Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

スマナは言った。「汝の前にて、負債に結びつく子について説こう。すなわち、ある者が他人の借財を受け取り、しかしてまことに死へ赴く場合である。」

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

財を与える子となり、兄弟となり、さらには愛しき父ともなって、友の姿をもって振る舞う。されど彼は常に、はなはだ邪悪である。

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

彼は徳を少しも見いださず、性は残忍にして心は冷酷である。常に苛烈な言葉を吐き、とりわけ身内に対してそうする。

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

彼は美味なるものを幾度も食し、つねに欲楽に耽る。常に賭博に執し、貪りによって盗みの業へと引き寄せられる。

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

彼は家の財を力ずくで貪り、制されれば怒り狂う。しかも日ごとに父母をも罵り侮る。

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

強奪し、脅し、多くの苛烈な言葉を吐く者—かくして不正の財を貪り尽くしたのち、安楽に住まう。

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

その残忍な者は幼き時より、出生儀礼などを口実として財を取り立てる。さらに再婚の縁を通じ、さまざまな差別と数多の策で幾度も奪い取る。

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

かくして財は生じ、たとえ施し与えることがあっても、なお心に思う。「この家も田地も、すべてはただ我がもの—疑いはない」と。

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

日ごとに、彼はまことに父と母をも害し、折れた木片や杵などで、さらにあらゆる甚だ残酷な打撃を加える。

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

しかしその父が亡くなると、彼は母に対してさえ甚だ苛酷となり、情けを失って残忍になる—これに疑いはない。

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

彼は決してシュラーダ（Śrāddha）の供養儀礼を行わず、布施の施しもしない。まことに、このような息子たちが地上に生まれ出る。

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

おお、二度生まれし者のうち最勝の者よ、汝の前に「子」という名の敵を説こう。幼年を過ぎて若さに至ると、彼は常に敵意の境にとどまる。

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

遊びながら、彼は父母さえ打つ。打ってしまうと立ち去り、何度も何度も笑い続ける。

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

おびえた彼は、再び父と母のもとへ戻る。常に怒りに満ち、幾度となく彼らを罵り続ける。

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

このように彼は絶えず、怨みの業に常に携わる。父を殺し、さらにまた母をも殺そうと向かう。

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

このように悪しき心の者は、過去の怨みの力に駆られて滅びに至る。今、愛しきものを得る道を説き明かそう。

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

生まれたその時から喜びを与えるべきであり、幼少の頃は慈しみの養育と遊びによってそうする。年齢を得たなら、その後は母と父を喜ばせよ。

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

信愛をもって常にこの二人を喜ばせよ。慈しみの言葉と、やわらかく心地よい語らいによって、両者を満足させるべきである。

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

師が亡くなったと知れば、愛惜の情により幾度も涙する。されど、ピṇḍa（供養の飯団子）を捧げることに始まる諸作法など、すべてのシュラーダ（śrāddha）の儀礼を行うべきである。

