वोक्त चालीस पुत्रों के अतिरिक्त भी पाँच पुत्रों का उल्लेख, फिर ‘पावक’ को भूतों का पति, भुवन-भर्ता और महातेजस्वी कहकर उसकी सर्वव्यापकता स्थापित की जाती है। अग्नि विविध देशों में विचरता है; समुद्र के भीतर नाना स्थानों में भ्रमण करता हुआ अनेक धिष्ण्यों/देव-आश्रयों की उत्पत्ति का कारण बनता है। → नदियों को धिष्ण्यों की ‘माताएँ’ घोषित कर (सिन्धु, पंचनद, देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुम्भा, सरयू, गण्डकी, चर्मण्वती, मही आदि) अग्नि-तत्त्व का भूगोल और वंश एक साथ बाँध दिया जाता है—और फिर निर्णायक वाक्य आता है: सब अग्नियों में एक ही हुताशन है; जैसे ज्योतिष्टोम यज्ञ एक होकर भी अनेक विधियों में प्रकट होता है, वैसे ही ‘एक’ अग्नि बहुधा निःसृत है। → वक्ता क्रमबद्ध रूप से इन ‘अप्रमेय, तिमिरापह, श्रीमन्त’ अग्नियों की उत्पत्ति-परम्परा समेटता है और श्रोता को निष्कर्ष देता है—अद्भुत-अग्नि का माहात्म्य जैसा वेदों में है, वैसा ही सब अग्नियों का समझो; भेद नाम-रूप का है, तत्त्व एक है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न | हि 7 आम ३. तप अर्थात् पांचजन्यके जो पूर्वोक्त चालीस पुत्र बताये गये हैं, उनके सिवा, पाँच पुत्र और भी उन्होंने उत्पन्न किये थे। उनके नाम क्रमश: इस प्रकार हैं--पुरंदर, ऊष्मा, मनु, शम्भु और आवसथ्य। उनका तीसरेसे छठे श्लोकतक वर्णन है। २. श्रुति भी कहती है--“आदित्यो वा अस्तं यन्नग्निमनुप्रविशति ।” ३. बलद, मन्युमान् तथा विष्णु नामक अग्नि भानुकी भार्या सुप्रजासे उत्पन्न हैं। इसी प्रकार “आग्रयण' “अग्रह” और 'स्तुभ'--ये तीन अग्नि बृहद्भधासाकी संतान हैं। - मिट्टीके प्याले या पुरवेका नाम कपाल है। द्वाविशर्त्याधिकॉद्विशततमो< ध्याय: सह नामक अग्निका जलनमें प्रवेश और अथर्वा अंगिराद्धारा पुन:उनका प्राकट्य मार्कण्डेय उवाच आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया । भूपतिर्भुवभर्ता च जनयत् पावकं परम्,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्! जलमें निवासके कारण प्रसिद्ध हुए 'सह” नामक अग्निके एक परम प्रिय पत्नी थी जिसका नाम था मुदिता। उसके गर्भसे भूलोक और भुवर्लोकके स्वामी सहने “अद्भुत'- नामक उत्कृष्ट अग्निको उत्पन्न किया
មារកណ្ឌេយបានមានព្រះវាចា៖ ព្រះរាជា! អគ្គិដែលមាននាមថា «សហ»—ដែលបានល្បីដោយសារការភ្ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងទឹក—មានភរិយាដែលគេពេញចិត្តបំផុត ឈ្មោះ «មុទិតា»។ ព្រះអម្ចាស់នៃភូមិលោក និងអ្នកទ្រទ្រង់លោកទាំងឡាយ បានបង្កើតតាមនាងនូវអគ្គិដ៏ឧត្តមមួយ មាននាមថា «អដ្ភុត» ជាភ្លើងអស្ចារ្យលើសគេក្នុងចំណោមអណ្តាតភ្លើងទាំងអស់។
Verse 2
भूतानां चापि सर्वेषां य॑ प्राहु: पावकं पतिम् | आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु,ब्राह्मणलोगोंमें वंशपरम्पराके क्रमसे सभी यह मानते और कहते हैं कि “अद्भुत” नामक अग्नि सम्पूर्ण भूतोंके अधिपति हैं। वे ही सबके आत्मा और भुवनभर्ता हैं
មារកណ្ឌេយបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងចំណោមសត្វទាំងអស់ ពួកទ្វិជៈដែលថែរក្សាវង្សានុវង្ស និងប្រពៃណី តែងទទួលស្គាល់ និងនិយាយថា អគ្គិ (បាវក) ជាអធិបតីលើសត្វទាំងពួង; ហើយពួកគេក៏បញ្ជាក់ថា ព្រះអង្គជាអាត្មា (ខ្លួនក្នុង) របស់សព្វសត្វ និងជាអ្នកទ្រទ្រង់លោកទាំងឡាយ»។
Verse 3
