Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

かくして、尊崇される『マールカンデーヤ・プラーナ』において、「ドラウパデーヤの誕生」と名づけられた第七章は終わる。ここに第八章が始まる。ジャイミニは言った。「あなたは私の問いに従い、順序正しく、まさにそのとおりに語ってくださいました。けれども、ハリシュチャンドラの物語について、なお大いなる好奇心が私の内に残っております。」

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

ああ、かの大魂の人は比類なき艱難を耐え忍ばれた。おお、両生（再生）者のうち最勝の方よ、今や彼は、まさに彼にふさわしい種類の幸福を得たのであろうか。

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

鳥たちは言った。「ヴィシュヴァーミトラの言葉を聞いて、その王はゆるやかに旅立った。悲嘆に沈みつつ、妻と幼い息子を伴い、シャイヴィヤーの後に従った。」

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

神都ヴァーラーナシーに至ると、その地上の支配者は悟った。「ここは人が享楽するための場所ではない。ここはシュूलパーニ（トリシューラを執るシヴァ）の領有である。」

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

悲しみに責められつつ、彼は篤信の妻を伴い徒歩で進んだ。都の入口で、ヴィシュヴァーミトラがそこに立っているのを見た。

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

大聖仙の到来を見て、ハリシュチャンドラは謙って身を屈めた。合掌して敬礼し、マハームニに語りかけた。

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

「これらはまさに我が命の息吹。これは我が子、そしてこれは我が妻でございます、聖者よ。いかなる御用であれ、どうか速やかにこの勝れたアルギャ（敬供）をお受け取りください。」

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

もし我らがなすべき他の務めがあるならば、どうか御心よくそれをお許しになり、権限をお授けください。

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「おお王なる聖仙よ、その月は今や満ち終わった。ゆえに祭官への報酬（ダクシナー）を授けよ。ラージャスーヤのゆえに贈与が当然と伝えられている—もし汝が自らの言葉を心に留めているならば。」

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

ハリシュチャンドラは言った。「おおブラーフマナよ、まさに今日、一月は完全に満ちた。尽きぬ苦行を財とする者よ。この件は施与のために残っている。ゆえにそれを待て—長く待つには及ばぬ。」

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「然らばよい、大王よ。私は再び来よう。もし今日それを与えぬなら、汝に呪詛を下すであろう。」

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

鳥たちは言った。かく語り終えると、そのブラーフマナは立ち去った。すると王は思案した。「我が約した祭官への報酬（ダクシナー）を、いかにして彼に与えるべきか。」

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

「いま、わが友をいずこより扶けるべきか。現今の財はまたいずこより得るべきか。我が施与の受納は汚れを帯びた——いかで我は堕ちずにいられようか。」

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

「されば我は命を捨つべきか。あるいは全く奪われ尽くして、いずこへ赴くべきか。もし我に滅びの定めあらば、我が約したることを先ず果たす前に（滅びることなかれ）。」

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

「我は罪ある虫となり、婆羅門の財を盗む者、卑しき中の卑しき者となろう。さもなくば我は隷属に堕ちる。まことに、それよりは己を（奴として）売る方がなお勝る。」

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

鳥たちは言った。王は、心乱れ、落胆し、面を伏せて思い沈んでいた。そのとき后は答えて語りかけたが、その言葉は涙に詰まり、震えていた。

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

「憂いを捨てよ、大王よ。己が真実（サティヤ）を堅く保て。真実より放逐された人は避けるべきである——火葬場のごとく。」

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

彼らは宣言する。人にとってこれより高きダルマはない――自らの真実（誓って与えた言葉）を守り、護ることこそである、人中の虎よ。

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

アグニホートラの供犠であれ、ヴェーダの学習であれ、布施に始まるあらゆる行いであれ――理由なき（目的なく根拠なき）言葉を発する者にとって、それらはみな無果となる。

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

ダルマ・シャーストラにおいて、賢者たちは真実を至上の利益として讃えた。同様に、虚偽は心の定まらぬ者を危難から救うとも語られるが、自己を律せぬ者（徳が未成の者）には堕落をもたらす。

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

七度のアシュヴァメーダ供犠を行い、さらにラージャスーヤも成就した王の時代に、クリティという名の男が、ただ一度の虚言ゆえに天界から堕ちた。

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

彼女は「王よ、わたしに子が生まれました」と言って涙を噴き出した。すると、涙に満ちてあふれるその目の彼女に、統治者は次の言葉を告げた。

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

ハリーシュチャンドラは言った。「おお吉祥なる御方よ、悲嘆を捨てよ。子はここに立ち、苦悩に打ちひしがれている。汝の言わんとするところを語れ——象の歩みのごとく歩む者よ。」

