Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

ヴィヤーサは言った。これより先、ダルマーラニヤに住み、しかも正しく家住者（グリハスタ）の道を修する人が、ここでなすべきことを説き明かそう。

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

ダルマーラニヤに生まれ、清らかな血統に属するバラモンたちは一万八千に及び、カージェーシャ（Kājeśa）たちによって स्थापित（建立）された。

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

そのバラモンたちは正しい行いに満ちて清浄であり、ブラフマンを知る者の中でも最勝である。彼らをただ見るだけで、人は大罪から解き放たれる。

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

ユディシュティラは言った。パラーシャラの子よ、主よ、正しい行い（善き作法）の道を私に説いてください。行いによってダルマに至り、行いによってその果を得、行いによって繁栄を得る。ゆえに、その行いを私に語ってください。

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

ヴィヤーサは言った。「不動のもの、虫、水に生まれるもの、鳥、獣、そして人間——この順に、ダルマを担う力は次第に高まる。さらにその上に、デーヴァたちはいっそうダルマにかなっている。」

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

第一の段階は千分の一のごとく、また第二、さらに次の段階も同様に——これらすべての幸いなる者たちは、罪よりの解脱に寄り添う支えとなる。

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

四種の存在のうち、命あるものこそまことに最上である。さらに命あるものの中でも、最勝は大いなるムニたちである。彼らは皆、目覚めた बुद्धि（知性）によって生きるからである。

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

ただ賢いだけの者よりも勝るのは、徳を磨いた人間である。彼らより勝るのはヴァーダヴァであり、ブラーフマナよりも勝るのは真の学識者である。さらに学識者より勝るのは、理解が成就し、よく調えられた者である。

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

成就した理解をもつ者よりさらに勝るのは、ダルマを行いとして実践する者である。行う者より勝るのは、ブラフマンに全身全霊を捧げる者である。バラタよ、三界において彼らに勝る者はいない。

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

まことに彼らは互いに敬い合い、苦行（タパス）と聖なる智によって卓越する。ブラーフマナはブラフマーにより創られたゆえ、あらゆる生類の中で主たる者と見なされる。

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

ゆえに、全世界の安定はダルマにより保たれ、ブラーフマナこそ尊崇に値する—他に並ぶ者はない。善き行いに住する者はあらゆる敬礼に値するが、行いを失った者は再び値しない。

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

それゆえブラーフマナは常に正しい行いを本性とすべきである。憎しみと執着を離れ、聖仙よ、賢者たちが絶えず守るその修行を実践せよ。

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

賢者は、善き行いこそダルマの根本であると知る。外的なしるしや区別を欠いていても、正しい行いに専心する者はまことに確立している。

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

信心深く、あら探しをしない人は百年を生き得る。各々の務めにおいて、シュルティとスムリティに説かれた行いを実践するのである。

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

怠らず正しい行いを修めよ、それはダルマの根である。されど悪しき行いに耽る者は、世において非難される。

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

病に圧され、常に短命で大いなる苦しみを受けるゆえ、他に依存してなす仕事は捨て、つねに自らの制御下にある務めを行え。

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

他に依る者は苦しみ、自らを治める者は常に楽である。行っている最中に内なる自己が澄み安らぐ、その行いを選べ。

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

清らかな弟子たち—善意を抱き智慧を備える者—を教え導け。また福祉と安泰、その他の成就のために、主（イーシュヴァラ）に近づき帰依せよ。

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

ゆえにダルマを願う者は、まさにこれらの徳に励むべきである。真実、赦し、率直、瞑想、慈悲、そして不殺生（アヒンサー）。

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

自制、心の安らぎ、言葉の甘美、そして柔和—これらは十のヤマに数えられる。清浄、沐浴、苦行、布施、沈黙、礼拝、聖なる学び、誓戒の遵守—これらがダルマを支える修行として説かれる。