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पति: । भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पावक:,“वे ही इस जगतके सम्पूर्ण महाभूतोंके पति हैं। उनमें सम्पूर्ण ऐश्वर्य सुशोभित हैं। वे महातेजस्वी अग्निदेव सदा सर्वत्र विचरण करते हैं
មារកណ្ឌេយបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះអង្គដែលជាអធិបតីលើមហាភូតទាំងអស់នៅទីនេះ—ពិតប្រាកដលើសត្វទាំងពួង—គឺជាព្រះមានភាគ។ ព្រះអគ្គិដ៏មានតេជៈមហិមា (បាវក) នោះ មានពន្លឺដ៏ខ្លាំងក្លា ហើយតែងតែចល័តទៅគ្រប់ទីកន្លែង»។
Verse 4
अन्निर्गुहपतिर्नाम नित्य यज्ञेषु पूज्यते । हुतं वहति यो हव्यमस्य लोकस्य पावक:,“जो अग्नि गृहपति नामसे सदा यज्ञमें पूजित होते हैं तथा हवन किये गये हविष्यको देवताओंके पास पहुँचाते हैं, वे अद्भुत अग्नि ही इस जगत्को पवित्र करनेवाले हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ភ្លើងដែលគេហៅថា “គ្រឹហបតិ” តែងតែត្រូវបានគោរពបូជានៅក្នុងយញ្ញជានិច្ច។ ព្រះអគ្គិនោះជាអ្នកដឹកនាំហវិស (អំណោយបូជា) ដែលបានបូជាហើយ ទៅដល់ទេវតាអ្នកទទួល; ពិតប្រាកដណាស់ ភ្លើងអស្ចារ្យនោះហើយជាអ្នកបរិសុទ្ធពិភពលោកនេះ»។
Verse 5
अपां गर्भो महाभागः सच्त्वभुग् यो महाद्धुत: । भूपतिर्भुवभर्ता च महत: पतिरुच्यते,“जो “आप' नामवाले सहके पुत्र हैं, जो महाभाग, सत्त्वभोक्ता, भूलोकके पालक और भुवर्लोकके स्वामी हैं, वे अद्भुत नामक महान् अग्नि बुद्धितत््वके अधिपति बताये जाते हैं!
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «គេហៅព្រះអគ្គិនោះថា “គភ៌នៃទឹក” (អបាំ-គರ್ಭ) ជាអ្នកមានភាគល្អយ៉ាងមហិមា អ្នកទទួលទានសារធាតុជីវិតទាំងឡាយ។ ព្រះអគ្គិនោះគឺ “អដ្ភុត” (អស្ចារ្យ) ដ៏មហិមា ជាស្តេច និងអ្នកអភិរក្សផែនដី ជាព្រះអម្ចាស់ដែលទ្រទ្រង់លោកទាំងមូល ហើយត្រូវបានប្រកាសថាជាអធិបតីនៃ “មហត” (គោលការណ៍កោស्मिक)»។
Verse 6
दहन् मृतानि भूतानि तस्याग्निर्भरतो5भवत् | अग्निष्टोमे च नियत: क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु,“उन्हीं “अद्भुत” या गृहपतिके एक अग्निस्वरूप पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसका नाम “भरत' है। ये मरे हुए प्राणियोंके शवका दाह करते हैं। भरतका अग्निष्टोम यज्ञमें नित्य निवास है, इसलिये उन्हें “नियत” भी कहते हैं। नियतका संकल्प उत्तम है
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ពីភ្លើងគ្រឹហបតិ/អដ្ភុតនោះ បានកើតមានកូនប្រុសមួយជារូបភ្លើង ឈ្មោះ “ភរត”។ គាត់ដុតសពនៃសត្វដែលបានលាចាកជីវិត ដើម្បីបំពេញពិធីចុងក្រោយឲ្យត្រឡប់ទៅធាតុដើម។ ហើយព្រោះភរតតែងតែស្ថិតនៅក្នុងយញ្ញ “អគ្និષ્ટោម” ដែលជាយញ្ញល្អបំផុត គេក៏ហៅគាត់ថា “និយត” — អ្នកមាំមួន — ដែលមានសេចក្តីប្តេជ្ញាដ៏ប្រសើរ»។
Verse 7
स वद्िः प्रथमो नित्य देवैरन्विष्यते प्रभु: । आयान्तं नियतं दृष्टवा प्रविवेशार्णवं भयात्,“प्रथम अग्नि 'सह' बड़े प्रभावशाली हैं। एक समय देवतालोग उनको हढूँढ़ रहे थे। उनके साथ अपने पौत्र नियतको भी आता देख (उससे छू जानेके) भयसे वे समुद्रके भीतर घुस गये
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ភ្លើងដ៏មានអំណាចនោះ ដែលអស់កល្បជានិច្ច និងជាមេដឹកនាំក្នុងចំណោមភ្លើងទាំងឡាយ ម្តងមួយទៀត ត្រូវបានទេវតាស្វែងរក។ ពេលឃើញចៅប្រុសរបស់ខ្លួន “និយត” កំពុងមកជិត ហើយខ្លាចការប៉ះពាល់នឹងគាត់ ព្រះអគ្គិនោះក៏ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រដោយភ័យ»។
Verse 8
