Adhyaya 6

Verse 1

व्यास उवाच । उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम् । यथा च क्रियते धर्मो यथावत्कथयामि ते

ヴィヤーサは言った。「家住（がじゅう）のアーシュラマに住まう善き人々の利益のために、ダルマがいかに正しく実践され、行われるべきかを、汝に説き明かそう。」

Verse 2

वत्स गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवांछितान्

愛しき者よ、家住の道に身を寄せるなら、人はこの全世界を養う。まさにその支えによって、彼は望み求める諸世界と勝利とを得るのである。

Verse 3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । क्रिमिकीटपतंगाश्च वयांसि पितरोऽसुराः

祖霊、牟尼の聖賢、神々、あらゆる生類と人々—虫けら、昆虫と飛ぶもの、鳥、さらにピトリ（祖霊）の群れとアスラに至るまで—皆この説かれる聖なる秩序によって支えられている。

Verse 4

गृहस्थमुपजीवंति ततस्तृप्तिं प्रयांति च । मुखं वास्य निरीक्षंते अपो नो दास्यतीति च

彼らは家住者（グリハスタ）に依って生き、彼から満たしを得る。顔色をうかがい、「水を与えてくれるだろうか、否か」と思う。

Verse 5

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

子よ、この牝牛は三ヴェーダより成り、万有の支えである。全宇宙は彼女に安立し、彼女こそ世界の因とみなされる。

Verse 6

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसंध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

その背はリグ・ヴェーダ、黄昏の関節はヤジュル・ヴェーダ、腹と乳房はサーマ・ヴェーダ。角はイシュタとプールタ（供犠と施与の功徳）、身毛は善き人々の唱える讃歌より成る。

Verse 7

शांति पुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः

その糞と尿は安寧と滋養であり、彼女はヴァルナ（社会の階層）の足に安立する。諸世界は彼女によって生きる—蹄の歩みと、濃く絡み合った房（毛束）によって。

Verse 8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथै वान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम्

愛しき子よ、彼女の四つの乳房（ちぶさ）は、呼び声「svāhā」、呼び声「svadhā」、呼び声「vaṣaṭ」、そして同じく呼び声「hantā」である――これが彼女の四つの乳首である。

Verse 9

स्वाहाकारस्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेश्वराः

神々は「svāhā」の乳首から飲み、祖霊（ピトリ）は「svadhā」より成る乳首から飲み、聖仙（ムニ）は「vaṣaṭ」の乳首から飲む――かくして神聖なる者、霊なる者、そして主権の力ある者は彼女より養いを得る。

Verse 10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्तनम् । एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम्

人々は常に「hantā」と呼ばれる乳首から飲む。ゆえに、主よ、ヴェーダの三部（トライー）を日々教え、この養いの秩序を保つべきである。

Verse 11

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनंतपापकृत् । स तमस्यंधतामिस्रे नरके हि निमज्जति

彼らの糧を断つ者は、無量の罪をなす人である。かならずや「Andhatāmisra」と名づく地獄、闇に重なる闇へと沈む。

Verse 12

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैरमरादिभिः । पूजयत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

しかし、ふさわしき時にこの牝牛を礼拝し、天なる子牛と不死の群れとともに供養する人は、天界にふさわしい者となる。

Verse 13

तस्मात्पुत्र मनुष्येण देवर्षि पितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

それゆえ、わが子よ、人は日々、神々と聖仙（リシ）、祖霊、同胞の人々、そしてあらゆる生きものを、自らの身体を養うように養い支えるべきである。

Verse 14

तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । यज्ञस्यांते तथैवाद्भिः काले कुर्यात्समाहितः

それゆえ、沐浴して清浄となり、しかるべき時に心を整えて、神々・聖仙（リシ）・祖霊へタルパナ（清水の供養・灌水）を捧げよ。とりわけ礼拝と供犠（ヤジュニャ）の結びに行うべきである。

Verse 15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोग्नेस्तर्पणं कुर्याद्द्याच्चापि बलींस्तथा