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

断食と感官の鍛錬は、十のニヤマの一部として記憶される。さらに欲、怒り、自制の欠如、迷妄、嫉み、貪りを鎮めるべきである。

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

この六つの敵を打ち克てば、どこにあっても勝利者となる。ダルマは少しずつ積み集めよ、蟻塚が一粒一粒で高まるように。

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

他者を苦しめぬ者は、彼岸の世の助けを得る。あの世では、ただダルマのみが伴侶となり、来世において守り護る。

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

父母、子ら、兄弟、妻、そして多くの親族に囲まれていても、生きとし生けるものは独りで生まれ—同じく独りで死ぬ。

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

善き行いの果はただ独りで味わい、悪しき行いの果もただ独りで受ける。身が五大の状態に帰するとき、それは木片や土塊のように捨て去られる。

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

親族は背を向けて去ってゆくが、ダルマは旅立つ者に従う。ゆえにダルマを積むべきである——この世でも彼岸でも助けとなる。

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

ダルマを伴侶として得れば、越え難き闇を渡り切る。賢者は常に、最上の高徳者と交わり、正しい行いを修めるべきである。

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

卑しく卑劣な交わりを捨て、家系を卓越へと導くべきである。最上・最尊の者にのみ近づき、堕落した者を避けよ。ブラーフマナは正しい行いによって高みに至るが、過ちと退転によって下位の境に落ちる。

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

学びに励まず、正しい作法を破り、怠惰で、不浄・不相応の食により生きるブラーフマナ——その者には破滅が迫り、死の脅威が襲いかかる。

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

ゆえに、再生の者（ドヴィジャ）は常に努め励みて正しき行いを修すべし。聖なるティールタさえも、善き行い（サダーチャーラ）に住する人々との交わりを慕うからである。

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

夜の最後の更の後半はブラーフマの時と呼ばれる。その時に起き、賢者は常に自らに真に益あることを省みるべし。

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

まず象面のガジャーシャ（ガネーシャ）を念じ、次に母アンバーと共なるイーシャ（シヴァ）を念ずる。次いでシュリーと合一せるシュリーランガ（ヴィシュヌ）を、さらに蓮華より生まれしブラフマーを憶念すべし。

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

また、インドラをはじめ一切の神々、ヴァシシュタをはじめ諸牟尼、ガンガーとすべての河川、シュリーシャイラ、そしてまことにあらゆる山々をも憶念すべし。

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

また、乳海（クシーローダ）をはじめとする諸海、マーナサローヴァラなどの湖、ナンダナをはじめとする天上の森、そしてカーマデーヌなどの聖なる牝牛を憶念すべし。

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

カルパヴリクシャ（Kalpavṛkṣa）に代表される願いを成就する樹々、黄金を筆頭とする貴重なる宝物、ウルヴァシー（Urvaśī）を首とする天界の女神たち、そしてプラフラーダ（Prahlāda）などハリ（Hari）に愛される帰依者たちを念じるべきである。

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

母の御足を念じよ——それはあらゆるティールタ（tīrtha）の中で最上と説かれる——そして心を澄ませ、胸中に父と師たちをも観想するのである。

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

その後、必要なる排泄を行うため、南西の方角へ赴くべし。村からは弓百張の距離、都からはその四倍の距離を行け。

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

草をもって地を覆い、布にて頭を覆い、聖紐を耳に掛け、昼は北に向かえ。さらにサンディヤー（sandhyā）の黄昏の節目にも同様にせよ。

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

大便・小便を放つときは沈黙を守れ。夜は南に向かえ。立ったままでも、急いでもしてはならぬ、ブラーフマナよ。また牛・火・風に向かってはならない。

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

鋤で新たに耕された地にも、道として人の往来する地にも、用を足してはならない。またその時、方角や星辰の輪、天空、あるいは不浄なるものを見つめず、慎みと儀礼の規律を保て。

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

左手で陰茎を押さえ、慎み深き者は努めて立ち上がれ。次いで清めのための土を取れ—虫や小石の混じらぬ土を。

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

鼠に掘り返された土、食べ残しで汚れた土、髪の毛の混じる土を捨てよ。清浄な土を一度だけ秘所に当て、のちに水で洗い清めよ。

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

さらに左手を用い、肛門を五度清めよ。両足にはそれぞれ一度土を当て、両手にもまた三度ずつ土を用いて清めよ。

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

かくして家住の者は、臭いと汚れの跡が尽きるまで清めを行え。さらに定められた次第に従い、梵行（ブラフマチャリヤ）に始まる三つの住期において、規定どおり一層厳しくこれを修せ。