देवास्तत्रापि गच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम् | दृष्टवा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमत्रवीत्,तब देवतालोग सब दिशाओंमें उनकी खोज करते हुए वहाँ भी पहुँचने लगे। एक दिन अथर्वा (अंगिरा)-को देखकर अग्निने उनसे कहा--
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ទេវតាទាំងឡាយ ស្វែងរកតាមទិសទាំងអស់ ដូចដែលបានបញ្ជា ក៏មកដល់ទីនោះផងដែរ។ បន្ទាប់មក ព្រះអគ្គិបានឃើញអថರ್ವន (អង្គិរា) ហើយបានមានព្រះវាចាទៅកាន់គាត់—ដូច្នេះ ពាក្យណែនាំ និងសកម្មភាពបន្ទាប់ក៏ចាប់ផ្តើមឡើង»។
Verse 9
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बल: । अथ त्वं गच्छ मध्वक्ष॑ प्रियमेतत् कुरुष्व मे,वीर! तुम देवताओंके पास उनका हविष्य पहुँचाओ। मैं अत्यन्त दुर्बल हो गया हूँ। अब केवल तुम्हीं अग्निपदपर प्रतिष्ठित हो जाओ और मेरा यह प्रिय कार्य सम्पन्न करो”
មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរស អ្នកចូរយកហាវិស្យ (បូជាអាហារ) ដែលសម្រាប់ទេវតាទាំងឡាយទៅជូន។ ខ្ញុំបានក្លាយជាខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ដូច្នេះឥឡូវនេះ សូមអ្នកទៅ ឱអ្នកមានភ្នែកដូចទឹកឃ្មុំ ហើយសម្រេចការងារដែលខ្ញុំស្រឡាញ់នេះ—បំពេញភារកិច្ចដ៏ជាទីពេញចិត្តរបស់ខ្ញុំ ឱវីរបុរស!»
Verse 10
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततो5गमत् । मत्स्यास्तस्य समाचख्यु: क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत् भक्ष्या वै विविधैभविर्भविष्यथ शरीरिणाम्
ក្រោយពីបានបញ្ជូនអថර්វន់រួច អគ្គិបានចាកចេញទៅតំបន់មួយផ្សេងទៀត។ ត្រីទាំងឡាយបានរាយការណ៍រឿងនោះដល់គាត់; អគ្គិខឹងចំពោះពួកវា ហើយប្រកាសថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ពួកអ្នកនឹងក្លាយជាអាហាររបស់សត្វមានរាងកាយទាំងឡាយ ដោយត្រូវបានបូជាផ្សេងៗជាច្រើនប្រភេទ»។
Verse 11
इस प्रकार अथर्वाको भेजकर अग्निदेव दूसरे स्थानमें चले गये। किंतु मत्स्योंने अथर्वासे उनकी स्थिति कहाँ है, यह बता दिया। इससे कुपित होकर अग्निने उन्हें शाप देते हुए कहा --“तुम लोग नाना प्रकारसे जीवोंके भक्ष्य बनोगे” ।। अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो<ब्रवीद् वच:,तदनन्तर अग्निने अथर्वासे फिर वही बात कही। उस समय देवताओंके कहनेसे अथर्वा मुनिने सह नामक अग्निदेवसे अत्यन्त अनुनय-विनय की; परन्तु उन्होंने न तो हविष्य ढोनेका भार लेनेकी इच्छा की और न वे अपने उस जीर्ण शरीरका ही भार सह सके। अन्ततोगत्वा उन्होंने शरीर त्याग दिया
មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ ដូច្នេះក្រោយពីបានបញ្ជូនអថර්វាកៈរួច អគ្គិ—អ្នកដឹកហាវិស្យ—បានចាកចេញទៅកន្លែងមួយផ្សេងទៀត។ ប៉ុន្តែត្រីទាំងឡាយបានបង្ហាញដល់អថර්វា ថាគាត់ស្ថិតនៅទីណា។ អគ្គិខឹងចំពោះរឿងនោះ ហើយដាក់បណ្ដាសាពួកវាថា៖ «ពួកអ្នកនឹងក្លាយជាអាហាររបស់សត្វមានជីវិត ដោយវិធីជាច្រើន»។ បន្ទាប់មក ព្រះអគ្គិបាននិយាយរឿងដដែលម្តងទៀតទៅកាន់អថර්វា។ តាមព្រះបន្ទូលទេវតាទាំងឡាយ មុនីអថර්វាបានអង្វរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះអគ្គិ (ដែលហៅថា សហា)។ តែអគ្គិមិនព្រមទទួលភារកិច្ចដឹកហាវិស្យទេ ហើយក៏មិនអាចទ្រាំទ្រទម្ងន់នៃរាងកាយចាស់ជ្រុះរបស់ខ្លួនបានដែរ។ ចុងក្រោយ គាត់បានបោះបង់រាងកាយ។
Verse 12
