Adhyaya 166

Verse 1

देव्युवाच । प्रभासे संस्थिता या तु सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । तस्याश्चरित्रं मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते

女神は言った。「プラバーサに住まう、梵天に愛されしサーヴィトリーの不思議なる物語を、我に語り給え。ああ神々の神、宇宙の主よ。」

Verse 2

व्रतमाहात्म्यसंयुक्तमितिहाससमन्वितम् । पाति व्रत्यकरं स्त्रीणां महाभाग्यं महोदयम्

この物語は、誓戒（ヴラタ）の栄光を具え、聖なる伝承に裏づけられている。誓戒を修する女人を守護し、大いなる福徳と高き安寧の向上を授ける。

Verse 3

ईश्वर उवाच । कथयामि महादेवि सावित्र्याश्चरितं महत् । प्रभासक्षेत्रसंस्थायाः स्थल स्थाने महेश्वरि । यथा चीर्णं व्रतकरं सावित्र्या राजकन्यया

イーシュヴァラは言った。「おおマハーデーヴィーよ、我はサーヴィトリーの大いなる聖なる行伝を語ろう。プラバーサ・クシェートラ、その霊地において、ああマヘーシュヴァリーよ、王女サーヴィトリーがいかに正しく誓戒（ヴラタ）を修したかを。」

Verse 4

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम पौरजानपद प्रियः

マドラの国に、アシュヴァパティと名づける法にかなった王がいた。あらゆる生きとし生けるものの利益に励み、都の民にも里の民にも愛された。

Verse 5

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्रभासक्षेत्रयात्रायामाजगाम स भूपतिः । यात्रां कुर्वन्विधानेन सावित्रीस्थलमागतः

その王は忍耐深く、子なく、真実を語り、諸根を制する者であった。彼はプラバーサ・クシェートラへの巡礼に出立し、正しい作法に従って旅を修し、サーヴィトリーと名高い聖地に到った。

Verse 6

स सभार्यो व्रतमिदं तत्र चक्रे नृपः स्वयम् । सावित्रीति प्रसिद्धं यत्सर्वकामफलप्रदम्

そこで王は王妃とともに、自らこの誓戒を修した。これは「サーヴィトリー・ヴラタ」として名高く、あらゆる正しき願いの果報を授ける。

Verse 7

तस्य तुष्टाऽभवद्देवि सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता

おお女神よ、ブラフマーに愛されるサーヴィトリーは彼に満悦された。彼女はそこに具現の姿で立ち、「bhūr bhuvaḥ svaḥ（ブール・ブヴァḥ・スヴァḥ）」という聖なる唱句そのものの力として顕れた。

Verse 8

कमंडलुधरा देवी जगामादर्शनं पुनः । कालेन वहुना जाता दुहिता देवरूपिणी

カマンダル（浄水の壺）を携える女神は、再び姿を見せなくなった。やがて長い時を経て、神々のごとき麗しさに輝く娘が生まれた。

Verse 9

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्याः पूजया तथा । सावित्रीत्येव नामाऽस्याश्चक्रे विप्राज्ञया नृपः

サーヴィトリーの歓喜によって授けられ、またサーヴィトリーへの供養によって得られたその娘に、王はバラモンたちの勧めに従い、まさに「サーヴィトリー」と名づけた。

Verse 10

सा विग्राहवतीव श्रीः प्रावर्धत नृपात्मजा । सावित्री सुकुमारांगी यौवनस्था बभूव ह

王女サーヴィトリーは、まるで吉祥女神シュリー（福徳）そのものが身を得たかのように成長し、しなやかな肢体のまま、まことに青春の円熟へと至った。

Verse 11

या सुमध्या पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनी यथा । प्राप्तेयं देवकन्या वा दृष्ट्वा तां मेनिरे जनाः

細い腰に豊かな腰つき、黄金の像のように輝き、彼女を見た人々は「天界の乙女がここへ来たのか」と思った。

Verse 12

सा तु पद्मा विशालाक्षी प्रज्वलतीव तेजसा । चचार सा च सावित्री व्रतं यद्भृगुणोदितम्

蓮華のごとき大きな眼の乙女は、内なる光明に燃えるかのように輝き、サーヴィトリーは聖仙ブリグの告げたサーヴィトリーの誓戒（サーヴィトリー・ヴラタ）を守った。

Verse 13

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयेद्वरवर्णिनी

そののち彼女は断食して沐浴し、髪も洗い清めて神前に進み、作法どおりに聖火へ供物を捧げた後、麗しき乙女はバラモンたちに聖典を誦させた。

Verse 14

तेभ्यः सुमनसः शेषां प्रतिगृह्य नृपात्मजा । सखीपरिवृताऽभ्येत्य देवी श्रीवत्सरूपिणी

彼女は彼らから残りの花を喜びの心で受け取り、侍女たちに囲まれて帰って来た。シュリーヴァツァの吉祥相を帯び、女神のごとく輝いていた。

Verse 15

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषां पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता