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

昼に定められた浄めは、夜にはその半分を行うべきである。他村においてはそのまた半分、旅路の途中ではさらにその半分のみを行う。

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

病者にはそれの半分ほどでもよいが、健やかな者はそれ以下にしてはならない。いかなる川の水であっても、また特に整えられていない土塊であっても、浄めは行われるべきである。

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

浄めは状況に応じて行うべきである。だが心の性向が汚れている者は、真の清浄を得ない。浄めに用いる土の量は、湿ったダートリー果（アーマラキー）の大きさを尺度とすると説かれる。

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

同様に、すべての供物（アーフティ）も、チャンドラーヤナの行における一口一口も、清浄な地に正しく坐し、東向きまたは北向きにして行うべきである。

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

適切な水が得られない時でも、籾殻・炭・骨灰などで澄ませた水を用いてアーチャマナ（儀礼の含嗽・触水）を行うべきである。可能なら、胸に届くほど深い、きわめて清澄な水で、急がずに行え。

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

ブラーフマナは、己の眼差しによって清められた水を用い、ブラフマ・ティールタ（親指の付け根）でアーチャマナを行うべきである。王は水が喉に達するとき清浄となり、同様にヴァイシャは水が口蓋に達するとき清浄となる。

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

女人とシュードラは、（アーチャマナの）水にただ触れるだけでも清浄となる。水で頭と諸根（感官）と喉に触れて浄めるべきであり、水中で髪がほどけていてもよい。

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

両足を洗っていないなら、アーチャマナをしてもなお不浄と見なされる。清浄のために水を三度すすり、その後に身体の開口部、すなわち諸根を清めるべきである。

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

親指の付け根の部分で下唇をぬぐうべきである。水で心臓に触れたのち、すべての指（または両手）をそろえて頭頂に触れる。

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

指先で肩にも触れ、また水をもって身体のあらゆる所に触れるべきである。アーチャマナを行った後でも、街路・公道に近づいたのちには、再びアーチャマナを行うべきである。

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

沐浴の後、食事の後、乳を飲んだ後、吉祥なる作法の開始に際して、睡眠の後、衣をまとった後、そして不吉なものを見た後でさえ——清浄を新たにするため、アーチャマナ（ācamana）を改めて行うべきである。

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

不注意ゆえに不浄を思い起こしたなら、アーチャマナ（ācamana）を二度行って清浄となる。歯の清めはダルマ・シャーストラの規定どおりに行うべきである。なぜなら、アーチャマナをしていても、歯を清めていなければ不浄のままだからである。

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

プラティパド（朔の一日）、ダーシャ／アマーヴァースヤー（新月日）、六日、九日、そして日曜日には——木の歯木で歯をこすることは、七代に至るまで家系を焼き尽くすと説かれる。