清らかな心と香り高い花をもって神々を礼拝したのち、人は次にアグニ（Agni）を満たす供養を行い、さらに定められたバリ（bali）の供物を捧げるべきである。

Verse 16

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः

高き所より、夜にさまよう諸存在へバリを投じて施し、また同様に南に面して、祖霊のための供物を供え置くべきである。

Verse 17

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा समाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवार्पण सत्क्रियाम्

家住者はこれらの務めに専心し、心を静めて、次に水を取り、定められた作法に従って彼らへ正しく供養を捧げるべきである。

Verse 18

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञो नाम्ना तूदिश्य देवताः । एवं बलिं गृहे दत्त्वा गृहे गृहपतिः शुचिः

賢者は供物をそれぞれの正しい場所に据え、神々を名をもって招請すべきである。かくして家の内にバリ供を捧げれば、家長は自らの住まいにおいて清浄にとどまる。

Verse 19

आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्षेतातिथिं ततः

浄めのためにアーチャマナを行ったのち、賢者は戸口の方を見守るべきである。ムフールタの八分の一の間待ち、客の到来をうかがえ。

Verse 20

अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्घ्यपाद्योदकेन च । बुभुक्षुमागतं श्रांतं याचमानमकिंचनम्

そこに客が来たなら—飢え、疲れ、助けを乞い、何も持たぬ者であっても—アルギャの供と足を洗う水とで迎え入れるべきである。

Verse 21

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं संपूज्य शक्तितो बुधैः । न पृछेत्तत्राचरणं स्वाध्यायं चापि पंडितः

賢者たちは、ブラーフマナこそ「アティティ（客）」であると言う。力の及ぶかぎり敬って供養し、学ある家長はその場で彼の素行やヴェーダ学習についてさえ問いただしてはならない。

Verse 22

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

姿が好ましく見えようと好ましくなかろうと、その客をプラジャーパティそのものと思うべきである。ひとときしか留まらず常住ではないゆえに、彼は「アティティ」と呼ばれる。

Verse 23

तस्मै दत्त्वा तु यो भुंक्ते स तु भुंक्तेऽमृतं नरः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रति निवर्तते

客に施してから食する者は、まことにアムリタ（不死の甘露）を味わう。だが、客が望みを砕かれてその家から引き返す者は—

Verse 24

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अपि वा शाकदानेन यद्वा तोयप्रदानतः । पूजयेत्तं नरः भक्त्या तेनैवातो विमुच्यते

彼は人の功徳を携えて去り、罪過をそこに残す。ゆえに人は信心をもって客を敬うべきである—たとえ野菜の施しであれ、あるいは水を捧げるだけであれ—それによってのみこの過失から解き放たれる。

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच । विवाहा ब्राह्मदैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोष्टम उच्यते

ユディシュティラは言った。「婚姻の形は、ブラーフマ（Brāhma）、ダイヴァ（Daiva）、アールシャ（Ārṣa）、またプラージャーパティヤ（Prājāpatya）とアースラ（Āsura）と呼ばれる。さらにガーンダルヴァ（Gāndharva）とラークシャサ（Rākṣasa）があり、第八はパイシャーチャ（Paiśāca）と言われる。」

Verse 26

एतेषां च विधिं ब्रूहि तथा कार्यं च तत्त्वतः । गृहस्थानां तथा धर्मान्ब्रूहि मे त्वं विशेषतः

これら（婚姻の形）の正しい作法と、真実においてなすべきことを私に説いてください。さらに、とりわけ家住者（グリハスタ gṛhastha）の務めをお語りください。

Verse 27

पराशर उवाच । स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

パラーシャラは言った。「ブラーフマ（Brāhma）とは、婿を招き、飾り整えた乙女を（妻として）授ける婚姻である。その結びより生まれた子は、男の二十一代を清める。」

Verse 28

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जः पाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

ダイヴァ（Daiva）の婚は、祭祀（ヤジュニャ）を司る祭官に花嫁を授けるものであり、そこから生まれる子孫は十四代を護る。アールシャ（Ārṣa）の婚は、婿から一対の牛を受け取るものであり、そこから生まれる子孫は六代を清める。

Verse 29

सहोभौ चरतां धर्मं प्राजापत्यः स ईरितः । वरवध्वोः स्वेच्छय्रा च गांधर्वोऽन्योन्यमैत्रतः । प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसो निन्दितः सताम्