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

妻は言った。「王よ、わたしに子が生まれました。徳ある者にとって、女は男子を得る果報を成就します。ゆえに、まず私に財をもって備えを与え、そののち祭祀を司るバラモンに、正当なる供犠の謝礼（ダクシナー、dakṣiṇā）をお授けください。」

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

鳥たちは言った。「その言葉を聞いて王は迷妄に陥った。やがて正気を取り戻すと、激しい悲嘆に圧されて嘆き悲しんだ。」

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

「おお吉祥なる御方よ、かくも我に語るとは大いなる悲しみである。汝の微笑を帯びた言葉と柔らかな語らいは、我が罪（過ち）を忘れてしまったのか。」

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

「ああ、ああ！どうしてそのようなことが言えるのだ、清らかな微笑みの者よ。それは苛烈で不相応な言葉である——どうして私がそのような言葉を口にできようか。」

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

かく語り終えるや、その最勝の人は「恥だ、恥だ」と幾度も叫び、失神に圧されて意識を失い、地の面に倒れ伏した。

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

ハリシュチャンドラ王が地に横たわるのを見て、王妃は深く嘆き、憐れみをもって次の言葉を語った。

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

妃は言った。「ああ、偉大なる王よ！いかなる凶運、あるいは不吉なる力があなたに及び、毛布と寝具にふさわしいあなたが、裸の地に倒れ伏すこととなったのですか。」

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

数えきれぬ牛の群れと財宝という富を婆羅門たちに施したその方こそ、大地の主にして我が夫であるのに、今は地の上に眠るがごとく横たわっている。

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

「ああ、なんという艱難！主君よ、この地上の支配者たちはあなたに何をしたのですか。あなたはインドラとウペーンドラに等しいお方なのに、かくも深い眠りの境地へと落とされたとは。」

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

かく語り終えると、その腰つき麗しき婦人もまた悲嘆に圧され、気を失って地に倒れた――夫を思う憂いの、耐え難く重い荷に押し潰されて。

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

両親がそのように地に伏し、なすすべもなくいるのを見て、子は—激しい飢えに襲われ—深く苦しみつつ一言を発した。

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

「父上、父上！食べ物をください。母上、母上！何か食べさせてください。飢えがひどくなり、舌の先までも乾いてきました。」

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

鳥たちは言った。「その間に、大修行者ヴィシュヴァーミトラが到来した。地に倒れ、意識を失ったハリシュチャンドラ王を見て、」

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

王に水をそそぎかけて、彼は言った。「起て、起て、王たちの主よ。彼女の望むダクシナー（祭儀の謝礼・供物）を授けよ。」

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

未払いの負債を負う者には、苦しみが日ごとに増してゆく。たとえ養われて命をつないでいても、その時は氷のように冷たい水によって支えられているかのようである。

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

意識を取り戻した王はヴィシュヴァーミトラを見つめた。だが再び迷妄に陥り、その聖仙は一方で怒りを起こした。

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

このように王を慰めたのち、最勝の再生者（ドヴィジャ）は言った。「汝がダルマを重んずるなら、そのダクシナー（dakṣiṇā、祭儀の謝礼）を我に与えよ。」

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

真実によって太陽は熱と光を与え、真実の上に大地は堅く立つ。真実こそ最上のダルマと宣言され、天界そのものも真実の上に स्थापितされている。

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

千のアシュヴァメーダ祭と真実とを天秤にかけたところ、まことに真実は千のアシュヴァメーダにさえ勝って重い。

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

「さもなくば、和解の言葉をもって汝に語ることが、我に何の益となろうか。汝は卑しき者、罪の企てに心を向け、残忍にして虚言を吐く者である。」

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

「王よ、汝には善意と正直が勝っている—これを聞け。もし今日、我にダクシナー（祭司への報酬）を与えぬなら、王よ……」

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

「日が西の山へ沈む時（夕暮れ）、その時こそ必ず汝を呪う。」そう言い終えると、婆羅門は立ち去り、王は恐怖により心乱れ悩んだ。

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

「みじめな境遇に落ち—卑しく貧窮し—残酷な富者に苦しめられて、その男の妻は再びこう言った。『わたしの言葉を成就させよ。』」

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

「してはならぬ！呪いの火に焼かれて、汝は滅び（五大へと還元される）に至るであろう。」妻が幾度も幾度も諫め勧めたが、王はそれでもなお続けた。

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

彼は言った。「おお善き婦人よ、私は—憐れみなく—汝を売ろうとしている。これは、残酷な男でさえ決してしようとしない行いだ。もし我が声が、このような苛烈な言葉を口にし得るのなら……」。そう言い終えると、彼は妻のもとへ行き、苦悩に沈み、喉と目を涙に塞がれながら、さらに語り続けた。