彼女は父の御足に礼拝し、まず残りの供物を捧げた。ついで合掌して恭しく、その高貴な乙女は王の傍らに立った。

Verse 16

तां दृष्ट्वा यौवनप्राप्तां स्वां सुतां देवरूपिणीम् । उवाच राजा संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं सह मन्त्रिभिः

王は、青春に達し天女のごとく輝く我が娘を見て、臣下たちと相談し、娘の行く末について語った。

Verse 17

पुत्रि प्रदानकालस्ते न हि कश्चिद्वृणोति माम् । विचारयन्न पश्यामि वरं तुल्यमिहात्मनः

「娘よ、汝を嫁がせる時が来た。だが誰も我に縁を求めぬ。思案しても、ここに我と釣り合う花婿は見当たらぬ。」

Verse 18

देवादीनां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु । पठ्यमानं मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु च श्रुतम्

「神々や人々の前で我が非難の的とならぬように行いなさい。娘よ、これは我がダルマ・シャーストラにて読み、また聞き伝えたことだ。」

Verse 19

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । ब्रह्महत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता

「婚姻の儀礼によってまだ清められていない未婚の娘が、父の家で月経を迎えるなら、その父には婆羅門殺しに等しい罪があると言われ、その娘は『ヴリシャリー』（vṛṣalī）と記憶される。」

Verse 20

अतोऽर्थं प्रेषयामि त्वां कुरु पुत्रि स्वयंवरम् । वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छावधारय

ゆえに汝を遣わす。娘よ、自らスヴァヤンヴァラ（svayaṃvara、婿選びの聖儀）を整えよ。老いて信頼厚き大臣たちを伴い、速やかに行け—この事において決然たれ。

Verse 21

एवमस्त्विति सावित्री प्रोच्य तस्माद्विनिर्ययौ । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा

サーヴィトリーは「そのとおりに」と答え、そこを出立した。彼女は王仙（rājarṣi）たちの麗しき苦行林（タポーヴァナ）と庵へと赴いた。

Verse 22

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमाणि च

そこで彼女は、尊ぶべき長老たちの御足に礼拝し、足下に拝した。ついで彼女は、あらゆるティールタ（tīrtha、聖なる渡し場）と諸庵を巡礼した。

Verse 23

आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः । तत्रापश्यत देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्

サーヴィトリーは大臣たちを伴って再び宮邸へ戻った。そこで彼女は、清浄にして光輝ある天仙聖者ナーラダ（Nārada）が自分の前に立つのを見た。

Verse 24

आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा

彼女は座に坐すバラモンに礼拝してから、微笑みをたたえ柔らかに語り、森へ赴いた所以となるその用向きを詳らかに述べた。

Verse 25

सावित्र्युवाच । आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धो वभूव सः

サーヴィトリーは言った。「シャールヴァ族の中に、法にかなうクシャトリヤの王、地を治める主がいた。名をデュマツェーナといい、しかし宿業の定めにより盲目となった。」

Verse 26

आर्यस्य बालपुत्रस्य द्युमत्सेनस्य रुक्मिणा । सामन्तेन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा

「高貴なるデュマツェーナは、幼い息子がいながらも、ルクミンという従属王にして旧敵がこの隙に乗じ、王国を奪い取った。」

Verse 27

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्

「彼は、幼子を抱える妻とともに、森へと旅立った。」

Verse 28

स तस्य च वने वृद्धः पुत्रः परमधार्मिकः । सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः

「そしてその森で、彼の息子は成長した――この上なく法に篤く、言葉に真実を宿す者。彼こそ、私の心が望んだ夫であり、私にふさわしく相応しい方であった。」

Verse 29

नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् । बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः

ナーラダは言った。「ああ、王よ、サーヴィトリーによって大いなる苦難が招かれた。若さの性ゆえに、彼女は徳ある者、真理に従い、言葉に偽りなき人を選び取ったのだ。」

Verse 30

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम्

「その父は真実を語り、その母もまた真実を告げる。聖仙たちが『彼は真実を語る』と言うゆえに、まことに彼はサティヤヴァーン（Satyavān）と名づけられた。」

Verse 31

नित्यं चाश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्च मृन्मयान् । चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते

「馬は常に彼の愛するもの。彼は土でさえ馬を作り、また絵の中にも馬を描く。ゆえに彼はチトラーシュヴァ（Citrāśva）――『描かれた馬を持つ者』とも呼ばれる。」

Verse 32

सत्यवान्रंतिदेवस्य शिष्यो दानगुणैः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा

サティヤヴァーンはランティデーヴァの弟子であり、布施の徳において師に等しい。ブラーフマナに帰依し、真実を語る者—ウシーナラの子シビのごとく。

Verse 33

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली

ヤヤーティのごとく寛大で、ソーマのごとく見る者を喜ばせる。美しさにおいてはアシュヴィン双神に比せられ、彼はまたデュマツセーナの力強き子である。

Verse 34

एको दोषोऽस्ति नान्यश्च सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति

ただ一つの瑕のみがある、他にはない。今日この日よりサティヤヴァーンの寿命は減じゆく。一年のうちに彼は身を捨てる（死に至る）であろう。

Verse 35

नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता प्राह पार्थिवम्

ナーラダの言葉を聞き終えると、王女は王に向かって語った。

Verse 36

सावित्र्युवाच । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति ब्राह्मणाः । सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