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्याद्धि तेन सः । नैच्छद् वोढुं हवि: सोढुं शरीरं चापि सो5त्यजत्,तदनन्तर अग्निने अथर्वासे फिर वही बात कही। उस समय देवताओंके कहनेसे अथर्वा मुनिने सह नामक अग्निदेवसे अत्यन्त अनुनय-विनय की; परन्तु उन्होंने न तो हविष्य ढोनेका भार लेनेकी इच्छा की और न वे अपने उस जीर्ण शरीरका ही भार सह सके। अन्ततोगत्वा उन्होंने शरीर त्याग दिया
ទោះបីត្រូវបានអង្វរយ៉ាងខ្លាំងម្តងហើយម្តងទៀត តាមព្រះបន្ទូលទេវតាទាំងឡាយ ក៏គាត់មិនព្រមយល់ព្រមដែរ។ គាត់មិនចង់ទទួលភារកិច្ចដឹកហាវិស្យទេ ហើយក៏មិនអាចទ្រាំទ្រទម្ងន់នៃរាងកាយចាស់ជ្រុះរបស់ខ្លួនបាន។ ចុងក្រោយ គាត់បានបោះបង់រាងកាយ។
Verse 13
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा । भूमिं स्पृष्टासजद् धातून् पृथक् पृथगतीव हि,उस समय अपने उस शरीरको त्यागकर वे धरतीमें समा गये। भूमिका स्पर्श करके उन्होंने पृथक्ू-पृथक् बहुत-से धातुओंकी सृष्टि की
បន្ទាប់មក ដោយបោះបង់រាងកាយនោះ គាត់បានចូលសម្របខ្លួនទៅក្នុងផែនដី។ ពេលប៉ះដី គាត់បានបង្កើតធាតុសារធាតុជាច្រើនយ៉ាងសម្បូរបែប ដោយបែងចែកជាប្រភេទៗដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។
Verse 14
पूयात् स गन्ध॑ तेजश्न अस्थिभ्यो देवदारु च । श्लेष्मण: स्फाटिकं तस्य पित्तान्मारकतं तथा,“सह” नामक अग्निने अपने पीब तथा रक्तसे गन्धक एवं तैजस धातुओंको उत्पन्न किया। उनकी हडियोंसे देवदारुके वृक्ष प्रकट हुए। कफसे स्फटिक तथा पित्तसे मरकतमणिका प्रादुर्भाव हुआ
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ ពីខ្ទុះរបស់ទ្រង់ កើតមានស្ពាន់ធ័រ និងធាតុភ្លើងដ៏ក្តៅគគុក; ពីឆ្អឹងរបស់ទ្រង់ ដើមទេវដារុ (deodar) បានលេចចេញ។ ពីស្លេស្ម កើតមានគ្រីស្តាល់; ហើយពីទឹកប្រមាត់ ក៏កើតមានត្បូងមរកតដែរ។
Verse 15
यकृत् कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेव बभु: प्रजा: । नखास्तस्याभ्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम्,और उनका यकृत् (जिगर) ही काले रंगका लोहा बनकर प्रकट हुआ। काष्ठ, पाषाण और लोहा--इन तीनोंसे ही प्रजाजनोंकी शोभा होती है। उनके नख मेघसमूहका रूप धारण करते हैं। नाडियाँ मूँगा बनकर प्रकट हुई हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ ពីថ្លើមរបស់ទ្រង់ បានបង្ហាញខ្លួនជាដែកខ្មៅ។ ហើយដោយសារធាតុបីយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ—ឈើ ថ្ម និងដែក—សត្វលោករបស់ទ្រង់បានទទួលរូបរាង និងសោភ័ណភាពដ៏ខុសគ្នា។ ក្រចករបស់ទ្រង់មានរូបដូចមហាមេឃជាក្រុមៗ ហើយបណ្តាញសរសៃឈាមរបស់ទ្រង់ក្លាយជាថ្មព្រៃកូរ៉ាល់។
Verse 16
शरीराद् विविधाश्रान्ये धातवोडस्थाभवन् नृप । एवं त्यक्त्वा शरीरं च परमे तपसि स्थित:,राजन्! सह अग्निके शरीरसे अन्य नाना प्रकारके धातु उत्पन्न हुए। इस प्रकार शरीर त्यागकर वे बड़ी भारी तपस्यामें लग गये
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ពីរាងកាយនោះ កើតមានធាតុផ្សេងៗជាច្រើន ហើយសូម្បីតែឆ្អឹងក៏បានលេចចេញ។ ដូច្នេះ ដោយបានបោះបង់រាងកាយចោល ទ្រង់នៅតាំងខ្លួនក្នុងតបស្យាខ្ពស់បំផុត។
Verse 17
भग्व्धिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा । भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसा55प्यायित: शिखी,जब भृगु और अंगिरा आदि ऋषियोंने पुनः: उनको तपस्यासे उपरत कर दिया, तब वे तपस्यासे पुष्ट हुए तेजस्वी अग्निदेव अत्यन्त प्रज्वलित हो उठे