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

王は言った。「ほう、ほう！町の者たちよ、我が言葉を聞け。なぜ『お前は誰だ』と問うのか。私は残酷な者—まことの男ではない。」

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

「たとえ誰かが羅刹（rākṣasa）で—風のごとく剛く—さらに罪深い者であっても、愛する者を売るところまで堕ちたなら、私は命（生命の息）を明け渡さぬ、屈しない。」

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

「汝らのうち、我が愛する侍女に用向きのある者は、私がまだ彼女を引き留めているうちに、速やかに申せ。」

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

鳥たちは言った。そのとき一人の老いた婆羅門（brāhmaṇa）が来て王に告げた。「その侍女を私に引き渡せ。私は買い手であり、代金を支払おう。」

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

「わたしには豊かな財があり、また愛するかよわき若き妻もおります。彼女は家の務めを果たすことができません。ゆえに、この窮乏より救う助けをお授けください。」

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

「おお御方よ。働きの技にすぐれ、若さと美しさと善き行いを備えたあなたの女たちのために、ふさわしいこの財をお受け取りください。わたしは我が処女の娘をあなたに捧げます。」

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

その婆羅門がこのように語ると、ハリシュチャンドラ王の心は悲嘆に引き裂かれた。しかし王は彼に対して一言も発しなかった。

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

それからその婆羅門は、王の財を樹皮衣の端に固く結びつけ、王妃の髪をつかんで彼女を引きずり去った。

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

ローヒターシュヴァも、母が引きずられてゆくのを見て泣き出した。烏の翼のように髪を結ったその子は、手で母の衣を引き留めた。

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

王妃は言った。「尊き御方よ、わたしをお放しください——せめてその子に会えるまで。愛しき方よ、再び彼の姿を拝することは得難いのです。」

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

「見なさい、愛しい子よ、わたしを——おまえの母を——侍女の身にまで落とされたこの姿を。王子よ、わたしに触れてはなりません。いまのわたしは、おまえにとって触れてはならぬ者なのです。」

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

そのとき、その子は母が引きずられてゆくのを突然見て、泣きながら駆け寄り、「アンバー！（母上！）」と叫んだ。流れる涙に顔は歪み、かすんでいた。

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

ブラーフマナが来ると、怒りにまかせてその子を足で蹴った。だが子はなお「母上！」と泣き叫び、母を離さなかった。

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

王妃は言った。「どうかご慈悲を、我が主よ——この男児も共にお買い取りください。たとえ私が買われる身となっても、彼がいなければ、あなたの御用を成し遂げるために仕えることができません。」

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

「ゆえに、薄幸の女であるこの私に、どうか憐れみを垂れ、やさしくお取り計らいください。乳をもつ牝牛が子牛と結ばれるように、私をわが子と再び結び合わせてください。」

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

バラモンは言った。「この財を受け取ってください。わが少年を返してください。というのも、女と男に関わる事柄については、ダルマシャーストラを知る者たちが、合法の和解としての『報酬／手数料』を確かに定めているのです。ある者は百、ある者は千、ある者は一ラク、またある者は一クロールの価値にまで定めます。」

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

鳥たちは言った。「同様に、彼は財を上衣に包んで結び、ついで子をその母とともに連れ、二人を一つの場所に縛りつけた。」

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

しかし王は、二人—わが妃とわが子—が連れ去られるのを見て、激しい悲嘆に圧倒されて泣き叫び、幾度も幾度も熱い溜息をついた。

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

かつて妻としては、風も太陽も月も—ましてや凡人も—見たことのなかったその女が、今や奴隷の境遇にまで落ちたのである。

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

「この少年は――太陽王統に生まれ、手も指もなお柔らかなのに――売られるために来てしまった。倒錯した理解をもつ我に恥あれ！」

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

「ああ、わが愛しき者よ！ ああ、わが子よ！ ああ、ナツァよ！ 卑しき男たる我が悪しき振る舞いによって、運命に依存する境遇へと堕ちた。しかも我はまだ死んでいない；それでもなお、我に恥あれ。」

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

鳥たちは言った。王がそのように嘆いている間に、あのバラモンは視界から姿を消した。ついで彼は二人を素早く連れ取り、樹上の家などの高所の避難所へと急いだ。

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

その後、ヴィシュヴァーミトラが来て王に財を求め、ハリシュチャンドラもまたその財を彼に引き渡した。

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

薪を売って得た財が乏しいこと、また王が悲嘆に圧倒されていることを見て、カウシカは憤り、彼に向かって言葉を発した。

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

「おお、クシャトリヤの恥よ！もし汝が、この供犠の報酬（ダクシナー）、すなわち我に捧ぐべき供物を受けるに足ると思うなら、速やかに我が至上の威力を見よ。」

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

ここ、この讃歌／誦持のうちには、よく成就された苦行の果、垢なきバラモンの清浄、我がみずからの猛くして清き力、そして浄められた聖なる学習（アドヒャーヤナ）の果がある。