サーヴィトリーは言った。「王たる者は誓いの言葉をただ一度だけ語り、バラモンもまたただ一度だけ語る。乙女が婚姻に授けられるのもただ一度——この三つは『一度きり』である。」

Verse 37

दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्

長命であろうと短命であろうと、徳があろうとなかろうと——ひとたび夫として選んだ以上、私は二人目を選ばない。

Verse 38

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं हि मनस्ततः

まず心に堅固な決意を定め、次に言葉として宣言し、のちに行いとして成就する。ゆえに心こそが真の尺度（意志の根）である。

Verse 39

नारद उवाच । यद्येतदिष्टं भवतः शीघ्रमेव विधीयताम् । अविघ्नेन तु सावित्र्याः प्रदानं दुहितुस्तव

ナーラダは言った。「もしそれがあなたの御意にかなうなら、ただちに取り計らいなさい。あなたの娘サーヴィトリーを授けることが、障りなく成就しますように。」

Verse 40

एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारूदस्त्रिदिवं गतः । राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् । शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

かく語り終えると、ナーラダは立ち上がり、天界へと赴いた。そこで王は、吉祥の刻に、傍らにヴェーダに通暁したバラモンたちを伴い、娘の婚礼の支度をことごとく整えた。

Verse 41

सावित्र्यपि च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्तितम् । मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्

またサーヴィトリーも、心の望む夫を得て、細やかな肢体のままに大いに歓喜した――功徳ある者が天界に至ったかのように。

Verse 42

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तु पश्यतां किञ्चिदतिचक्राम पार्वति

かくして、その庵に善き人々が住まう間、時は――彼らの眼前で――わずかに過ぎ去った、ああパールヴァティーよ。

Verse 43

सावित्र्यास्तु तदा नार्यास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते

しかしサーヴィトリー、その高貴なる女人は昼夜たゆまず堅く立ち、ナーラダの語った言葉が心中に常に留まっていた。

Verse 44

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः कालोऽथ मर्तव्यो यत्र सत्यव्रतो नृपः

やがて多くの日が過ぎ、ある時、定められた刻が到来した――サティヤヴラタ王が死すべき時であった。

Verse 45

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे । गणयंत्याश्च सावित्र्या नारदोक्तं वचो हृदि

ジェーシュタ月の白分、十二日目の夕暮れに—サーヴィトリーが時を数えているとき—ナーラダの語った言葉は彼女の胸中にとどまっていた。

Verse 46

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽश्रमे

「四日目に彼は必ず死ぬ」と思い定めた気高き女性は、三夜の誓戒（ヴラタ）を立て、昼夜を分かたず庵にとどまった。

Verse 47

ततस्त्रिरात्रं न्यवसत्स्नात्वा संतर्प्य देवताम् । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी

それから彼女は三夜の行を守り、沐浴して神に供物を捧げて満足させ、麗しく微笑む女は姑と舅の足下に礼拝した。

Verse 48

अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् । सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छंतं पृष्ठतोऽन्वयात्

やがてサティヤヴァーンは斧を手に森へと出立し、サーヴィトリーもまた、行く夫に従って後ろから歩み寄った。

Verse 49

ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् । अथ शुष्काणि चादाय काष्ठभारमकल्पयत्

それから彼は急いで果実と花と薪の小枝とクシャ草を集め、さらに乾いた木も取り、薪の荷をこしらえた。

Verse 50

अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना । काष्ठभारं क्षणात्त्यक्त्वा वटशाखावलंबितः

薪を割っていると、たちまち頭に痛みが起こった。彼は木の荷をすぐに捨て、バニヤン樹の枝にもたれかかった。

Verse 51

सावित्रीं प्राह शिरसो वेदना मां प्रबाधते । तवोत्संगे क्षणं तावत्स्वप्तुमिच्छामि सुन्दरि

彼はサーヴィトリーに言った。「頭の痛みが私を悩ませる。麗しき人よ、ただしばし、あなたの膝で眠りたい。」

Verse 52

विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता । पश्चादपि गमिष्यामि ह्याश्रमं श्रमनाशनम्

悲しみに沈んだサーヴィトリーは言った。「大いなる腕の人よ、しばし休んでください。その後、疲れを除くアーシュラマへ私は進みましょう。」

Verse 53

यावदुत्संगगं कृत्वा शिरोस्य तु महीतले । तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम्

地に座して彼の頭を膝に置いたその時、サーヴィトリーは黒みを帯びた黄褐色の男を目にした。

Verse 54

किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् । तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुराक्षरम्

冠を戴き黄衣をまとい、昇る太陽のごとく輝くその者に、サーヴィトリーは礼拝して、やさしい言葉で語りかけた。

Verse 55

कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः । न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्माद्देव रोधितुम्