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

歯木が得られないとき、あるいは禁じられた日に当たるときは、口の完全な清めのために、ガンドゥーシャ（gaṇḍūṣa）を十二回行うべきである。

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

歯を清める歯木は、小指の先ほどの太さで、樹皮を残し、傷や害となる欠けのないものとし、長さは十二指分、しかも新鮮でしっとりしているべきである。

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

歯を清める小枝を、指の一節ほどの長さで噛むべきである。ついで朝の沐浴を行い、とりわけ聖なる渡し場（ティールタ）にて清めを得る。

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

この身は常に不浄であるが、朝の沐浴によって清められる。なぜなら、その垢は昼夜たえず九つの孔より流れ出るからである。

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

それはプラージャーパティヤの儀礼に等しいと説かれる。気力・知恵・幸運・美貌・繁栄を増し、重い罪を滅する。

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

朝の沐浴は罪と不運と倦みを取り去る。また不浄と悪夢を払い、満ち足りと養いの力を授ける。

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

朝に沐浴する者には、悪しき者は決して近づかない。朝の沐浴は顕れた果と顕れぬ果とをもたらすゆえ、朝の沐浴を修すべきである。

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

折よく機会が訪れたゆえ、王の中の最勝者よ、正しい沐浴の作法を説こう。規定にかなった沐浴は、ただの入浴より百倍すぐれると説かれている。

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

清らかな土、クシャ草、胡麻、牛糞を取り、清浄な場所に整えて置き、まずアーチャマナ（浄口）を行い、それから沐浴に入るべきである。

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

定めの沐浴衣をまとい、シカー（頭頂の房）を結んで水中に入るべきである。そして自らのヴェーダ学派の教える作法に従い、規定どおりに沐浴を行う。

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

このように沐浴したのち、布を絞り、洗い清めた衣を身に着ける。次いでアーチャマナを行い、クシャ草を携えて朝のサンディヤーを修する。

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

ブラーフマナはプラーナーヤーマを修し、心を堅く制しているなら、その瞬間に昼夜に作った罪より解き放たれる。

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

もしプラーナーヤーマを十回、あるいは十二回行い、それによって心を制御するなら、まことに大いなるタパス（苦行）が成就される。

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

ヴヤーフリティとプラナヴァ（オーム）を伴うプラーナーヤーマは十六回。これを日々行えば、一か月のうちに、胎児殺しの罪さえも清める。

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

地の金属の不純物が炉の火によって焼き尽くされるように、感官によって生じた過失もまた、息を制することによって燃え上がり滅びる。

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

一音節のオームは至上のブラフマン、プラーナーヤーマは最上のタパスである。さらにガーヤトリーに勝る浄化はない、王の中の最勝者よ。

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

夜に、行い・心・言葉によって犯したいかなる罪も、朝の薄明に起きて、プラーナーヤーマによって清めるべきである。

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

日中に心・言葉・身体の行為によって犯したいかなる罪も、夕べのサンディヤーに坐してプラーナーヤーマを行えば払い除かれる。まことに、西方（夕刻）のサンディヤーに坐すれば、昼に生じた穢れは滅せられる。

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

しかし、朝のサンディヤーに参じず、夕のサンディヤーに礼拝しない者は、シュードラ（Śūdra）のごとく、二度生まれ（dvija）のあらゆる務めから排除されるべきである。

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

水のほとりに近づいて日々の行を修し、その後、定められた作法と順序に従ってアーチャマナ（ācamana）を行うべきである。

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

次いで「Āpo hi ṣṭhā…」に始まる三つの聖句をもって、マールジャナ（mārjana）すなわち浄めの灑水を行うべきである。（「地」と「空／天」をそれぞれの所に配する伝統の作法に従う。）

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

また同様に、「空／天」を頭頂に置き、「地」を地上に置くことを九度の作法で行うべきである。「地」という語は足を指し、「空／天」は心を意味し、「頭」はまさに頭そのもの—これがマールジャナ（mārjana）の解説である。

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

ヴァルナの沐浴よりも、アグニの沐浴よりも、ヴァーユの沐浴よりも、さらにインドラの沐浴よりも高く、ただ「マントラの場」にとどまることよりもなお勝れて、この最上のブラーフマの沐浴（Brāhma-snāna）がある。これにより沐浴した者は、外も内も清浄となる。

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

そのときこそ人は、どこにあっても真に相応しい者となり、神々への礼拝などの行に堪える。もし漁師が夜も昼も水に潜るだけで清められるのなら、より高い修行など何のためにあろうか。

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

たとえそのように百たび沐浴しても、心の性向が汚れている者は清まらない。だが内なる器官、すなわち心意が清められた者たちは、聖灰ヴィブーティ（vibhūti）によって浄められ、聖別される。

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

灰にまみれて灰色になっただけの驢馬を、どうして「清い」と称えるのか。あらゆる垢を離れた者こそ—ただその人だけが、すべてのティールタ（聖なる渡し場）で沐浴したかのようである。

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

ここにおいて心が清らかな者は、百の供犠（ヤジュニャ）を修したのと等しい。いま、賢者よ、その同じ心がいかにして無垢となるかを聞け。

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

ヴィシュヴェーシャ（Viśveśa）が歓喜されれば、すべては成就する――いかなる所でも、決して他の道はない。ゆえに心を清めるため、カーシーナータ（Kāśīnātha）に帰依すべきである。

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

この身を捨てて、彼は至上のブラフマンに到る。ついで讃歌を末尾（drupadānta）まで誦し、手に水を取って……

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

作法に通じた者は、ṛta（真理）のマントラによってアガマルシャナ（Aghamarṣaṇa）を修すべきである。水に身を沈める学識ある者は、アガマルシャナを三度誦すべし。