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

「ほかの女／召使いを差し出しましょう、尊き御方よ。しばしお待ちください。いまは、わが妻と幼い息子はまだ売られておりません。」

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「おお、人々の主よ。いま残る時分――一日の四分の一――その間だけ私を待て。それまでは、いかなる返答もさらに口にしてはならぬ。」

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

鳥たちは言った。かくして王たちの主に対し、苛烈で情け容赦のない言葉を浴びせたのち、怒れるカウシカは、ただちに財を取り、立ち去った。

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

ヴィシュヴァーミトラが去った後、恐れと悲嘆の海に沈む王は、万事を固く決し、顔を伏せて声高く語った。

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

「おお人よ、私が汝の使者として代価をもって取り決めた事柄は何であれ、日がまだ照っているうち（すなわち日没前）に、急ぎただちに報告させよ。」

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

そのときダルマはたちまち到来し、チャンダーラ（賤民・被差別の者）の姿を取った。悪臭を放ち、醜く歪み、粗暴で、髭をたくわえ、歯は曲がり、忌まわしく現れた。

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

肌は黒く、腹は突き出し、黄褐色で荒々しい眼をもち、ざらつく耳障りな声を発し、鳥の群れを手に握り、屍の花鬘を身にまとっていた。

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

バイラヴァは—髑髏を携え、口は長く—幾度も咆哮し続けた。恐るべく、犬の群れに取り巻かれ、杖を手にし、異様でこの世ならぬ姿のまま、戦の場面に現れた。

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

チャンダーラは言った。「問いたい目的がある。急いで、そなた自身の『報酬』（求めるもの）を告げよ。簡略でも詳説でもよい、まことにそなたに到達し得る道（すなわち、そなたの助けと成就を得る方法）を語れ。」

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

鳥たちは言った。彼がそのように—眼差しは凶猛で、きわめて苛烈、しかも甚だしく悪しき振る舞いで語る—のを見て、王は「汝は何者か」と問うた。

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

チャンダーラは言った。「この地では我はプラヴィーラと知られる、人のうち最勝なる者よ。我は死刑に定められた者を処刑する者として、また死者の毛布を運び去る者として、悪名高い。」

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

ハリシュチャンドラは言った。「チャンダーラの奴隷となることなど望まぬ—それはこの上ない恥辱である。呪いの火に焼かれる方がましで、チャンダーラの支配下に落ちることはない。」

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

鳥たちは言った。そのように彼が語っていると、苦行の宝庫たるヴィシュヴァーミトラが到来した。怒りと憤りに目を大きく見開き、彼は王に向かって次の言葉を告げた。

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「このチャンダーラは、そなたが施すべき少なからぬ財を携えて来た。しかるに、なぜ祭祀の謝礼（yajña-dakṣiṇā）の全てが私に与えられぬのか。」

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

ハリシュチャンドラは言った。「おお福徳ある方よ、カウシカよ、私は太陽王統に生まれたと自ら知っている。財を望むとはいえ、どうしてチャンダーラの奴隷となる境地に至ろうか。」

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「もし然るべき時に、チャンダーラの財—己を売って得た財—を私に与えぬなら、私は必ずそなたを呪うであろう。」

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

鳥たちは言った。そこでハリシュチャンドラ王は—その命さえ不安の思いに縛られて—取り乱し、「どうかお慈悲を」と言って聖仙の御足を抱きしめた。

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

「私はあなたの僕です。私は苦しみ、恐れています。そして何より、私はあなたの帰依者です。婆羅門の中の聖賢よ、どうかお恵みを—混淆と賤民の交わりにより、我が境遇は痛ましいのです。」

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

残っているいかなる財ももって、私はあなたの従順な僕となり、あらゆる務めを果たしましょう――賢者の中の虎よ――あなたの近侍として、万事あなたの御意に従います。

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

ヴィシュヴァーミトラは言った。「もし汝が我が僕であるなら、我はまことに汝をチャンダーラに引き渡したのだ。かくして奴隷の境遇に落ちた汝は、一アルブダの財と引き換えに彼へ与えられた。」