「汝は誰ぞ——神か、あるいは阿修羅か——我を襲わんとして来たる者よ。おお神聖なる者よ、我が自らのダルマより、誰も我を止め得ぬ。」

Verse 56

विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव

「知れ、 पुरुषश्रेष्ठよ、我は燃え盛る火焔のごとし。」

Verse 57

यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः

ヤマは言った。「我はヤマ、制御者（サンヤマナ）にして、あらゆる世界を畏れさせる者なり。」

Verse 58

क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः

「汝の夫の寿命は尽きたり、貞節の妻（パティヴラター）よ。汝の目前では我が使者どもも連れ去ること能わず、ゆえに我みずから来たり。」

Verse 59

एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्

かく語り終えるや、縄（パーシャ）を携えたヤマは、サティヤヴラタの身より、親指ほどの小さき人を力ずくで引き出した。

Verse 60

अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् । सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह

かくして彼は、祖霊（ピトリ）に仕えられた道へと旅立った。するとサーヴィトリーもまた、麗しき腰の女として、その後ろより従い行った。

Verse 61

पतिव्रतत्वाच्चाश्रांता तामुवाच यमस्तथा । निवर्त गच्छ सावित्रि मुहूर्तं त्वमिहागता

妻としての貞節（パティヴラター）ゆえに彼女は少しも疲れず、そこでヤマは言った。「戻りなさい、サーヴィトリー。汝がここへ来たのは、ただしばしの間にすぎぬ。」

Verse 62

एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते

「大いなる眼の女よ、この道は誰もが従えるものではない。」

Verse 63

सावित्र्युवाच । न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते । भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ

サーヴィトリーは言った。「我には疲れも倦みも、いついかなる時も起こりませぬ。夫に従い、また高貴なる御方の御前にあるからです。」

Verse 64

सतां सन्तो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः । वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः

「徳ある者にとって、善き人々のほかに帰依はない。女にとっては、夫こそ常に帰依処である。ヴァルナとアーシュラマの秩序にある者にはヴェーダが帰依であり、弟子にはグル（師）が帰依である。」

Verse 65

सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले । भर्त्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः

一切の生きとし生けるものは地上にそれぞれの住処を持つ。されど女人には、夫ただ一人を離れて、正しき依り処は他にない。

Verse 66

एवमन्यैः सुमधुरैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं वाक्यमब्रवीत्

かくして、法と正しき趣旨を備えた甘美なる言葉をなお多く重ねたゆえに、太陽の子（ヤマ）は満足し、サーヴィトリーに語りかけた。

Verse 67

यम उवाच । तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि । सापि वव्रे च राज्यं स्वं विनयावनतानना

ヤマは言った。「汝に満足した。汝に吉祥あれ。願いを一つ選べ、気高き女よ。」彼女もまた、謙遜して面を伏せ、自らの王国の回復を願いとして選んだ。

Verse 68

चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं श्वशुरस्य महात्मनः । पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः

彼女はまた、大いなる魂をもつ舅に視力の回復と王国の復帰を、父には百人の男子を、そして自らには子らの系統に百人の男子を授け給えと願った。

Verse 69

जीवितं च तथा भर्तुर्धर्मसिद्धिं च शाश्वतीम् । धर्मराजो वरं दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः

さらに彼女は、夫の命と、法における成就が永く保たれることを願った。法王はその願いを授け、のちに彼女を先へと送り出した。

Verse 70

अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा । जगाम स्वाश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला

かくしてサーヴィトリーは夫を取り戻し、心歓喜して、夫とともに憂いなく自らの庵（アーシュラマ）へ帰って行った。

Verse 71

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां च तया चीर्णं व्रतं त्विदम् । माहात्म्यतोऽस्य नृपतेश्चक्षुःप्राप्तिरभूत्पुरः

ジェーシュタ月の満月の日、彼女はこの誓戒を法にかなって修した。その功徳の大いなる力により、王はほどなく視力を取り戻した。

Verse 72

ततः स्वदेशराज्यं च प्राप निष्कण्टकं नृपः । पितास्याः पुत्रशतकं सा च लेभे सुताञ्छतम्

その後、王は自国の王権を取り戻し、棘なき境地――敵も患いもなくなった。彼女の父は百人の息子を得、彼女自身もまた百人の息子を産んだ。

Verse 73

एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथितं सकलं मया

このようにして、私はこの誓戒の大いなる功徳を余すところなく語り終えた。

Verse 74

देव्युवाच । कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या चरितं महत् । तस्मिंस्तु ज्येष्ठमासे हि विधानं तस्य कीदृशम्

女神は言った。「おお神よ、サーヴィトリーが修したその偉大な誓戒とはいかなるものですか。さらにジェーシュタ月において、その作法はいかなるものですか。」

Verse 76

का देवता व्रते तस्मिन्के मन्त्राः किं फलं विभो । विस्तरेण महेश त्वं ब्रूहि धर्मं सनातनम्