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

激しい悲嘆に打たれていても、なお彼らに巡礼の旅の資を与える。さらに三つの負債（ṛṇa-traya）に縛られ、愛ゆえに日ごと絶えず食を施させる。

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

愛しき者よ、求めるものはことごとく得られる。これに疑いはない。まことに、この法により、人は大いなる智慧を備えた子となる。

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

愛しき者よ、いまここで汝の前に、離欲・無執着の境地を説こう。離れた心に住する者は、内において常に変容してゆく。

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

彼は与えもせず受けもせず、怒りもせず喜びもしない。いっさいを捨て去り、与えもせず拒みもしない――これぞ無執着の人、最勝の二度生まれ（dvija）である。

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

子らについて—その行く末がいかなるものか—すべてはすでに汝の前に語られた。子においてそうであるように、妻にも、父にも、母にも、その他の親族にも同じである。

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

召使いとその他の従属する者たちも数えられ、また牛や馬も同様である。さらに象や水牛、奴僕に至るまで—これらは皆、負債すなわち義務の縁に結ばれたものと見なされる。

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

彼は何の負債も負わなかった。われら二人もまた、誰からも借財を受けてはいない。同様に、前生において誰一人として、われらに寄託（預けられた財）を託したことはない。

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

愛しき者よ、聞きなさい。われらは誰にも負債を負っていない。また前生において作られた、いかなる者との怨みも存在しない。

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

婆羅門の中の最勝者よ、われらはまことに汝を見捨ててはいない—汝の夫もまた同じである。これを知って安らぎに至り、むなしい憂いを捨てなさい。

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

子らは誰のものか、愛しき妻は誰のものか、身内や縁者は誰のものか。まことに汝は誰からも何一つ盗まず、また真に何かを再び与えたのでもない。

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

富はどのようにして来るのか。驚くな、マーダヴァよ。得るべく定められた財は、必ずその場において自ずから現れるのだ、婆羅門の最勝者よ。

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

まことに、労せずしてそれは彼の手に入る。されど人は、財を守るには大いなる努力を要する。

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

去る者はまことに独りで去り、財はその場にとどまる。これを知って心の寂静に至り、むなしく害ある憂いを捨てよ。

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

子らは誰のものか、愛しき妻は誰のものか、身内や縁者は誰のものか。この世において、婆羅門の最勝者よ、縁が常ならぬゆえ、いつか誰しもが誰かと無縁とならぬ者があろうか。

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

大いなる迷妄によりすっかり惑わされた罪深き心の人々は、「この家は我がもの、この子は我がもの、これらの女たちもまことに我がもの」と思い込む。

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

「愛しき方よ、虚偽はこの世の輪廻を縛る鎖と見なされます。」そのとき、女神—彼の愛妻—はこのように彼に語りかけた。

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

それからソーマシャルマーは、善き心をもち智慧を語る愛妻スーマナーに再び言った。「愛しき人よ、あなたの言葉は真実であり、あらゆる疑いを滅する。」

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

それでもなお、徳ある真理の賢者たちは家系の継承を望む。子のことを案じるように、愛しき人よ、財のこともまた案じてしまう。

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

「いかなる手段をもってしても、私は必ずや子をもうけよう。」スーマナーは言った。「子によって諸世界を勝ち得、子は一族を救い渡す。」

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

幸いなる者よ、徳ある一人の子によって父母はまことに満たされる。すぐれた賢き子は一人で足りる—徳なき子が多くて何の益があろう。

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

一人は家系を高めて救い、他の者は苦悩の因となる。以前すでに述べたとおり、縁や交わりによりただ付き従う者もいる。

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

功徳（プンニャ）によって子を得、功徳によって名門の家系を得る。功徳により善き胎と健やかな子孫を授かる。ゆえに功徳を修めよ。

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

生まれた者には死が必ずあり、死んだ者にはまた生が必ず続く。功徳によって善き生を得、同じく死のありさまも己の行いに応じる。

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

「愛しき者よ、安楽と財の蓄えは功徳の行いによって味わわれる。」ソーマシャルマーは言った。「いとしい人よ、功徳（プンニャ）を修する道と、他の生におけるその果報も語ってくれ。」

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

「吉祥なる御方よ、大いなる功徳を備えた人とはいかなる者か。功徳（プンニャ）のしるしを語り給え。」スーマナーは言った。「まず、私が聞き伝えたとおりに功徳を説こう。」

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

男であれ女であれ、日々いかに身を処するかによって、功徳ある行いにより名声と、愛しき子らと、財を得る。

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

愛しき者よ、功徳（プンニャ）のしるしを余すところなく語ろう。梵行（ブラフマチャリヤ）の修め、真実、そして五つの祭祀の務めを守ることによって。

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

布施（ダーナ）と戒めの修行（ニヤマ）によっても、忍耐と清浄によっても、愛しき者よ。さらに不殺生（アヒンサー）と揺るがぬ力、そして不盗の行いによって——

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

この十の肢によって、かくしてダルマを十分に養い成就すべきである。ダルマは円満となる――食物が一口ごとに腹を満たしてゆくように。

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

法を心とする者は三種の行いによってダルマを生み出す。心が澄み静まれば、そのダルマこそがこのようにして功徳を授ける。

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

賢者が思念するものは、そのまま得られる—たとえ得難くとも。ソーマシャルマーは言った。「麗しき方よ、ダルマはいかなる姿をなし、その肢分はいかなるものか。」

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

「愛をもって語っておくれ、愛しき人よ。聞かんとする信が胸に起こる。」スーマナーは言った。「この世で、ダルマそのものの化身を誰が見たのですか、最勝の二度生まれよ。」

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

その行路は見えず、その本性は真実である。神々も阿修羅も彼を見なかった。アトリの系譜に生まれ、アナスーヤーの子なる二度生まれである。

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

彼によって、ダッタートレーヤは常に大いなるダルマを拝した。まことにこの二人の大魂は、最上の苦行を修していた。

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ダルマに安住し、タパス（苦行）と力を具えたその二人は、インドラさえ凌ぐ、讃えられる吉祥なる姿を得るであろう。