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

水中であれ陸上であれ、アガマルシャナ（Aghamarṣaṇa）を行う者の罪の群れは滅びる。日の出に闇が消えるがごとく。

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

立ったまま、ガーヤトリー（Gāyatrī）を誦すべし――シラス（Śiras）の部分を除き、大いなるヴャーフリティ（Vyāhṛtis）を先にし、プラナヴァ（Praṇava、オーム）より始め――そして水を三度、手に掬って供えよ。

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

その金剛の水（加持されたアルギャ）によって、マṇデーハと名づく羅刹らはたちまち滅びる。太陽の光輝がその力を奪い去り、燃えさかるヴィヴァスヴァーンの前に山々が崩れ落ちるがごとし。

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

太陽を助けるため、マṇデーハ滅除の意をもって水の供物（アルギャ）を三度、両手にすくって投じる二度生まれの者も、もし正しい行いを欠けば、彼自身もまた「マṇデーハ」の境に至り、彼らの数に入れられる。

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

朝は立ってジャパを唱え、太陽を拝するまで続けよ。夕べは座して唱え、星々が見え始めるまで続けよ。

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

自らの安寧を願う二度生まれの者は、時刻を失してはならない。ゆえに、半ば昇る時と半ば沈む時に、金剛の水（アルギャ）を捧げよ。

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

たとえ作法どおりに行っても、時を過ぎて修するサンディヤー礼拝は果を結ばない。その譬えはこれである――不妊の女との交わりのように。

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

左手を水に入れて二度生まれの者が行うサンディヤー（Sandhyā）は、ヴリシャリー（vṛṣalī、卑下された行）と知るべきであり、羅刹（ラークシャサ）の群れを招き起こす。

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

次に、自らのヴェーダのシャーカー（śākhā）に説かれた作法に従って、ウパスターナ（upasthāna、立って行う正式礼拝）を行い、その後ガーヤトリーを千回、あるいは改めて百回誦すべし。

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

その後、太陽の女神へのウパスティティ（upasthiti、招請の礼拝）を十回行うべし。ジャパの回数により、千回は最上、百回は中、十回は下と女神は説かれる。

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

ガーヤトリーを誦するブラーフマナは罪に染まらない。（供養として）赤檀を混ぜた水、花、そしてクシャ草（kuśa）を用いて礼拝すべし。

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

ヴェーダ、あるいはアーガマ（Āgama）に説かれる真言によって、アルギャ（arghya、水の供献）を捧げよ。サヴィトリ（Savitṛ）を礼拝する者は、三界を礼拝したも同然である。

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

太陽神サヴィトリ（Savitṛ）を正しく礼拝すれば、子を授け、家畜と子孫を増し栄えさせる。病を除き、長寿を与え、秘めた願いさえ成就させる。

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

この太陽こそルドラであり、アーディティヤであり、昼を成すハリである。黄金の姿のラヴィであり、三ヴェーダの体現であり、アリヤマンである。

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

その後、自らのヴェーダの流派に説かれる作法に従い、タルパナ（供水の奠供）を行い、ブラフマーをはじめ一切の神々、またマリーチに始まる聖仙たちを満足させるべきである。

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

「神々への供」は指先で行い、「リシへの供」は指の付け根で行う。「ブラフマーへの供」は親指の付け根で行い、「プラジャーパティへの供」は掌の中央で行う。

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

神格を十分に礼拝し終えたなら、次に定められた随時の儀礼を行うべきである。風の息で家の火を燃え立たせ、ヴァイシュヴァデーヴァ（Vaiśvadeva）の供養を修する。

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

インドラ・ヴァルナ・ヴァーユの領域の者たち、またソーマの方位の者たち、さらにナイリタの方角の者たちよ――地に供え置いたこのピンダ（米団子の供物）を、烏よ、受け取りたまえ。

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

それより後は沈黙して食し、歯をこすり合わせたり、きしませたりしてはならない。手を洗い清めたのち、（定めの作法により）右手の親指の付け根から始めるべきである。

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

この日々の身の行いの規定は、要点として説き示された。かくのごとく実践するバラモンは、いかなる時にも衰えに沈むことがない。