「その誓戒ではいかなる神格を礼拝し、いかなる真言（マントラ）を唱え、いかなる果報を得るのでしょうか、主よ。おおマヘーシャよ、この永遠のダルマを詳しくお説きください。」

Verse 77

त्रयोदश्यां तु ज्येष्ठस्य दन्तधावनपूर्वकम् । त्रिरात्रं नियमं कुर्यादुपवासस्य भामिनि

ジェーシュタ月の十三日（トラヨーダシー）には、まず歯を清めることから始めて、麗しき者よ、三夜にわたり規律あるニヤマを立て、ウパヴァーサ（断食）を行うべきである。

Verse 78

अशक्तस्तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः । अयाचितं चतुर्दश्यां ह्युपवासेन पूर्णिमाम्

もし十三日に完全な断食ができぬなら、感官を制してナクタ（夜のみの食事）を行うがよい。十四日には乞わずに得た食（アヤーチタ）のみを受け、満月の日には断食を守るべきである。

Verse 79

नित्यं स्नात्वा तडागे वा महानद्यां च निर्झरे । पांडुकूपे तु सुश्रोणि सर्वस्नानफलं लभेत्

日々、池であれ大河であれ山の清流であれ沐浴していても、なお、細腰の者よ、パーンドゥ・クーパ（Pāṇḍu-kūpa）で沐浴すれば、あらゆる聖なる沐浴の果報を得る。

Verse 80

विशेषात्पूर्णिमायां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः

とりわけ満月の日には、芥子（からし種）と浄めの土（粘土）を混ぜた水で沐浴すべきである。

Verse 81

गृहीत्वा वालुकं पात्रे प्रस्थमात्रे यशस्विनि । अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम्

器に砂を取り、一プラスタの量とし、ああ名誉ある御方よ。あるいは大麦・米・胡麻などの穀粒を取るがよい——

Verse 82

ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते । सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभिताम्

次に、二枚の布で包んだ竹の器の中に、サーヴィトリーの御像を作り、諸肢をことごとく端正に荘厳するべし。

Verse 83

सौवर्णीं मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या दारुनिर्मिताम् । रक्तवस्त्रद्वयं दद्यात्सावित्र्या ब्रह्मणः सितम्

力に応じて、金製・土製、あるいは木で作った（サーヴィトリーの）御像を供えよ。またサーヴィトリーには赤衣二枚を、ブラフマーには白衣を捧げるべし。

Verse 85

पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः । नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः

熟して実の満ちたコーシャータカの果、冬瓜と胡瓜の実、椰子と棗、さらに吉祥なるウッドアップルと石榴をもって—供物を整えるべし。

Verse 86

जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा । जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च

ジャンブーの果、香橼と橙、胡桃と波羅蜜（ジャックフルーツ）、さらにクミン、辛味の香辛、グダ（黒糖）と塩をもって—礼拝の備えを整えるべし。

Verse 87

विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः । रंजयेत्पट्टसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः

また、芽吹いた七種の穀を竹で作った器に整えて置き、吉祥なる絹の糸と、サフラン（クンクマ）および芳香のケーサラをもって祭壇を荘厳すべし。

Verse 88

अवतारं करोत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया

まさにこのようにして、サーヴィトリー—梵天（ブラフマー）の愛妃—はアヴァターラとして顕現する。

Verse 89

तामर्च्चयीत मन्त्रेण सावित्र्या ब्रह्मणा समम् । इतरेषां पुराणोक्तो मंत्रोऽयं समुदाहृतः

彼女をマントラによって礼拝し、サーヴィトリーと梵天（ブラフマー）とをともに供養すべし。ほかの者にも通ずる、このプラーナに説かれたマントラを今ここに唱え示す。

Verse 90

ओंकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि । वेदांबिके नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे

オームを先に戴く女神よ、ヴィーナーと書巻を持つ御方、ヴェーダの母よ—汝に敬礼す。われに「寡婦とならぬ」福（アヴァイダヴヤ）を授けたまえ。

Verse 91

एवं संपूज्य विधिवज्जागरं तत्र कारयेत् । गीतवादित्रशब्देननरनारीकदंबकम् । नृत्यद्धसन्नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः

かくして法にかなって供養し終えたなら、そこに夜の覚醒の行（ジャーガラ）を設けるべし。歌と楽器の音により、男女の群れは舞い笑いながら夜を過ごし、舞踊の学（ナーティヤ・シャーストラ）に通じた者がこれを導く。

Verse 92

सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान् । यावत्प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह

また、すぐれたバラモンたちにサーヴィトリーの聖なる物語を、夜明けの時刻に至るまで、信愛（バクティ）と美味（ラサ）に満ちた歌とともに誦読させるべきである。

Verse 93

विवाहमेवं कृत्वा तु सावित्र्या ब्रह्मणा सह । परिधाप्य सितैर्वस्त्रैर्दंपतीनां तु सप्तकम्

このようにブラフマーとともにサーヴィトリーの婚礼儀礼を行ったのち、七組の夫婦に白衣をまとわせるべきである。

Verse 94

सावित्रीं ब्रह्मणा सार्धमेवं शक्त्या प्रपूजयेत् । गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः