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក ពេលឥសីដ៏គួរគោរព—ភ្រឹគុ អង្គិរាស និងអ្នកដទៃ—បានលើកទ្រង់ឡើងវិញដោយអំណាចតបស្យារបស់ពួកគេ នោះព្រះអគ្គិទេវដ៏ភ្លឺរលោង ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបំប៉នដោយតបស្យានោះឯង បានឆេះឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លា។
Verse 18
दृष्टवा ऋषिं भयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम् | तस्मिन् नष्टे जगद् भीतमथर्वाणमथाश्रितम् | अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादय:,महर्षि अंगिराको सामने देख वे अग्नि भयके मारे पुनः महासागरके भीतर प्रविष्ट हो गये। इस प्रकार अग्निके अदृश्य हो जानेपर सारा संसार भयभीत हो अथर्वा--अंगिराकी शरणमें आया तथा देवताओंने इन अथर्वाकी पूजा की
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលបានឃើញឥសីនោះ ហើយដោយសេចក្តីភ័យផង ទ្រង់បានចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រវិញ។ ពេលទ្រង់បាត់ទៅដូច្នោះ សកលលោកភ័យខ្លាច ហើយបានទៅសុំជ្រកកោននៅអថර්វន; ហើយពួកទេវតា និងអ្នកដទៃ បានបូជាគោរពអថර්វននោះឯង។
Verse 19
अथर्वा त्वसृजललोकानात्मना55लोक्य पावकम् । मिषतां सर्वभूतानामुन्ममाथ महार्णवम्,अथरवनि सब प्राणियोंके देखते-देखते समुद्रकों मथ डाला और अग्निदेवका दर्शन करके स्वयं ही सम्पूर्ण लोकोंकी सृष्टि की
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ អថර්វន ដោយអំណាចតបស្យារបស់ខ្លួន បានបង្កើតលោកទាំងឡាយ។ ក្រោយបានឃើញព្រះអគ្គិទេវ ហើយនៅចំពោះមុខសត្វលោកទាំងអស់ដែលកំពុងមើលឃើញ គាត់បានកូរមហាសមុទ្រ—ដូច្នេះបានបង្ហាញការបង្កើតឡើងវិញ ដោយអំណាចតបស្យា និងរបៀបរបបកោសល្យនៃចក្រវាឡ។
Verse 20
एवमग्निर्भगवता नष्ट: पूर्वमथर्वणा । आहूत: सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा,इस प्रकार पूर्वकालमें अदृश्य हुए अग्निको भगवान् अंगिराने फिर बुलाया। जिससे प्रकट होकर वे सदा सम्पूर्ण प्राणियोंका हविष्य वहन करते हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ ដូច្នេះហើយ ក្នុងកាលបុរាណ ព្រះអគ្គិ (Agni) បានលាក់ខ្លួនបាត់ទៅ; បន្ទាប់មក អថර්វនដ៏គួរគោរព បានអញ្ជើញហៅព្រះអគ្គិឡើងវិញ។ ព្រះអគ្គិបានបង្ហាញខ្លួនម្តងទៀត ហើយតែងតែដឹកនាំហាវ្យ (គ្រឿងបូជា) សម្រាប់សត្វលោកទាំងអស់—ស្ដារឡើងវិញនូវលំដាប់ពិធីបូជា និងរបៀបរបបនៃចក្រវាឡ។
Verse 21
एवं त्वजनयद् धिष्ण्यान् वेदोक्तान् विबुधान् बहून् । विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस्तु तत्र वै,उस समुद्रके भीतर नाना स्थानोंमें विचरण एवं भ्रमण करते हुए सह अग्निने इसी प्रकार विविध भाँतिके बहुत-से वेदोक्त अग्निदेवों तथा उनके स्थानोंको उत्पन्न किया
ដូច្នេះហើយ ខណៈដែលគាត់ដើរទៅ និងវង្វេងឆ្លងកាត់ដែនដីជាច្រើនប្រភេទនៅទីនោះ គាត់បានបង្កើតទីអាសនៈបរិសុទ្ធ (dhiṣṇya) ដែលវេដាបានបញ្ជាក់ និងបានបង្កើតទេវតាជាច្រើន។ នេះបង្ហាញទស្សនៈវេដាអំពីលំហបរិសុទ្ធដែលមានរបៀបរបប៖ ដោយចលនាដែលមានគោលបំណង និងការបង្កើត ព្រះបានដាក់ទីអង្គុយ និងភារកិច្ចត្រឹមត្រូវសម្រាប់ទេវតា ដើម្បីថែរក្សាសមធម៌នៃពិធី និងចក្រវាឡ។
Verse 22