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

森に留まること一万年、彼らは風のみを糧として食を断ち、吉祥にして光り輝く相を得た。

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

一万年のあいだ、その全期間にわたりタパスは積み重ねられ、行がよく成就するにつれて、そこにダルマが明らかに顕現した。

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

おお最勝の二度生まれ（ドヴィジャ）よ、その期間における五火の苦行は二つ（の量）によって成就し、同じ期間に三時の行も成就する。さらに断食、すなわち食を断つこともまた成し遂げられたとされる。

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

そののち、二人が水のただ中にとどまっていると、同じく出家の行者たるダッタートレーヤもそこにあり、また仙人中の最勝ドゥルヴァーサーも、タパスにより痩せ衰えた姿でそこにいた。

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

その法にかなう魂をもつ聖仙—苦行者の中の最勝—は、ダルマのことに関して憤りを起こした。かの尊き牟尼が怒りに燃えたとき、幸いなる者よ、その時……

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

そのとき、ダルマはまさにそこへ来臨し、自らの真の姿で現れた—梵行（ブラフマチャリヤ）をはじめ諸々の戒行と、苦行（タパス）を具え、賢明であった。

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

真実（サティヤ）はブラーフマナのまさに姿であり、梵行（ブラフマチャリヤ）もまた同様である。高貴なる二度生まれ（ドヴィジャ）は苦行（タパス）によって知られ、賢き最上のドヴィジャは自制（ダマ）によって特徴づけられる。

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

しかしニヤマ（規律）—大いなる賢者よ—そして同じく布施（ダーナ）：まことにアートレーヤの聖者たちはここに集い、火供を行うアグニホートリン祭司の姿として現れた。

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

赦し、安らぎ、慎み、非暴力（アヒンサー）、そして虚しい妄想からの離脱—二度生まれの最勝よ—これらすべてが集い、女性の姿として具現した。

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

知性、叡智、慈悲、信、記憶を保つ明知、善き名声、そして安らぎの境地――さらに功徳ある五大ヤジュニャ（五大祭）と、諸補助学を伴うヴェーダも、その時あなたのものであった。

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

それぞれが本来の姿を帯び、皆ことごとく成就に至った。同様に、聖火を安置する儀礼に始まる功徳の行、またアシュヴァメーダ（馬祀）に始まる祭儀も、効力を得て実りを結んだ。

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

美と艶を備え、あらゆる装身具で飾られ、天上の花鬘と衣をまとい、天香を身に塗っていた。

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

冠と耳飾りを備え、天上の宝飾で荘厳され、彼らは光り輝く麗しさをたたえ、四方より赫々たる光炎に包まれていた。

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

かくしてダルマは眷属を伴い、そこへ到来した――怒り猛きドゥルヴァーサが、時そのもののごとく住まう場所へ。

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ダルマは言った。「なぜ怒りを起こしたのか、婆羅門よ。汝はタパス（苦行）に満ちているではないか。怒りは福徳と安寧を滅ぼし、タパスはそれを成就させる――疑いはない。」

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

ゆえに、怒りは一切を滅ぼすものゆえ、その場では怒りを捨てよ。心を安らかに保て、二度生まれの最勝者よ。静けさこそタパスの最上の果である。

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

ドゥルヴァーサは言った。「これらの優れた婆羅門たちと共にここへ来た汝は何者か。なぜ七人の女人が、姿麗しく飾りをまとい、ここに立っているのか。」

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

「大賢よ、ここで私に詳しく語ってください。」ダルマは答えた。「この者は婆羅門の姿をとり、あらゆる光輝と霊的威光を具えている。」

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

杖を手にし、きわめて安らかで慈しみに満ち、さらにカマンダル（浄水の壺）を携えて――この梵行者こそ、あなたの前に来た者である。見よ、彼は到来した。

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

おお最上のバラモンよ、このもう一人を見よ――光り輝き、カピラの色を帯び、黄褐の眼をもつ。まことに、おお最上のバラモンよ、彼は汝の見るとおり実在である。

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

かかる光輝を見よ、法にかなう者よ――それはヴィシュヴェーデーヴァたちの総体のごとく輝く。汝が修した苦行は、バラモンよ、まことに一切の神々により支えられ、護られている。