このように、力に応じて、ブラフマーとともにサーヴィトリーを正しく供養し、香、芳花、薫香、ナイヴェーディヤ（食供）、そして灯明を捧げるべきである。

Verse 95

अथ सावित्रीकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके । दैवज्ञे ह्युञ्छवृत्तिस्थे दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि

次に、サーヴィトリーの儀軌に通じた者、サーヴィトリーの聖譚を誦する者、学識ある占星者、落ち穂拾いで生計を立てる者、貧者、そしてアグニホートリン（聖火を守り火供を行う者）を（求めるべきである）。

Verse 96

एवं दत्त्वा विधानेन तस्यां रात्रौ निमन्त्रयेत् । पौर्णमास्यां वटाधस्ताद्दंपतीनां चतुर्दश

このように規定どおり施しを行ったなら、その夜—満月の日に—バニヤン（ヴァタ）の木の下へ、十四組の夫婦を招いて集わせるべきである。

Verse 97

ततः प्रभातसमये उषःकाल उपस्थिते । भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलमानयेत्

それから夜明け、暁が訪れた時、菓子や調理した食物など一切の供物を、サーヴィトリーの聖なる場所へ運び来たるべし。

Verse 98

पाकं कृत्वा तु शुचिना रक्षां कृत्वा प्रयत्नतः । ब्राह्मणान्गृहिणीयुक्तांस्तत आह्वानयेत्सुधीः

清浄にして調理をなし、また努めて護りの作法を修めたのち、賢者は妻を伴うバラモンたちを招くべし。

Verse 99

सावित्र्याः स्थलके तत्र कृत्वा पादाभिषेचनम् । सुस्नातान्ब्राह्मणांस्तत्र सभार्यानुपवेशयेत्

そのサーヴィトリーの聖地にて、足を洗い清め奉り、よく沐浴したバラモンたちを妻とともに座らせるべし。

Verse 100

सावित्र्याः पुरतो देवि दंपत्योर्भोजनं ददेत् । तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशय

おお女神よ、サーヴィトリーの御前にて夫婦に食事を施すべし。これにより、我もまたそこで養われる—疑いはない。

Verse 101

द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः । लक्ष्म्याः सहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति

第二の夫婦を供養して食を施す者によって、ケーシャヴァもまた供養される。ラクシュミーを伴う授福者は、その者に望むままの福徳を授け給う。

Verse 102

सावित्र्या सहितो ब्रह्मा तृतीये भोजितो भवेत् । एकैकं भोजनं तत्र कोटिभोजसमं स्मृतम्

第三の施食において、サーヴィトリーとともにブラフマーが供養を受けたとみなされる。そこでの一度の施食は、コーティ（千万）に施すのと等しいと伝えられる。

Verse 103

अष्टादशप्रकारेण षड्रसीकृतभोजनम् । देव्यास्तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ

そこにて、大女神よ、サーヴィトリーの聖地の御前で、女神のために十八種に調え、六味を具えた食を供えよ。

Verse 104

विधवा न कुले तस्य न वंध्या न च दुर्भगा । न कन्याजननी चापि न च स्याद्भर्तुरप्रिया । अष्टौ दोषास्तु नारीणां न भवंति कदाचन

その家系には、寡婦もなく、不妊の女もなく、不運に悩む者もない。娘ばかりを産む母もなく、夫に疎まれる女も生じない。まことに、女人に帰せられる八つの過失は、そこではいついかなる時も起こらない。

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे च भोजनम् । दातव्यं सर्वदा देवि कटुनीलविवर्जितम्

ゆえに女神よ、あらゆる努力をもって、常にサーヴィトリーの御前に食を供えよ。辛辣なるものを避け、また「ニーラ」（黒き・黒ずみたるもの、あるいは禁ぜられたもの）を除け。

Verse 106

न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन । पंचप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतम्

女子には、酸味の食も、また鹹くして苛烈なる（アルカリ性の）調理も、決して供してはならない。代わりに、心に悦ばしい五種の甘味を、ことごとく善く調えて供すべし。

Verse 107

घृतपूर्णापूपकाश्च बहुक्षीरसमन्विताः । पूपकास्तादृशाः कार्या द्वितीयाऽशोकवर्तिका

ギーで満たされ、豊かな乳を合わせたアプーパ（供菓）を調えて供えるべきである。同様の菓子を作ること。第二の供物は「アショーカ」と名づけられるアショーカ・ヴァルティカー（灯芯／巻き供物）である。

Verse 108

तृतीया पूपिका कार्या खर्जुरेण समन्विताः । चतुर्थश्चैव संयावो गुडाज्याभ्यां समन्वितः

第三の供物は、ナツメヤシ（デーツ）を合わせて作るプーピカー（甘菓）である。第四は、黒糖（ジャガリー）とギーで調えるサンヤーヴァ（saṃyāva）である。

Verse 109

आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा । धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलम् । पूपकैस्तु कुलं तस्या जायते नात्र संशयः

