Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्

かくして『シュリー・クールマ・プラーナ』後分の『シャットサーハスリー・サンヒター』において第四十二章は終わる。スータは語った。ナーラーヤナの御口より説き出された真実の霊智を聞き終えたのち、聖仙たちは主なる神—クールマ（亀）の姿をとられた御方—に問いを発した。

Verse 2

मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च

仙人たちは言った。「あなたは私たちに、ダルマと解脱（モークシャ）へ導く智を詳しく説き、さらに諸世界の創造の広がり、王統の系譜、そして連綿と続くマヌヴァンタラをも語られました。」

Verse 3

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्

おおマーダヴァよ、いまこそ私たちにプラティサルガ――二次の創造――を説くべきです。おお衆生の主、過去と未来を統べる御方よ、かつて宣言されたとおりに語ってください。

Verse 4

सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्

スータは語った。そのとき彼らの言葉を聞くや、亀の姿を帯びた福徳の主――大いなるヨーギー――は、あらゆる存在の還帰と再吸収（プラティサンチャラ）について説き始めた。

Verse 5

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

クールマ神は言った。「このプラーナにおいて、プラティサンチャラ（融解・帰滅）は四種として説かれる。すなわち、常住（ニティヤ）、時に応じるもの（ナイミッティカ）、自然・元素的（プラークリタ）、そして究竟（アーティヤンティカ）である。」

Verse 6

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः

この世において常に見られる衆生の滅び――それこそが、仙人たちにより「常住（ニティヤ）」と称され、プラティサンチャラ、すなわち繰り返し起こる帰滅と名づけられる。

Verse 7

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः

カルパの終わりには、梵天より生ずると称される臨時の滅（ナイミッティカ・プララヤ）が起こる。賢者たちは、この三界すべての再顕現たるプラティサルガ（第二の創造）を説き明かした。

Verse 8

महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः

マハットに始まり、ヴィシェーシャ（特化した諸要素）に至る展開の連鎖が滅尽へと帰するとき、これを「プラークリタ・プラティサルガ」と呼ぶ――時（カーラ）を観ずる者たちはこのように説く。

Verse 9

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः

解脱の智によって、ヨーギーが至上我パラマートマンに究竟して融解することが説かれる。この滅とその後の再創造は、時（カーラ）を観想する二度生まれの賢者たちによって語られる。

Verse 10

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः

ここでは、究竟の滅（アーティヤンティカ・プララヤ）が、その成就の手段とともに説き明かされた。今より、臨時の滅（ナイミッティカ・プララヤ）を要約して汝らに語ろう。

Verse 11

चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः

四ユガ（チャトゥルユガ）千回の終わりに大いなる還滅の巡りが到来すると、プラジャーパティは衆生を再び生み出すことに着手し、万類を自らのアートマンに安住するものとして立て直した。