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

鳥たちは言った。彼がその一言（命令）を発したとき、被差別の者（シュヴァパーカ）は心喜び、その財をヴィシュヴァーミトラに渡し、王を縛り上げた。

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

処罰の打擲により心は揺さぶられ、諸感官は甚だしく乱れ、愛する友と親族からの別離に苦しめられつつ、彼は自らの都へと連れ戻された。

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

その後、被差別の者の集落に住むハリシュチャンドラ王は、この嘆きの言葉を朝に、正午に、そして再び夕べに歌い上げた。

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

悲しげな顔をした若い娘と、その前にいる子もまた悲しげな顔をしているのを見れば、彼女は悲嘆に圧されて我を想い起こす。そうして、王よ、彼女は我らを解き放つであろう。

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

財を得て、我は一人のブラーフマナにその財以上を施した。されど鹿のごとき眼をもつその女は、我がなしたさらに重き罪業を知らぬ。

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

「王国の喪失、友の離反、妻子を売り渡すこと、そして今やチャンダーラの境遇へ転落——ああ、なんと途切れぬ悲苦の連なりよ！」

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

かくして彼はそこに常住し、愛する息子を繰り返し思い起こしていた。さらに、すべての財を奪われて苦悩しつつ、心の奥深くに入り込んだ高貴なる妻のことも思った。

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

やがて時が過ぎ、ハリシュチャンドラ王は火葬場において死者の布を取り受ける者となり、その境遇（宿命）に従って身を運ぶようになった。

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

死者の布を盗む者であるチャンダーラに教えられ、彼は屍の到来を求めて、昼夜そこに留まった。

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

「これもまた王に差し出すべきだ。屍は六つに分けよ。三つは私の分、二つはお前の賃金だ。」

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

そのように教えられて、彼は「屍の家」すなわち火葬場へ赴いた。それは当時、ヴァーラーナシーにおいて南の方角に位置していた。

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

火葬場はおぞましい音に満ち、数百のジャッカルが群れ集い、屍の頭が散らばって悪臭を放ち、濃い煙が立ちこめていた。

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

そこはピシャーチャ、亡霊、ヴェーターラ、ダーキニー、ヤクシャでひしめき、禿鷲とジャッカルに満ち、犬の群れに取り囲まれていた。

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

そこは骨の山で覆われ、耐え難い悪臭に満ち、凄まじい喧騒に包まれていた。それは、亡くなった愛する者を悼む人々の数多の叫び声であった。

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

「ああ、我が子よ！我が友よ！ああ、我が親族よ！兄弟よ！愛しき子よ！我が愛する者よ！ああ、夫よ！姉妹よ！母よ――ああ！叔父よ！祖父よ！」

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

「祖父よ！父よ！彼はどこへ行ってしまったのか――戻ってきておくれ、同胞よ！」このように人々が口々に叫ぶ場所で、大きな喧騒が響き渡っていた。

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

そこは、肉や脂肪、骨髄が焼け焦げる「チャマッチャム」という音で満ちていた。

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

半ば焼け焦げ、黒ずみ、歯列を剥き出しにした死体は、炎の中でまるで笑っているかのように佇んでいた——これこそが肉体の実相であると示すかのように。

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

そこでは、禿鷲が群がる骨の列のただ中に、火のぱちぱちとはぜる音があり、また賤民とされるプッカサ（pukkasa）の間には、親族の慟哭にも似た声が起こった—しかしそれは、ぞっとする歓喜から生じたものであった。

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

bhūta・vetāla・piśāca・rākṣasaの群れが歌うとき、劫（カルパ）の終末に響くかのような、巨大で恐るべき轟きが聞こえた。

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

そこは大きな水牛や牛の糞の山で埋め尽くされ、さらにそれから生じた灰の塚に囲まれ、加えて高く積み上がった骨の堆（うずたか）き山々がそびえていた。

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

さまざまな供物、花鬘、灯明、そして烏を追い立てて舞い散らせる所作—そのような儀礼により闇を帯び—多くの物音が濃く満ちて、その火葬場はまさに地獄そのもののように見えた。

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

その火葬場は、火気を帯びた不吉な山犬（ジャッカル）の遠吠えに鳴り響き、恐るべき轟咆の洞窟であった—恐怖そのもの、恐怖への恐怖さえ生み出すもの—嘆きと絶叫によって凄惨であった。

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

その王は悲嘆に沈み、涙をこぼさんばかりにその地へ至って言った。「ああ、わが家臣よ、わが大臣よ、わがブラーフマナたちよ！あの王国は運命によって滅びたのだ！」

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

「ああ、シャイヴィヤよ！ああ、わが子よ—わが幼子よ！不運なこの私を捨てて、お前はどこかへ行ってしまった—ヴィシュヴァーミトラの過ちのゆえに。」

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

彼がそこでそのように思い巡らしていると、あるチャンダーラの口にした言葉が幾度も繰り返し響いた。彼は汚れ、全身の肢体は粗く、長髪で悪臭を放ち、旗印を携えていた。

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

棍棒を手にし、死神のごとき姿で、彼はあちらこちらへ走り回って（こう叫んだ）。「この屍のために、これが私の得た代価だ—そして必ずやそれを得るのだ！」

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

「これは私のもの、これは王のもの、そしてこれはチャンダーラの長のものだ！」—そう叫びつつ王は四方へ走り回り、なお生きながらにして別の胎へと移り（再び生を受けた）。