このような供え物は男たちを歓喜させ、女たちにもことのほか愛される。彼女の家は財と穀物と人々に恵まれ、幾百の男女で満ちる。これらの菓子を施すことにより、その家系は栄える—疑いはない。

Verse 110

न ज्वरो न च संतापो दुःखं च न वियोगजम् । अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः

熱病もなく、灼けつく苦悩もなく、別離から生じる悲しみもない。アショーカ・ヴァルティを施す功徳により、一族二十一代が利益を受ける。

Verse 111

वधूभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनन्तकैः । पूरितं च कुलं तस्याः पूरिका या प्रयच्छति

プーリカー（甘い餡を詰めた供菓）を施す者の一族は、嫁たちと息子たち、そして数知れぬ女僕・男僕によって満ちる。

Verse 112

पुत्रिण्यो वै दुहितरो वधूभिः सहिताः कुले । शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः

娘たちはまことに男子を授かり、家系には彼女らとともに嫁（息子の妻）も迎えられる—「シカリニー」（名ある甘味）を供える若き女性たちについて疑いはない。

Verse 113

मोदते च कुलं सर्वं सर्वसिद्धिप्रपूरितम् । मोदकानां प्रदानेन एवमाह पितामहः

そして一族すべては歓喜し、あらゆる成就に満たされる。ピターマハ（梵天）はこう語った――モーダカ（甘い団子）を施すことの果報はこのようである。

Verse 114

एतच्च गौरिणीनां तु भोजनं हि विशिष्यते

これこそが、ガウリーの女たち（吉祥なる既婚の女性、またガウリーの信女）への施食として最も勝れたものとされる。

Verse 115

सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता । सहस्रभोजिनी देवि भवेज्जन्मनिजन्मनि

女神よ、その女性は幸運に恵まれ、子に恵まれ、貞淑で、財と繁栄を具え、さらに幾千人を施食する者となる—生まれ生まれに。

Verse 116

पानानि चैव मुख्यानि हृद्यानि मधुराणि च । द्राक्षापानं तु चिंचायाः पानं गुडसमन्वितम्

また主要な飲み物は、心地よく甘美であるべきである—葡萄の飲み物、そしてタマリンド（チンチャー）の飲み物に黒糖（ジャガリー）を和えたものなど。

Verse 117

सरसेन तु तोयेन कृतखण्डेन वै शुभम् । सुवासिनीनां पेयं वै दातव्यं च द्विजन्मनाम्

芳香の水と精製した砂糖とで吉祥の飲み物を作り、福徳ある既婚の婦人たちに供え、また二度生まれし者（ドヴィジャ）にも施すべきである。

Verse 118

इतरैरितराण्येव वर्णयोग्यानि यानि च । सुरभीणि च पानानि तासु योग्यानि दापयेत्

他の集いには、その身分にふさわしい別の品々を与えよ。同様に、彼女らに相応しい芳香ある飲み物を施すべきである。

Verse 119

प्रतिपूज्य विधानेन वस्त्रदानैः सकंचुकैः । कुङ्कुमेनानुलिप्तांगाः स्रग्दामभिरलंकृताः । गंधैर्धूपैश्च संपूज्य नालिकेरान्प्रदापयेत्

定められた作法により礼拝して、上衣とともに衣を施し、肢体にクンクマを塗り、花鬘と花の連で飾り、香と薫香で供養したのち、椰子の実を授けるべきである。

Verse 120

नेत्राणां चाञ्जनं कृत्वा सिन्दूरं चैव मस्तके । पूगीफलानि हृद्यानि वासितानि मृदूनि च । हस्ते दत्त्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्

目にアンジャナを施し、頭にシンドゥーラを置き、香りよく柔らかな槟榔（プーギー）を器とともにその手に授ける。しかるのち礼拝して、恭しく送り出すべきである。

Verse 121

स्वयं च भोजयेत्पश्चाद्बंधुभिर्बालकैः सह

その後、自らも親族や子らと共に食事をいただくべきである。

Verse 123

एवमेव पितॄणां च आगम्य स्वे च मन्दिरे । पिण्डप्रदानपूर्वं तु श्राद्धं कृत्वा विधानतः । पितरस्तस्य तुष्टा वै भवन्ति ब्रह्मणो दिनम्

同様に、自らの家に帰ったなら、規定に従い祖霊のためにシュラーダ（śrāddha）を、まずピンダ（piṇḍa）の供物から始めて修すべきである。彼の祖先は「ブラフマーの一日」のあいだ満ち足りている。

Verse 124

तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे । न च पश्यन्ति वै नीचाः श्राद्धं दत्तं द्विजातिभिः

自宅で吉祥に施す功徳は、ティールタ（tīrtha）で施すより八倍である。しかも卑しい心の者は、二度生まれの者（dvija）が捧げるシュラーダ（śrāddha）を見ることができない。

Verse 125

एकान्ते तु गृहे गुप्ते पितॄणां श्राद्धमिष्यते । नीचं दृष्ट्वा हतं तत्तु पितॄणां नोपतिष्ठति