सिन्धुनदं पञजचनदं देविकाथ सरस्वती । गड़ा च शतकुम्भा च सरयूर्गण्डसाह्दया,एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो या: प्रकीर्तिता: । सिन्धुनद, पंचनद, देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुम्भा, सरयू, गण्डकी, चर्मण्वती, मही, मेध्या, मेधातिथि, ताम्रवती, वेत्रवती, कौशिकी, तमसा, नर्मदा, गोदावरी, वेणा, उपवेणा, भीमा, वडवा, भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मुर्मुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला तथा शोणभद्र “-ये सब नदियाँ और नद हैं, जो अग्नियोंके उत्पत्ति-स्थान कहे गये हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ សិន្ធុ, បញ្ចនទ, ទេវិកា និង សរស្វតី; គង្គា និង សតកុម្ភា; សរយូ និង គណ្ឌកី—ទន្លេទាំងនេះត្រូវបានសរសើរថាជា “មាតា” នៃទីអាសនៈបរិសុទ្ធ (dhiṣṇya) គឺជាប្រភពដែលភ្លើងពិធីត្រូវបាននិយាយថាកើតឡើង។
Verse 23
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस्तदा । ताम्रवती वेत्रवती नद्यस्तिस्रो5<थ कौशिकी
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ មានទៀតផង គឺ ចរមណ្វវតី និង មហី; បន្ទាប់មក មេធ្យា និង មេធាតិថិ។ ដូចគ្នានេះដែរ តាម្រវតី និង វេត្រវតី—ទន្លីបី—ហើយក៏មាន កៅសិកី ផងដែរ។
Verse 24
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । वेणोपवेणा भीमा च वडवा चैव भारत
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «ដូចគ្នានេះដែរ មានទន្លេ តមសា នರ್ಮទា និង គោទាវរី; ហើយក៏មាន វេណា និង ឧបវេណា, ភីមា និង វដវា ផងដែរ ឱ ភារត»។
Verse 25
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा । तुड़्वेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «មានទន្លេ ភារតី និង សុប្រយោគា ហើយក៏មាន កាវេរី និង មុរមូរា; ដូចគ្នានេះដែរ មាន ទុឌ្វេណា, ក្រឹෂ್ಣវេណា, កពិលា និង សោណ ផងដែរ»។ នៅទីនេះ ការរាយនាមទន្លេបរិសុទ្ធរបស់ឥសី គឺជាផែនទីសីលធម៌-ភូមិសាស្ត្រ បង្ហាញអ្នកស្តាប់ទៅកាន់ទីរថៈ ដែលការសម្អាតខ្លួន ការអត់ធ្មត់ និងការស្ដារឡើងវិញនៃធម៌ ត្រូវបានស្វែងរកតាមការធ្វើធម្មយាត្រា និងការចងចាំទឹកបរិសុទ្ធ។
Verse 26
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्य पुत्रो विभूरसि:,अद्भुतकी जो प्रियतमा पत्नी है, उसके गर्भसे उनके “विभूरसि” नामक पुत्र हुआ। अग्नियोंकी जितनी संख्या बतायी गयी है, सोमयागोंकी भी उतनी ही है। वे सब अग्नि ब्रद्माजीके मानसिक संकल्पसे अत्रिके वंशमें उनकी संतानरूपसे उत्पन्न हुए हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ អដ្ភុត មានភរិយាជាទីស្រឡាញ់ ហើយពីផ្ទៃនាង បានកើតកូនប្រុសមួយឈ្មោះ វិភូរសិ។ ចំនួនភ្លើងបរិសុទ្ធដែលបាននិយាយថាមាន ប៉ុន្មាន ក៏មានពិធីយាគៈសោម ប៉ុន្មានដូចគ្នា។ ភ្លើងបរិសុទ្ធទាំងនោះ បានកើតឡើងក្នុងវង្សអត្រី ជាកូនចៅ ដោយសេចក្តីប៉ងគិតក្នុងចិត្តរបស់ព្រះព្រហ្មា។ អត្ថបទនេះបញ្ជាក់ពីភាពសក្ការៈនៃរបៀបពិធីវេទៈ៖ ស្ថាប័នយាគៈមិនមែនជាការបង្កើតដោយមនុស្សដោយចៃដន្យទេ ប៉ុន្តែមានឫសគល់ក្នុងចេតនាកោសល្យនៃចក្រវាល និងត្រូវបានបន្តតាមវង្សសក្ការៈ។
Verse 27
यावन्तः पावकाः: प्रोक्ता: सोमास्तावन्त एव तु । अन्रेश्नाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसा: प्रजा:,अद्भुतकी जो प्रियतमा पत्नी है, उसके गर्भसे उनके “विभूरसि” नामक पुत्र हुआ। अग्नियोंकी जितनी संख्या बतायी गयी है, सोमयागोंकी भी उतनी ही है। वे सब अग्नि ब्रद्माजीके मानसिक संकल्पसे अत्रिके वंशमें उनकी संतानरूपसे उत्पन्न हुए हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ «ចំនួនភ្លើងបរិសុទ្ធ (បាវក) ដែលបានប្រកាសថាមាន ប៉ុន្មាន ក៏មានពិធីសោមយាគៈ ប៉ុន្មានដូចគ្នា។ ភ្លើងទាំងនោះ—ទោះមិនកើតដោយការបង្កើតតាមរបៀបរាងកាយធម្មតាក៏ដោយ—បានកើតឡើងក្នុងវង្ស (អន្វយ) ជាកូនចៅកើតពីចិត្តរបស់ព្រះព្រហ្មា»។ ក្នុងបរិបទនេះ ពាក្យនេះលើកតម្កើងរបៀបពិធីវេទៈ៖ ភ្លើង និងពិធីសោម មិនមែនជាទំនៀមទម្លាប់មនុស្សប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងប្រភពដ៏ទេវភាព និងចេតនាច្បាស់លាស់ បង្ហាញគំនិតសីលធម៌ថា ធម៌ត្រូវបានថែរក្សាដោយវិន័យយាគៈដែលបានបង្កើតត្រឹមត្រូវ។