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

彼は継ぎはぎで結び目だらけのぼろ布を衣としてまとい、顔・腕・腹・腿・足は火葬の薪堆の灰塵で塗りまみれていた。

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

荒く息をつき、両手の指はさまざまな脂肪や油脂、骨髄で汚れていた。彼は飢えを満たすことのみに心を向け、数多の屍に由来する米飯（すなわち死者に関わって得た食）を口にして生きていた。

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

その頭は彼ら（死者）の花輪で飾られ、夜も昼も眠らず、繰り返し「嗚呼、嗚呼」と叫んでいた。

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

かくして十二か月が過ぎ去り、それは百年にも等しく思われた。やがてある時、その最上の王は—疲れ果て、親族から引き離され—ついに限界へと至った。

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

眠りに打ち勝たれ、四肢は乾き粗く、身動きせず真に眠り込んでいた—それでも横たわったまま、彼は驚異の出来事を目にした。

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

火葬場との常なる交わりと、宿命の圧倒的な力とによって、彼は別の身体――すなわち別の生において――師に対し、師への報礼であるグル・ダクシナーを捧げた。

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

そして十二年ののち、苦しみを与えたことから生じる贖罪――すなわち痛ましい果報を耐え受けること――は成就し、彼は自らが pukkasī（きわめて低い社会集団の女）の胎より生まれた者であると見た。

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

そこでもその王はその時こう省みた。「ここから出たなら、私は施与（dāna）のダルマを実践しよう。」

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

ほどなくして彼は pukkasa の少年として生まれ、火葬場において死者のための葬送儀礼を常に執り行っていた。

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

七年目が来たとき、二度生まれし者（ブラーフマナ）が死に、親族によって火葬場へ運ばれて来た。そこで彼はその者を見た――貧しくとも徳高く、敬うべき人がその場にいた。

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

利得（報い）を求めるその者に侮辱されたブラーフマナたちは、その場で語り、ヴィシュヴァーミトラの行状と振る舞いを述べた。

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

「汝は最も罪深く不吉な業をなす、悪をなす者よ！はるか昔、ハリシュチャンドラ王はヴィシュヴァーミトラによってプッカサ（pukkasa）とされた。」

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

ブラーフマナたちの安穏なる憩いを害したため、彼は功徳の滅びへと導かれた。彼らがもはや耐えられなくなると、怒りにより彼を呪った。

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

「今この瞬間に、恐るべき地獄へ行け、最も卑しき人よ！」この言葉が語られるや否や、その王は夢のような境地に落ちた。

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

彼は、縄の輪を手にしたヤマの使者たちの恐ろしい姿を見た。さらに、自らが彼らに捕らえられ、力ずくで連れ去られるのを見た。

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

Greatly distressed, he kept seeing (and crying), “Alas, my mother, my father—today (what has become of me)!” Speaking thus, he was cast in hell into a trough/cauldron of oil.

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

He was being sawn with saws, and below (also) by razor-edged blades; in blind darkness, afflicted with pain, he had pus and blood as his food.

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

For seven years he saw that dead-souled one in the state of a pukkasa. Day after day in hell, he is burned; elsewhere he is cooked.

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

Elsewhere he is wearied and tormented; elsewhere he is struck down and cut; elsewhere he is treated with caustics and set ablaze; elsewhere he is battered by cold winds.

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

Thus a single day there in hell amounted to a hundred years. Likewise, there he ‘lived’ a hundred years in hell, (handled) by the attendants/executioners.