祖霊（Pitṛ）へのシュラーダ（śrāddha）は、家の中の人目を避けた、私的で守られた場所で修すべきである。卑しい者に見られるとそれは損なわれ、祖先に届かない。

Verse 126

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तं च कारयेत् । पितॄणां तृप्तिदं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा

ゆえに、あらゆる努力をもってシュラーダ（śrāddha）を秘して行わせるべきである。祖霊を満足させるこの教えは、自生者スヴァヤンブー（ブラフマー）自らが宣言した。

Verse 127

गौरीभोज्यादिका या तु उत्सर्गात्क्रियते क्रिया । राजसी सा समाख्याता जनानां कीर्तिदायिनी

しかし、ガウリー（Gaurī）に関わる饗宴や供物など、放棄（施与）を名目に人前で誇示して行う儀礼は「ラージャス的（rājasic）」と呼ばれ、人々の間に名声を与える。

Verse 128

इदं दानं सदा देयमात्मनो हित मिच्छता । श्राद्धे चैव विशेषेण यदीच्छेत्सात्त्विकं फलम्

この布施は、自己の真の安寧を求める者が常に施すべきである—とりわけシュラーダ（śrāddha）の時に—もしサットヴァ的（清浄）な果報を望むなら。

Verse 129

इदमुद्यापनं देवि सावित्र्यास्तु व्रतस्य च । सर्वपातकशुद्ध्यर्थं कार्यं देवि नरैः सदा । अकामतः कामतो वा पापं नश्यति तत्क्षणात्

おおデーヴィーよ、これはサーヴィトリーの誓戒（ヴラタ）の結願儀礼（ウディヤーパナ）である。あらゆる罪の浄化のために、人々は常にこれを行うべきである、デーヴィーよ。無欲に行っても、欲をもって行っても、罪はその瞬間に滅する。

Verse 130

इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं वराः स्त्रियः । भवंति विविधास्तेषां यैर्यात्रा तत्र वै कृता

この世においてさえ、そこへ巡礼を成し遂げた者は、福徳—財宝、穀物、そして種々のすぐれた伴侶—を得る。

Verse 131

इदं यात्राविधानं तु भक्त्या यः कुरुते नरः । शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते

この巡礼の作法を信愛（バクティ）をもって行う者、あるいはそれを聞く者でさえ、あらゆる罪より解き放たれる。

Verse 132

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलके शुभे । प्रदक्षिणा यः कुरुते फलदानैर्यथाविधि

ジェーシュタ月（Jyeṣṭha）の満月の日、吉祥なるサーヴィトリーの聖地において、定法に従い果物を布施として捧げつつ、プラダクシナー（右繞）を行う者は—

Verse 133

अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धार्धं तदर्धकम् । यः करोति नरो देवि सृष्ट्वा तत्र प्रदक्षिणाम्

おお女神よ、かの地にてプラダクシナー（右繞）を百八回、あるいはその半分、またはさらにその半分だけ行い、そこで右繞を成し遂げる者は—

Verse 134

अगम्यागमनं यैश्च कृतं ज्ञानाच्च मानवैः । अन्यानि पातकान्येवं नश्यंते नात्र संशयः

たとえ人が、知りながら禁じられたものに近づく罪を犯し、またそのほかの諸々の罪過を重ねていても、このようにしてそれらは滅びる。疑いはない。

Verse 135

यैर्गत्वा स्थलके संध्या सावित्र्याः समुपासिता । स्वपत्न्याश्चैव हस्तेन पांडुकूपजलेन च

その地に赴き、パーンドゥ井（Pāṇḍu-kūpa）の水を自らの手で汲み、妻とともにサーヴィトリーへのサンディヤー礼拝を修する者は、まことにその聖地において定めのサンディヤーを成就する。

Verse 136

भृंगारकनकेनैव मृन्मयेनाथ भामिनि । आनीय तु जलं पुण्यं संध्योपास्तिं करोति यः । तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या ह्युपासिता

おお麗しき人よ、金の器であれ土の壺であれ、聖なる水を携えてサンディヤー礼拝を行う者は、その行いにより、十二年にわたりサンディヤーを正しく守ったものとみなされる。

Verse 137

अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा । उपवासे त्वनंतं च कथायाः श्रवणे तथा

（この聖地での）沐浴にはアシュヴァメーダ祭の果報があり、布施にはその功徳が十倍となり、断食には無量の功徳があり、聖なる物語を聴聞することもまた同様である。

Verse 166

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीव्रतविधिपूजनप्रकारोद्यापनादिकथनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

かくして、尊崇される『スカンダ・マハープラーナ』—八万一千頌より成る集成—第七巻プラバーサ・カンダ、その第一部「プラバーサ聖地功徳（プラバーサクシェートラ・マーハートミャ）」における、「サーヴィトリー誓戒（Sāvitrī-vrata）の作法、礼拝の方法、結願の儀（ウディヤーパナ）および関連事項の説示」と題する第百六十六章はここに終わる。