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

幸いなる者よ、汝の傍らに来たこの人を見よ――和やかな言葉と輝く光明を備え、あらゆる生きとし生けるものへの慈悲に専心している。

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

まことに、常に汝を養い支えるのはこの自制そのものだ。結髪のまま、峻厳で、黄褐の色を帯び、きわめて猛々しく、大いなる威光を有する。

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

おお最上の二度生まれよ、彼はまことに罪を滅する者、剣を手にする。完全に鎮まり、功徳きわめて大きく、日々の聖なる作法に常に具わっている。

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

しかしニヤマは汝の傍らに来たりぬ、ああ最勝の婆羅門よ――絶えず、甚だしく輝き、清らかな水晶に似たり。

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

乳を満たしたカマンダルを携え、歯木を持つ二度生まれの者が、ここ汝の御前に来た。これはシャウチャ、清めのために来たり。

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

「彼女はこの上なく貞淑にして大いなる幸いを具え、真実を飾りとして身を荘厳す。あらゆる善き飾りにより肢体は輝き、奉仕のためここに来たり。」

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

彼女はきわめて堅忍にして賢く、安らぎに満ちた優美なる姿—白き肌、微笑む面貌を具う。支える者ダートリーは、蓮の手、蓮の眼、最上に蓮華のごとし。

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

ああ二度生まれの最勝よ、忍耐の女神クシャマーは天なる飾りをまといて現れたり――きわめて静謐にして、威徳に安住し、多くの吉祥を具う。

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

天なる宝玉で織りなした光輝に飾られ、天上の装身具をまとって——大いなる賢者よ——汝のシャーンティ（寂静）は、まさに智の姿となって到来した。

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

他者の利益をなすことに励み、多くの真実に満ち、言葉は常に節度ある——その咎なき人々が集い来た。

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

彼女は澄みわたり、忍耐を具え、あらゆる装飾で荘厳されていた。蓮華座に坐し、姿は麗しく——黒みを帯びた肌にして、名誉高き者であった。

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

大いに幸いなる者よ、女神アヒンサー（不殺生・非暴力）が汝の御前に来た。灼けた黄金のごとく肢体は輝き、紅の衣を楽しむ。

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

常に安らかで善き教えに導かれ、あちらこちらを見やらない。霊知の境地に包まれたその苦行の女は——清らかな手をもち——没入してとどまる。

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

真珠の飾りの輝きに彩られ、清らかにして優しく微笑む——おお大いなる福徳の人よ、見よ見よ、これぞシュラッダー（Śraddhā）そのものが来臨した。

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

豊かな知性に満ち、さまざまな知識をたたえ、妙なる享楽に心寄せつつも揺るがず安住する——姿は麗しく、吉祥に満ちていた。

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

あらゆる最上の願いを念じて禅定に結ばれた、誉れ高き世界の母——すべての装身具の輝きに包まれ——豊かな腰と満ちた胸を備えていた。

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

白く輝く肌のままに来臨し、花鬘と衣と装飾で荘厳されている。おお大賢者よ、これぞメーダー（Medhā）、ただ汝のためにここに安住する。

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

彼女はハンサと月の光のごとく輝き、垂れ下がる真珠の首飾りを帯びていた。あらゆる装身具で荘厳され、きわめて安らかで気高い心を示していた。

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

白き衣をまとい、百弁の蓮華に臥せしめられる。手に経巻を執り、蓮華に坐して、つねに荘厳の光を放ち輝く。

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

おお高貴なる者よ、この智慧は福徳ある者のもとへ来たりぬ。紫膠の汁のごとき色を帯び、つねにこの上なく安らかである。

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

黄花の鬘を戴き、首飾りと臂釧にて飾られ、指輪と腕輪を具え、耳環をもって荘厳されていた。

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

黄の衣をまとい、女神はつねに燦然と輝く——三界の利益と養いのため、比類なき御方である。

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

婆羅門の最勝者よ、彼女の徳ある行いは常に讃えられる。その同じ慈悲（ダヤー）が、今まことに来たりて汝の傍らに至った、二度生まれの最上者よ。

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

この老女は大いなる智慧を備え、貞き妻にして苦行の行者である。彼女は我が母、ああ最勝の二度生まれよ；そして我は汝のダルマ、ああ優れた誓願を持つ者よ。

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

「これを知ったなら、安らかに行き、このようにして我を守れ。」ドゥルヴァーサーは言った。「もしダルマがまことに今、我が前に来たのなら……」

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

「その理由を我に告げよ。汝のために、いかなる義務—ダルマ—を我は果たすべきか。」ダルマは答えた。「なぜ怒るのか、ああ最勝のバラモンよ。これらは汝に何の不快をなしたのか。」