プラージャーパティヤ（Prājāpatya）の婚とは、夫婦がともにダルマを歩むと説かれるもの。ガーンダルヴァ（Gāndharva）の婚は、相互の愛情と両者の自由な選択から生じる。ラークシャサ（Rākṣasa）の婚は、乙女を力ずくで奪い去るゆえ、徳ある人々により非難される。

Verse 30

छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः । प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः

第八のパイシャーチャ（Paiśāca）の婚は、欺きによって乙女を連れ去ることから生じるため、非難され忌むべきものとされる。さらに、ガーンダルヴァ（Gāndharva）、アースラ（Āsura）、ラークシャサ（Rākṣasa）の形は、多くがクシャトリヤとヴァイシャに結びつくと説かれる。

Verse 31

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः । सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः

この第八（パイシャーチャ、Paiśāca）は最も罪深く、さらに罪を生み出す根となる。同じヴァルナ（varṇa）の女に対しては「手を取ること」が罰とされ、クシャトリヤの女に対しては「矢を負うこと」が罰と説かれる。

Verse 32

प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः शूद्रया तथा । असवर्णा स्वेष विधिः स्मृतौ दृष्टश्च वेदने

ヴァイシャ（Vaiśya）の女には、罰として追い棒（goad）を負わせるべし。シュードラ（Śūdra）の女にも同様に、「ヴァーソーンタ（vāsoṃta）」と定められた罰を負わせるべし。異なるヴァルナの女については、スムリティ（Smṛti）にも、またヴェーダの法的理解にも、別の規定が見られる。

Verse 33

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

婚姻において花嫁の手を取るこの作法は、自らのヴァルナ（varṇa）に属する女性と行うべきである。正法（ダルマ）にかなう結婚からは、百年の寿命に恵まれた正しい子らが生まれる。

Verse 34

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

不法（アダルマ）の結びつきからは、ダルマを欠き、運・財・寿命に乏しい子孫が生じる。ゆえに、家住者は定められた時にのみ自らの妻に近づくことが、最高の務めであると説かれる。

Verse 35

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

女性にとって何が最善かを念じ—正しい欲に従うにせよ、ふさわしさに従うにせよ—男が昼に交わることは、寿命を損なうものとして重く見なされる。

Verse 36

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

シュラッダ（śrāddha）を行うべき賢者は、祭日や聖なる斎戒の日に女性のもとへ行ってはならない。その時に迷いから赴けば、より高きダルマから退転する。

Verse 37

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

定められた季節（ṛtu）にのみ（妻に）近づき、正しい自らの妻に専心する者—その家住者は、家にありながら常にブラフマチャーリー（brahmacārī）であると知るべきである。

Verse 38

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्र शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत्

Ārṣa（アルシャ）婚では、そこで説かれる一対の牛の供与は相応しい。だが、娘に対してたとえ僅かな花嫁代を取ることも、娘を売る罪となる。

Verse 39

अपत्यविक्रयात्कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीव्यं नरैर्धनम्

自らの子を売る者は、汚物を食む虫どもが群がる界に一劫（カルパ）のあいだ住むという。ゆえに人は、娘の「代価」によって得た僅かな財でさえ生計としてはならない。

Verse 40

तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवारिणा । वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथा

そこでは、マハーラクシュミー（Mahālakṣmī）が喜び、かかる非義より生じた「贈り物」を退ける者に宿る。同じ趣旨において、商い、卑しき者への奉仕、さらには生計のためのヴェーダ学習もまた避けるべきである。

Verse 41

कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः । कुर्याद्वैवाहिके चाग्नौ गृह्यकर्म्मान्वहं गृही

悪しき婚姻と定められた儀礼の欠落は、一族没落の因となる。ゆえに家長は、婚姻の聖なる火において、家内儀礼（gṛhya-karman）を絶えず修すべきである。

Verse 42

पञ्चयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि । गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने

家住者は五大供犠（pañca-yajña）の作法を行い、また日々の炊事もなすべきである。日々の暮らしそのものにより、グリハスタ（gṛhastha）は避けがたく「五つの屠りに似た負い目」（pañca-sūnā）を負う。