Verse 28
अत्रि: पुत्रान् स्रष्टकामस्तानेवात्मन्यधारयत्
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចាថា៖ ប្រាថ្នាចង់បង្កើតកូនប្រុស ឥសី អត្រី បានកាន់ពួកគេនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួនជាមុន—ទប់ស្កាត់កម្លាំងបង្កើត រហូតដល់វាអាចត្រូវបានបង្កើត និងថែរក្សា ដោយត្រឹមត្រូវ។
Verse 29
तस्य तद्ब्रह्मणः कार्यन्निर्हरन्ति हुताशना: । अत्रिको जब प्रजाकी सृष्टि करनेकी इच्छा हुई, तब उन्होंने उन अग्नियोंको ही अपने हृदयमें धारण किया। फिर उन ब्रह्मर्षिके शरीरसे विभिन्न अग्नियोंका प्रादुर्भाव हुआ ।। २८ ई || एवमेते महात्मान: कीर्तितास्ते5ग्नयो मया
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ ដូច្នេះហើយ ខ្ញុំបានរៀបរាប់ដល់អ្នកអំពីអគ្គីដ៏បរិសុទ្ធទាំងនោះ—មានព្រះអង្គធំទូលាយក្នុងអំណាច និងគោលបំណង។ អត្ថន័យនៃបទនេះបង្ហាញថា អគ្គីមិនមែនជាអណ្តាតភ្លើងធម្មតាទេ ប៉ុន្តែជាអំណាចដ៏គួរគោរព ដែលគាំទ្រការបង្កើត និងសណ្តាប់ធ្នាប់លោក នៅពេលត្រូវបានអញ្ជើញ និងយល់ដឹងត្រឹមត្រូវ។
Verse 30
अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់អំពីមហិមាដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គដ៏អស្ចារ្យនោះ ដូចដែលបានសរសើរនៅក្នុងវេទទាំងឡាយ»។
Verse 32
इत्येष वंश: सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया । योडर्चितो विविधैर्मन्त्रैहव्यं वहति देहिनाम्,इस प्रकार मेरेद्वारा अग्निदेवके महान् वंशका प्रतिपादन किया गया। वे भगवान् अग्नि विविध वेदमन्त्रोंद्वार पूजित होकर देहधारियोंके दिये हुए हविष्यको देवताओंके पास पहुँचाते हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូច្នេះហើយ ខ្ញុំបានរៀបរាប់អំពីវង្សាវតារដ៏អស្ចារ្យយ៉ាងខ្លាំងនៃព្រះអគ្គីទាំងឡាយ។ ព្រះអគ្គីដ៏ទេវភាពនោះ ពេលត្រូវបានបូជាដោយមន្តបរិសុទ្ធនានា នឹងទទួលយកហាវិស្យៈដែលសត្វមានរាងកាយបានបូជា ហើយនាំទៅដល់ទេវតាទាំងឡាយ»។
Verse 222
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आज्ञिरसोपाख्यानेडग्निसमुद्धवे द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो5ध्याय:
ដូច្នេះ នៅក្នុង «មហាភារតៈ» ដ៏បរិសុទ្ធ ក្នុង «វនបರ್ವ» នៅក្នុងផ្នែកសង្ខេបនៃវាចារបស់មារកណ្ឌេយៈ—ក្នុងរឿង «អាជ្ញិរាស» ស្តីពីការកើតឡើងរបស់អគ្គី—នេះជាចប់នៃជំពូកទី ២២២។
Verse 253
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो या: प्रकीर्तिता: । सिन्धुनद, पंचनद, देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुम्भा, सरयू, गण्डकी, चर्मण्वती, मही, मेध्या, मेधातिथि, ताम्रवती, वेत्रवती, कौशिकी, तमसा, नर्मदा, गोदावरी, वेणा, उपवेणा, भीमा, वडवा, भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मुर्मुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला तथा शोणभद्र “-ये सब नदियाँ और नद हैं, जो अग्नियोंके उत्पत्ति-स्थान कहे गये हैं