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

「もし然るべきと思うなら、ドゥルヴァーサーよ、その理由を告げよ。」ドゥルヴァーサーは言った。「主よ、我が怒り起こりしその真の理由を聞け。」

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

自制と清浄とにより—苛烈な苦難をもって—我は己が身を浄めた。まことに、我は十万年の量りにわたり苦行（タパス）を修した。

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

このように汝が我を見つめるゆえ、我が内に慈悲は起こる。されどまた、そのゆえにこそ、我は今日なお汝に怒る—ゆえに今、汝にこの呪詛を下す。

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

これを聞いて、大いなる思慮の者はその時彼に告げた。ダルマは言った。「大賢者よ、もし我が滅びれば、世は滅亡へと赴くであろう。」

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

愛しき者よ—婆羅門よ—我は苦しみの根を徹底して抜き去る。のちに、もし彼が真実を捨てぬなら、安楽を授けよう。

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

罪は快楽を根として生じ、功徳（プンニャ）は苦難によって得られる。かくしてこのように功徳を修する者は、ついには命の息を放つ。

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

「かくして我は大いなる安楽を授ける。来世においても疑いはない。」ドゥルヴァーサは言った。「人が楽を得るその手段によってこそ、さらに大きな苦へと堕ちる。」

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

人はその財を捨て去り、なお他者がそれを享受する。そこから生じる喜びを真に知る者があろうか。確かなものはまったく見えない。

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

そこに善は見えない。あなたのしたことはまことに不義である。ダルマに背く行いなら、その行為の快楽は、それをなした身体自身には真に享受されない。

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

苦しみは一人が担い、果報は他者が享受する。ではその喜びを真に知るのは誰か。さらにそれが不義か、あるいはダルマそのものか、誰が見分けられよう。

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

苦労はある者によって生じ、また別の者によって幸福が語られるとしても、ダルマの果を味わうのは結局その人自身である。ゆえに一切は自らの至上の善（シュレーヤス）に結びつく。

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

功徳（プンニャ）もまたこのように積まれ、このようにその果を味わう。だが、いま行われつつある功徳でさえ、再び他者に奪われ享受されることがある。

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

安楽をもたらすと説かれる一切は、まさに人の真の性相（しるし）にかなうものにほかならない。ゆえに、ダルマ・シャーストラに説かれたとおり、あらゆる所でそのまま実践すべきであり、決して他の仕方であってはならない。

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

いかなる身をもって行為をなすなら、その同じ身をもって彼らは苦を耐え忍ぶ。来世においても、その同じ器（からだ）によって果報を受け、またこの世においても同様である。

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

これを知ったなら、法を体するあなたはよく省みるべきである。盗賊という大罪人が、自らの身とともに苦しむように。

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

「苛烈で激しい苦があるのなら、どうしてまた楽がないことがあろうか。」ダルマは答えた。「罪がまさに巡り動き、過失をもたらすその同じ身（こそ原因）である。」

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

それによって人はまことに苦を受ける。これこそ罪の果である。ダルマ・シャーストラにおいて、学識ある者たちは、罰を唯一の至高の矯正と見定めた。

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

これがダルマに基づくことを知れ。まさに汝自身がこれらの理によってそれを立てるのだ。ドゥルヴァーサーは言った。「そのような論は認めぬ。されどさらに聞け、ダルマの王よ。」

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

「汝に三重の呪いを授けよう。われは汝に怒っている、他に道はない。」ダルマは言った。「怒りに燃えるときこそ、偉大なる賢者よ、まことに我を赦したまえ。」

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

「婆羅門の中の最勝よ、これを容認してはならぬ。われを婢の子とするな。むしろ大いなる牟尼よ、王をチャンダーラとすべし。」

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

婆羅門よ、彼は礼拝してひれ伏す者に、常に慈しみ深く和やかな御顔を向ける。だがドゥルヴァーサーは怒りに燃え、ついにダルマそのものにさえ呪いを宣した。

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

ドゥルヴァーサーは言った。「今日より、ダルマよ、汝は王となる。しかし婢の子として、他ではない。さらにチャンダーラの胎に赴け。ダルマよ、己が意のままにそこへ行け。」

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

かくして三重の呪詛を授け終えると、かの最勝の婆羅門は去って行った。そしてこの出来事によって、昔、ダルマが顕現したと伝えられる。

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

ソーマシャルマーは言った。「あの大いなる魂に呪われて、ダルマはどのような存在となったのか。もし知っているなら、その姿を私に語ってくれ、美しき方よ。」

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

スマナーは言った。「バーラタの家系において、ダルマ自らがユディシュティラとして生まれた。だがヴィドゥラは侍女の子である。さらにもう一人についても語ろう。」

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

ヴィシュヴァーミトラに苦しめられたとき、ハリシュチャンドラ王はチャンダーラの境遇に落ちた。されども、大いなる心の人よ、それすらもまことのダルマであった。

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

かくして、正しき者であってもその大いなる魂は業の果を味わった。ドゥルヴァーサの呪いによって、あなたの前で語られたことはまことに真実となったのだ。