Verse 43

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

臼、碾き石、かまど、水壺、箒——これらは家における五つの「殺処」（不注意の害の源）と宣言される。これら五つから生じる過失を除くため、家住者の福祉と吉祥を増す五つの日々の祭祀（ヤジュニャ）が定められている。

Verse 44

पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृक्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौत आतिथ्यं नृक्रतुः क्रमात्

学習と誦読はブラフマ・ヤジュニャ、タルパナ（注水供養）は祖霊の祭、火への供物はデーヴァ・ヤジュニャ、食の供え（バリ）はブータ・ヤジュニャ、そして客をもてなすことは人（ニṛ／マヌシュヤ）・ヤジュニャ——この順である。

Verse 45

वैश्वदेवांतरे प्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

ヴァイシュヴァデーヴァ供養の合間に来た者——日の出前であれ日の出の時であれ——は「アティティ（客）」とされる。そのような者は、まず客から食を施すべきであり、ここに思案は要らない。

Verse 46

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । अदत्त्वान्नं च यो भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

祖霊と神々（デーヴァ）と人々に施してから、家住者は甘露（アムリタ）のごとき食をいただく。だが、施さずに食べる者は、ただ己の腹を満たすだけの者である。

Verse 47

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

ヴァイシュヴァデーヴァの祭に欠け、客人へのもてなしを捨てる者は、たとえ二度生まれ（ドヴィジャ）でヴェーダを学んだとしても、皆ヴリシャラ（行いの堕落者）と知るべきである。

Verse 48

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथो

しかし、ヴァイシュヴァデーヴァ（Vaiśvadeva）を修せずに食する卑しき「二度生まれ」の者は、この世において食を失い、やがて烏の類に生まれ落ちる。

Verse 49

वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

ヴェーダに説かれ、よく知られた務めの行いを、怠ることなく常に修すべきである。力に応じてそれを行えば、最上の善き帰趣、至高の境地に至る。

Verse 50

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव च क्षुरे भगे

第六・第八の月日（ティティ）には、罪は油と肉に宿ると言われる。さらに第十四・第十五には、罪は剃刀と淫欲の享楽に宿ると言われる。

Verse 51

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यंतं न मस्तके । न राहुणोपस्पृष्टं च नांडस्थं वीक्षयेद्रविम्

日の出の太陽を凝視してはならず、日の入りの太陽も凝視してはならない。頭上にある時も見つめてはならない。羅睺に捉えられる時（食）も、水に映る太陽も、見てはならない。

Verse 52

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे । न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्

水に映る自らの姿を見てはならず、泥の中を走ってはならない。裸の女を凝視してはならず、また裸のまま水に入ってはならない。

Verse 53

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च

神々の御殿、バラモン、牝牛、また蜜と聖なる土に、しかるべき敬意を捧げよ。さらに、家柄に秀で、年長で、学識に勝る者にも同様に敬え。

Verse 54

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

歩みつつ、アśヴァッタ樹、聖なるチャイティヤ樹、自らのグル、満水の壺、供物としての熟食「シッダーンナ」、白芥子を混ぜた凝乳に対し、プラダクシナー（右繞・時計回りの周回）を行い、これらをダルマの吉祥なる支えとして敬え。

Verse 55

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

月経中の女に近づいて交わってはならず、また妻と同席して食してはならない。衣を一枚だけまとって食してはならず、高座または不適切な座に坐して食してはならない。

Verse 56

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेज स्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं च कुत्रचित्

おお最勝の再生者よ、霊妙なる光輝テージャスを保たんとする者は、不浄の女を見つめてはならない。さらに、まず祖霊ピトリと神々デーヴァをしかるべく満たして供養せずしては、いかなる場所でも食してはならない。

Verse 57

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मी के न भस्मनि

長寿を願う者は、熟した食のみを口にし、肉を食してはならない。牛舎で小便してはならず、蟻塚の上でも、灰の上でもしてはならない。

Verse 58

न गत्तेंषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्निं च चंद्रऋक्षगुरूनपि

生きとし生けるものの中を歩むときも、立ち止まるときも、行き来するときも、婆羅門、太陽、聖なる火、月と星宿、そして師に対して決して不敬をなしてはならない。その敬いこそ、聖なるダルマーラニヤに説かれる正しき行いである。