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

そののち地に打ち倒され、彼は糞を食らう犬として生まれた。吐瀉物を糧とし、寒さに灼かれて、ただ一月のうちに死んだ。

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

ついで彼は（衆生が）驢馬、象、猿、猛獣の身を受けるのを見た。さらに山羊、猫、鷺の身、また牛、鳥、虫の身をも見た。

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

彼は（衆生が）魚、亀、猪、山嵐、雄鶏、鸚鵡となるのを見た。九官鳥、さらには不動の（植物のごとき）もの、また蛇や他の有身の生類をも見た。

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

日ごとに彼は生きとし生けるものの出生を見た。悲嘆に責められつつ、かくして満百年のあいだ見守り続けた。

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

かくして、卑しき生のあいだに、そこでは満百年が過ぎ去った。ある時、その王は自らの血統より生まれた者を見た。

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

彼がそこにいる間に、賭博によってその王国さえ失われ、妻も連れ去られ、息子もまた奪われた。彼はただ独り、森へと入って行った。

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

そこで彼は、口を大きく開けた恐るべき獅子が、呑み込まんとして近づくのを見た。さらにシャラバ（śarabha）も共にいた。

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

そしてまた彼も呑み込まれた。されど彼は妻を嘆き始めた。「ああ、シャイヴィヤーよ！今日はどこへ行ってしまったのか。私をここに悲しみのうちに置き去りにして。」

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

また彼は、自らの妻と息子とを見た。（彼女は言った。）「お救いください、ハリシュチャンドラよ！賭博があなたと何の関わりがありましょう、主よ。」

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

（彼女は言った。）「あなたの息子は、あなたの妻シャイヴィヤーと共に、嘆くべき境遇に至りました。」しかし彼は、幾度も幾度も走り回ったが、もはや彼らを再び見ることはなかった。

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

そのとき天界に在した王は、再び見た――髪をほどき、みじめで衣をまとわぬ一人の女が、力ずくで引きずられてゆくのを。

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

彼女は「嗚呼、嗚呼！」と叫び、たびたび「お救いください！」と呼びつつ嘆き悲しんだ。すると彼はまたそこで見た――これらすべてがダルマラージャ（閻魔）の命によって起こっていることを。

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

中空より嘆きの声がして、「ここへ来たれ、王よ」と告げた。汝のために――王よ――ヴィシュヴァーミトラが閻魔（ヤマ）に嘆願していたのである。

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

かく語り終えると、その大いなる主は蛇の投げ縄に縛られて連れ去られた。ヴィシュヴァーミトラのこの行いは、シュラーダデーヴァによって語られた。

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

その場にあっても、彼の苦悩はアダルマより生じたもののように増大することはなかった。これらはすべて、夢のうちに（彼に）示された彼の諸相であった。

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

彼はそれら一切の状態を十二年のあいだ体験した。十二年が過ぎると、従者たちに力ずくで連れ去られていった。

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

彼は姿を現したヤマを見た。ヤマは王に告げた。「大魂なるヴィシュヴァーミトラの怒りは、退けがたい。」

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

「そのカウシカ（ヴィシュヴァーミトラ）は、汝の子の死さえも招くであろう。人間界へ赴き、残る悲苦の分をまことに味わえ。そこへ行けば、王の中の最勝者よ、汝の安寧は成就する。」

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

十二年が過ぎ、悲苦の終わりに、王はヤマの使者に追い立てられて中空より落下した。

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

ヤマの世界から落ちて、彼は恐怖の渦の中で目覚めた。「ああ、なんと痛ましい！」と思い、傷にアルカリを塗られたかのような苦痛を味わった。

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

夢の中で、終わりの見えぬ大いなる悲嘆を見た。だがその夢に見たものは――我にとって十二年が過ぎ去ることを意味するのか。

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

動揺して、そこに立つプッカサたちに「（彼／彼女）は行ってしまったのか」と問うた。居合わせた者のうちある者は「否」と答え、他の者もまた同様に言った。

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

これを聞いて王は悲嘆し、ついで諸神に帰依した。「願わくは諸神よ、我とŚaivyāと幼子とに安寧を授けたまえ。」

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

大いなるダルマに敬礼し、定めを司る者（ヴィダートリ）たるクリシュナに敬礼する。（また）高きと低きとを統べる主、清浄なる者、太古なる者、不滅なる者に敬礼する。

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

ブリハスパティよ、汝に敬礼し、またヴァーサヴァ（インドラ）にも敬礼する。そう言い終えると、その王はプッカサたちの務めの仕事に従事した。

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

屍を値踏みし売買しているうちに、彼の記憶は再び失われた。汚れ、髪はもつれ、顔は暗く、棍棒を携えた王は、惑乱して震えおののいた。

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

息子も妻も、もはや彼の記憶の及ぶところにはなかった。国を失って心は折れ、その時彼は火葬場に住していた。

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

そのとき、その王の妃が泣き叫びながら到来し、わが子を抱えていた――その子は蛇に噛まれて、まことに死していた。

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

「ああ、わが子牛よ！ ああ、わが子よ！ おお、幼子よ！」と、彼女は幾度も幾度も叫んだ。やせ衰え、青白く、うなだれ、頭髪は汚れて塵にまみれていた。

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

王妃は言った。「ああ、王よ——今日、この子をご覧ください。月のような幼子が地に横たわっています。先ほどまで遊ぶ姿が見られたのに、邪悪な蛇に殺されてしまいました。」