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ទន្លេទាំងនេះ ត្រូវបានសរសើរថាជា ‘មាតា’ នៃធិស្ន្យៈ (dhiṣṇya) គឺជាទីកំណើតនៃអាសនៈអគ្គីបូជា—ជាទីដែលអគ្គីពិធីត្រូវបានបង្កើត និងថែរក្សា៖ សិន្ធុ, បញ្ចនដ, ទេវិកា, សរស្វតី, គង្គា, សតកុម្ភា, សរយូ, គណ្ឌកី, ចរម្វតី, មហី, មេធ្យា, មេធាតិថិ, តាម្រវតី, វេត្រវតី, កៅសិកី, តមសា, នರ್ಮទា, គោទាវរី, វេណា, ឧបវេណា, ភីមា, វដវា, ភារតី, សុប្រយោគា, កាវេរី, មុរមូរា, ទុង្គវេណា, ក្រឹෂ್ಣវេណា, កបិលា និងសោណភទ្រ។ ដោយការដាក់ឈ្មោះទាំងនេះ អត្ថបទបានភ្ជាប់ភូមិសាស្ត្រជាមួយធម្មៈ៖ ភាពបរិសុទ្ធ និងការបន្តរបស់ពិធីវេទ ពឹងផ្អែកលើការគោរពទឹកដ៏ផ្តល់ជីវិត ដែលធ្វើឲ្យការបូជាអាចប្រព្រឹត្តបាន»។
Verse 293
अप्रमेया यथोत्पन्ना: श्रीमन्तस्तिमिरापहा: । राजन्! इस प्रकार मैंने इन अप्रमेय, अन्धकारनिवारक तथा दीप्तिमान् महामना अग्नियोंकी जिस क्रमसे उत्पत्ति हुई है, उसका तुमसे वर्णन किया
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ដូច្នេះហើយ ខ្ញុំបានពណ៌នាប្រាប់ព្រះអង្គតាមលំដាប់លំដោយ អំពីរបៀបដែលភ្លើងទាំងនោះ—មិនអាចវាស់វែងបាន មានពន្លឺចែងចាំង បំបាត់អន្ធការណ៍ និងមានចិត្តធំ—បានកើតមានឡើង»។
Verse 306
तादृशं विद्धि सर्वेषामेको होषु हुताशन: । वेदोंमें "अद्भुत! नामक अग्निके माहात्म्यका जैसा वर्णन है, वैसा ही सब अग्नियोंका समझना चाहिये; क्योंकि इन सबमें एक ही अग्नितत्त्व विद्यमान है
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ចូរយល់ថា ភ្លើងទាំងអស់មានសភាពដូចគ្នា; ព្រោះក្នុងភ្លើងទាំងអស់នោះ មានតែធាតុភ្លើងតែមួយដដែល។ ដូច្នេះ មហិមាដែលវេដាបានពណ៌នាអំពី ‘ភ្លើងអដ្ភុត’ គួរត្រូវទទួលស្គាល់ថា ជាមហិមារបស់ភ្លើងគ្រប់ទីកន្លែង»។
Verse 316
एक एवैष भगवान् विज्ञेय: प्रथमो5जड्लिरा: ३१ ।। बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोम: क्रतुर्यथा । ये प्रथम भगवान् अग्नि, जिन्हें अंगिरा भी कहते हैं, एक ही हैं, ऐसा जानना चाहिये। जैसे ज्योतिष्टोम यज्ञ उद्धिद् आदि अनेक रूपोंमें प्रकट हुआ है, उसी प्रकार एक ही अग्नितत्त्व प्रजापतिके शरीरसे विविध रूपोंमें उत्पन्न हुआ है
មារកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ «ចូរដឹងថា ព្រះអគ្គិ—ព្រះអម្ចាស់ដំបូង ដែលហៅថា អង្គិរា—ពិតប្រាកដជាមួយតែមួយ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាយញ្ញ ‘ជ្យោតិષ્ટោម’ តែមួយ ត្រូវបានបង្ហាញជាច្រើនរូបបែប និងការអនុវត្តនានា ដូច្នោះដែរ ធាតុអគ្គិដ៏តែមួយ បានចេញមកជាប្រភេទផ្សេងៗ ពីរាងកាយរបស់ប្រជាបតិ»។
Frequently Asked Questions
How to preserve marital stability and avert rivalry-driven discord through disciplined conduct—especially reception etiquette, controlled speech, and prudent social alignment within a household marked by multiple relationships and external pressures.
Affection and stability are maintained through intentional service, restraint, and situational awareness: respect in daily rituals, confidentiality, avoidance of heedlessness, and association with ethically reputable companions.
It does not present a formal phalaśruti formula; however, it implies outcomes—reputation, prosperity, social harmony, and merit—by describing the benefits of the husband’s favor and the social consequences of disciplined versus careless conduct.