Verse 59

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्ज नम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

見回しながら大小便をしてはならない。口で火を吹いてはならない。裸の女性を見つめてはならない。

Verse 60

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्य योर्द्वयोः

聖なる火で足を温めてはならず、また不浄の物をそこへ投げ入れてはならない。生きものに暴力を加えてはならない。さらに、朝夕二つのサンディヤー（薄明の結び目）の時には食してはならない。

Verse 61

न संविशेच्च संध्यायां प्रातः सायं क्वचिद्बुधः । नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत्

賢者はサンディヤーの時、朝であれ夕であれ、いかなる場所でも横になってはならない。また、子牛に乳を飲ませている牝牛を見てはならず、虹—インドラの弓—を指し示したり見せびらかしたりしてはならない。

Verse 62

नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत् । पंथानं नैकलो यायान्न वार्य्यंजलिना पिबेत्

人けのない場所で独り眠ってはならない。眠っている者を起こしてはならない。道を独りで旅してはならず、手で掬った水をそのまま飲んではならない。

Verse 63

न दिवोद्धृतसारं च भक्षयेद्दधि नो निशि । स्त्रीधर्मिणी नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु

昼には脂（上澄み）を取り去った凝乳を食してはならず、また夜に凝乳を食してはならない。月の穢れの時の女人は礼拝の挨拶をなさず、夜は満腹に至るまで食してはならない。

Verse 64

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः

歌・舞・器楽という三つの遊芸に耽ってはならず、また青銅の器で足を洗ってはならない。さらに、シュラーダ（祖霊供養）を行った後、分別なく他人のシュラーダで食する者は不相応の行いである。

Verse 65

दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् । न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि

供物が不如法に食されるなら、施主にはシュラーダの果報がなく、食する者は罪を受ける。衣も、履物でさえも、他人が用いたものを身につけてはならない。

Verse 66

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते । आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम्

欠けた器で食してはならず、火などにより汚れた場所に坐してはならない。牛の背に乗ること、葬送の儀礼の煙に触れること、そして不吉なあり方で川辺に留まることを避けよ。

Verse 67

बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः । स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि

長寿を願う者は、灼けつく日差しと昼寝を捨てよ。沐浴の後、身を過度に擦ってはならず、道中に頂髻（śikhā）をほどいて垂らしてはならない。

Verse 68

हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा । करेण नो मृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वा पुनः

頭上で手を振り動かしてはならず、足で座を引きずってもならない。手で身をこすってはならず、また沐浴の布で不如法にこすってもならない。

Verse 69

शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति । नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन

犬の唾が身に触れれば身は不浄となり、再び沐浴によって清められる。決して毛を抜かず、歯で爪を噛んでもならない。

Verse 70

करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु । यदायत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः

吉祥のため、爪で爪を裂くような切り方を避けよ。後に悔いて捨て去るであろう行いは、たとえ力を尽くしても決してなすべきではない。

Verse 71

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन । क्रीडेन्नाज्ञैः सहासीत न धर्म्मघ्नैर्न रोगिभिः

決して—たとえ自宅であっても—戸口以外から入ってはならない。無知なる者と戯れず、ダルマを損なう者と交わらず、また清浄と規律を損ねる仕方で病を長く患う者と親しくしてはならない。

Verse 72

न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च । आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्घकालं न जीवति

いかなる所でも裸で眠ってはならず、また器と作法を欠いて手のひらに載せたまま食してはならない。濡れた足、濡れた手、濡れた口で食する者は長く生きない。

Verse 73

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयनस्थो न चाश्नीयान्न पिबेच्च जलं द्विजः

再生の者は、足を濡らしたまま臥してはならず、食べ残しによる不浄（ウッチシタ）の状態でどこへも出歩いてはならない。また床に臥したまま食してはならず、その姿勢で水を飲んでもならない。

Verse 74

सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत् । सर्व्वमम्लमयं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः

履物を履いたまま座ってはならず、立ったまま水を飲んでもならない。健やかさを願う者は、ことごとく酸味に偏った食を口にしてはならない。

Verse 75

न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः । नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः