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

彼女の嘆きの声を聞くや、王は「きっとムリタカンバラーに違いない」と思い、急いでそこへ赴いた。

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

しかし王は、泣き崩れるその人が自らの妃であると見分けられなかった。長い別離にやつれ、まるで新たに生まれた女のように、すっかり変わり果てていたからである。

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

王の娘である彼女もまた王を認めなかった。かつては麗しい髪をたたえていた王は、今や髪がもつれ、枯れ木のように見えた。

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

また彼は、黒い布の上にいる幼子が毒蛇に苦しめられ、しかも王者の徴を備えているのを見て、憂いに満ちた思案へと沈んだ。

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

ああ、いかに痛ましいことか。ある王にとって—この子はある王統に生まれながら、残酷なるクリターンタ（死）によって、わずかな（生の）望みとともに奪い去られてしまった。

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

このように母の膝に横たわる幼子を見て、蓮華の眼をもつ少年ローヒターシュヴァのことが、ふたたび我が記憶に甦った。

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

我が愛し子もまた、まさにこの年頃に達していたであろう——恐るべきクリターンタ（死）の権能に奪われさえしなければ。

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

王妃は言った。「ああ、我が子よ！いかなる罪を思い悩んだゆえに、この大いなる恐るべき悲嘆が我らに降りかかったのか——その終わりすら見いだせぬものよ。」

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

「主よ、王よ！この苦しみの中で私を慰めもせず、どうして人は、いずこにあろうとも、どの場所に留まろうとも、平静でいられましょうか。」

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

「王国の喪失、友の離反、妻子を売ること——ああヴィディ（定め）よ！王なる聖仙ハリーシュチャンドラに、汝が為さなかったことが何かあろうか。」

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

彼女の言葉を聞くや、王は平静を揺さぶられた。愛する王妃と、死へと赴いた我が子を見認め、悲嘆に呑み込まれた。

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

「ああ、まさしくこれはŚaivya、そしてこれはあの子だ！」と叫び、悲しみに灼かれて泣き、彼もまた気を失って倒れた。

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

そして彼女は彼を認め、あの有様で倒れているのを見て、自らも気を失った。苦悩に打たれ、地に崩れ落ちて身動きしなかった。

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

意識を取り戻すと、王と王妃は人々とともに嘆き悲しんだ――苦悩に灼かれ、悲しみの重みに打ち砕かれて。

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

王は言った。「ああ、我が子よ！その柔らかな顔――自らの眼、眉、小さな鼻を備え――それがこの哀れな父の顔を見つめるのに、なぜ我が心は裂けぬのか。」

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

甘く「父上、父上！」と呼び、自ら進んで来たその者を——いま私は誰を抱きしめ、愛ゆえに「わが子よ、わが子よ」と呼べばよいのか。

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

小さな膝が地の黄褐の塵を巻き上げて——その塵で、私の上衣も膝も身も、再び誰によって汚されるのか。

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

我が身の肢とその細部より生まれ、心と思いを喜ばせた——ああ、わが子よ——この悪しき父である私は、ただの物のようにお前を売ってしまった。

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

我が全王国が—大いなる財宝と資源もろとも—奪われたのち、さらに我が子は運命という残酷な蛇に噛まれた。

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

運命の蛇に噛まれた我が子の蓮華のごとき顔を見つめたその時でさえ、今の私は、あの恐るべき毒により盲目となったかのようだ。

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

ただ一言を発すると、彼はその子を抱き上げた。涙に声が詰まり、抱きしめたまま身じろぎもせず、失神に打たれて地に倒れた。

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

王妃は言った。「この方こそ人中の虎—その声そのものによって知られる。学匠の心に月のごとく輝くハリシュチャンドラである。これに疑いはない。」

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

またその鼻は高く、先端が前方でわずかに下がり、歯は蕾のようであった—これらは名声高き大心の士の相貌であった。

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

「なぜ今日、人の主たるあのお方が火葬場に来られたのか。」子への悲嘆をひとまず退け、彼女は夫が倒れているのを見た。

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

激しく動揺し、驚愕し、惨めに打ちひしがれ—夫と子に関わる災厄に苦しめられつつ—あたりを見回すと、夫の忌まわしい杖（卑賤の役目において携える杖）を見いだした。

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

それゆえ、目の大きいその婦人は、彼がチャンダーラの境遇にふさわしいかのように見えたのを見て、茫然自失となった。やがて少しずつ正気を取り戻し、喉を詰まらせた声で語った。

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

恥を知れ――おお運命よ――（皮肉にも）「あまりに慈悲深い」などと言われ、節度なく憎むべきものよ。おまえは、神にも比すべき輝きをもつこの王を、シュヴァパーカ（賤民）の境遇へと落としたのだ。

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

王国の喪失、友の離反、妻子の売却――それらを引き起こした後でさえ、なお満足しないのか。この王はついにチャンダーラにされてしまった。