糞尿を見つめてはならず、なおウッチシタの状態にあるときは頭に触れてはならない。また籾殻、燃える炭、灰、髪の毛、割れた器の破片を踏んではならない。

Verse 76

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते । दद्यादासनं मंचं न शूद्राय कदाचन

堕落した者（パティタ）と親しく同居すれば、まさに自らの堕落を招く。シュードラ（Śūdra）に座や寝台を施してはならない。

Verse 77

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते । धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्

ヴィプラはブラーフマニヤ、すなわち婆羅門としての正しい行いから離れると衰え、シュードラは自らのダルマから外れると衰える。シュードラにダルマを説くことは、自身の霊的利益を妨げると説かれる。

Verse 78

द्विजशुश्रूषणं धर्म्मः शूद्राणां हि परो मतः । कण्डूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम्

シュードラにとって、二度生まれし者（ドヴィジャ）への奉仕こそ最高のダルマとみなされる。また自らの手で頭を掻くことは不吉とされる。

Verse 79

आदिशेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्या दीयते विप्रः शूद्रो धर्म्माच्च हीयते

ヴェーダのマントラをシュードラに授けてはならない。ブラーフマナはブラーフマナとしての徳—正しい梵行—によって保たれるが、シュードラは自らのダルマを離れると衰える。

Verse 80

आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम् । अशास्त्रवर्तनं भूयो लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्

手で打つこと、叫ぶこと、髪を引き抜くこと、そして幾度もシャーストラに背いて振る舞うこと—とりわけ貪欲な者から施しを受けた後に—これらは非難される行いである。

Verse 81

ब्राह्मणः स च वै याति नरकानेकविंशतिम् । अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे

そのようなブラーフマナはまことに二十一の地獄へ赴く。また、季節外れの雲が轟かせる雷、雨季に起こる異様な雷鳴、そして塵の雨が降ることは、不吉な徴とされる。

Verse 82

महाबालध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः । उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु

夜に大いなる恐ろしい轟音が起こる時は、アナディヤーヤ（誦読・学習の停止）が定められる。同様に、流星の落下、地震、方角の炎上—とりわけ真夜中—の際もそうである。

Verse 83

मध्ययोर्वृषलोपान्ते राज्यहारे च सूतके । दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहे प्रतिपद्यपि

昼夜の継ぎ目（サンディヤ sandhyā）の時、賤民との接触が終わった後、国を失う時、また出生や死による不浄の間；さらに第八日・第十日、不吉なるブータ（Bhūtā）の斎日、シュラッダ（śrāddha）の日、そしてプラティパダー（pratipadā、月の第一日）においても——これらは聖典学習を止めるべき時である。

Verse 84

पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरे राष्ट्रविप्लवे । उपाकर्मणि चोत्सर्गे कल्पादिषु युगादिषु

満月の日、また第八の月日；国に災厄と動乱が起こる時；ウパーカルマン（upākarman）とウツサルガ（utsarga）の儀礼の時；そしてカルパ（kalpa）やユガ（yuga）の始まりに——これらすべての折には、聖なる学習を差し控えるべきである。

Verse 85

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु चाधीयीत न वै क्वचित्

たとえアーラニヤカ（Āraṇyaka）の章を学んでいても、また矢の響きや戦の音が聞こえても——これらアナディヤーヤ（anadhyāya）の時には、いかなる場所でも決して学んではならない。

Verse 86

भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् । अनायुष्यकरं चेह परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्य वैरिणां चोपसेवनम्

ブータाष्टमी（Bhūtāṣṭamī）と第十五日（pañcadaśī）には、常に梵行（brahmacarya）に堅く住すべし。この世において他人の妻に近づくことは寿命を損なう因となる。ゆえにそれを遠くより捨て、また敵に交わり仕えることも捨てよ。

Verse 87

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

たとえ以前の繁栄に見放されたとしても、自らを侮ってはならない。常に励む者にとって、福徳と学知とは決して得難いものではない。

Verse 88

सत्यं ब्रूयात्प्रियं बूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो विधीयते

真実を語れ、また人を喜ばせる言葉を語れ。人を傷つける真実は語るな、喜ばせる虚偽も語るな。これぞ定められたダルマである。

Verse 89

वाचोवेगं मनावेगं जिह्वावेगं च वर्ज येत् । गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत

言葉の衝動、心の衝動、舌の衝動を慎んで抑えるべきである。秘所に生じた毛でさえ、それに触れれば不浄となる。

Verse 90

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च । निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिः क्षिपेत

足を洗った水、尿、飲み残しの水、唾、痰—これらはすべて、はるか遠くへ、遠く遠く投げ捨てるべきである。

Verse 91

अहर्न्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म म्मरेद्द्विजः

昼夜にわたり啓示聖典シュルティを誦し、清浄と正しい行いを修し、害心なき बुद्धि（心）を保てば、二度生まれの者（ドヴィジャ）は前生の印象を想起し得る。

Verse 92

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम । विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तान्

年長者には努めて礼拝し、自らの座を差し出せ。首を垂れて謙虚にあり、そののち敬って随行せよ。

Verse 93

श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हि चित

いかなる時も、ヴェーダにより尊ばれる者—神々（デーヴァ）、地上の神たるブラーフマナ、正しき王、聖者と苦行者、そして夫に貞節を尽くすパティヴラターの女性—を誹謗してはならない。

Verse 94

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु

浄めのために土の塊を五つ取り上げ、別の水場で沐浴せよ。ついで信心をもって相応しい受者に近づき、施すいかなる財も、真に功徳ある布施（ダーナ）となる。

Verse 95

देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः

場所と時をわきまえ、法にかなって施しをなすなら、その果報は尽きることがない。土地を施す者は領国の主となり、食を施す者はどこにあっても安楽である。

Verse 96

तोयदाता सुरूपः स्यात्पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोक भाक्

水を施す者は容姿端麗となり、食を施す者は滋養に満ちる。灯明を施す者は清らかで澄んだ眼を得、牛を施す者はアリヤマン（Aryaman）の世界に至る。

Verse 97

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्

黄金を施す者は長寿を得、胡麻を施す者は善き子孫に恵まれる。住まいを施す者は高殿を得、衣を施す者は月の世界に至る。

Verse 98

हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभ प्रदः । सुभार्यः शिबिकादाता सुपर्यंकप्रदोऽपि च

馬を施す者は光り輝く天なる身を得、牡牛を施す者は福徳と繁栄に満たされる。輿（こし）を施す者はすぐれた伴侶を得、立派な寝台を施す者もまた相応の安楽を受ける。

Verse 99

श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया यः प्रयच्छति । स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्रया त्वधः

信をもって受け取る者、信をもって施す者――その二人はともに天界に至る。だが信なきとき、彼らは下へと堕ちる。

Verse 100

अनृतेन क्षरेद्यज्ञस्तपो विस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तिर्विनादानमायुर्विप्रापमानतः

虚偽によってヤジュニャ（祭祀）は損なわれ、驕りによってタパス（苦行）は損なわれる。ダーナ（布施）なければ名声は失われ、ブラーフマナを辱めれば寿命は削られる。

Verse 101

गंधं पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि । मणिमत्स्यगहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्

香、花、クシャ草、牛、野菜、肉、乳、凝乳、宝玉、魚、穀物――正しく供えられ、目の前に差し出されたなら、ふさわしい供物として受け取ってよい。

Verse 102

मधूदकं फलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा । अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः

蜜水、果実、根菜、薪、さらに「無畏」（守護と保証）として与えられるダクシナーでさえ――進んで供えられるなら受け取ってよい。ただしそれらは下位の施与と見なされる。

Verse 103

दासनापितगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेमी तथात्मविनिवेदकः

召使い、床屋、牛飼い、家の友、さらには半ばの鋤を持つ慎ましい耕作者、また施された饗応の食を受けるシュードラの人々であっても――自己を捧げ、信愛の奉仕に励むなら、ダルマーラニヤの法（ダルマ）に従う住人として数えられる。

Verse 104

इत्थमाचारधर्मोयं धर्मारण्यनिवासिनाम् । श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोऽयं युधिष्ठिर निवेदितः

かくしてダルマーラニヤの住人の行法が説き明かされた。このダルマはシュルティとスムリティに拠るものであり、ユディシュティラよ、汝に告げ示されたのである。