Verse 12

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी

そののち、恐るべき無雨の旱魃が起こる――激しく、百年にわたり――衆生を衰耗させ、凄惨にして一切の生きものを滅ぼす。

Verse 13

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

ついで、地上にある精気の乏しい、生命力の弱い生類は、まず先に溶け失せ、地の状態へと帰してゆく（地の元素に吸収される）。

Verse 14

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः

七つの光線の車となって、太陽は立ち昇る。光芒で水を飲み尽くし、その輝きは耐えがたきほどとなる。

Verse 15

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

その七つの光線は大海の水を飲み尽くす。その摂取に養われて燃え輝き、まことに七つの太陽となる。

Verse 16

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा

やがてそれらの光線は七つの太陽となり、四方に燃え広がる。火の舌のごとく、この四界の世界すべてを焼き尽くす。

Verse 17

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

おお婆羅門たちよ、その七つの太陽は光線を上にも下にも放ち、あらゆる方角に遍満する。彼らは、劫（ユガ）の終わりに起こる火の灼熱の威力をもって赫々と燃え輝く。

Verse 18

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

それらの太陽は、水の湿りによって燃え立ち、幾千もの光線を帯びて、天を覆うように立ち、地を焼き尽くす。

Verse 19

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत

やがて彼らの熱威によって大地は焼かれ、山々・河川・大海・諸島に至るまで、あらゆる潤いを失い、完全な乾きの状態となった。

Verse 20

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्

それは四方すべて、輝き絶えぬ光線によって完全に包まれた。下にも上にもまとわりつき、また横の諸方角にも広く覆い尽くした。

Verse 21

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत

万物が太陽の火によって燃え起こされ、互いに交じり合うとき、一つに帰したものは、まことにただ一つの炎となる。

Verse 22

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा

彼は一切世界の滅尽をもたらすその火となり、巨大な螺旋のごとく巻きつつ、自己の内なる威光によってこの四重の世界すべてを焼き尽くす。

Verse 23

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते

やがて、動くものも動かぬものも一切が融け尽くしたとき、樹も草もない大地が現れ、亀神クールマの背に安住して輝き出る。

Verse 24

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः

満ち満ちた全世界は、燃えさかる炉のように輝く。まことに、万物は再びことごとく燃え立ち、四方はその炎で満たされる。

Verse 25

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

パーターラに住む一切の存在も、大海に入ったものも、そののち溶け去り、地の状態へと移って、地大のうちに吸収される。

Verse 26

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः

諸島（ド्वीーパ）と山々、広大なヴァルシャ、さらには大海までも灰と化したのち、七重の本性をもつ主なる火は、プララヤ（大滅）の時に統べる力として立ち現れる。

Verse 27

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

大地に依りて燃え盛る、点ぜられし火は、四方より海より、河より、また地下の界より水をことごとく飲み尽くした。

Verse 28

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः

ついでサṃヴァルタカ—宇宙滅尽の火—は、ルドラの火焔の威力によりその烈しさを増し、巨山をも越えて諸世界を焼き尽くす。

Verse 29

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति

その神なる主は大地を焼き尽くしたのち、ラサータラをも乾き尽くさせた。下より大地を焼き尽くして、ついには上方へと、天界さえも焼かん。

Verse 30

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु

ここに、サṃヴァルタカ—滅尽の火—の炎の舌は、百由旬、千由旬、さらには万由旬にも及んで立ち上がる。

Verse 31

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः

そのとき、カーラルドラに駆り立てられし赫々たるものは、ガンダルヴァとピシャーチャを、またヤクシャ、ナーガ／ウラガの蛇族、そしてラークシャサを焼き尽くす。

Verse 32

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्

時そのもの—全宇宙を身とするもの—は時の火となり、ブールローカ、ブヴァルローカ、スヴァルガローカ、そしてマハルローカをも余すところなく焼き尽くす。

Verse 33

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते

これらの世界が火に遍く満たされ—横に広がり、上へと立ちのぼるとき—その燃えさかる光輝に入り、この全宇宙は次第に灼熱の鉄球のようとなり、その時、分かたれぬ一つの光として現れる。

Verse 34

ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः

そのとき天空に、稲妻に飾られ、象の群れの轟きのごとく鳴り響く、恐るべきサンヴァルタカの嵐雲が起こる。

Verse 35

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः

あるものは青蓮のごとく暗く、あるものは淡きクムダの花に似、あるものは煙の色を帯び、またあるものは黄金の黄に輝いていた。

Verse 36

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे

あるものは驢馬の色を帯び、あるものはラック樹脂の汁の色に似る。あるものは法螺貝と茉莉花のように白く、またあるものは茉莉花にコール（眼墨）を混ぜたように暗く染まっていた。

Verse 37

मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

ある雲は黒き石のごとく、ある雲は鳩に似る。あるものは赤きインドラゴーパ虫のように、あるものは黄なる雄黄のように見え、またある雲は天に立ちのぼり、インドラの弓――虹の姿を帯びる。

Verse 38

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः

あるものは山のごとく、あるものは象の群れに比すべきであった。ほかは燃える炭の堆のように見え、またあるものは魚群の中の最も雄々しき者のごとし。多様な姿をなし、恐るべき相を帯び、凄まじい雷鳴のごとき声で轟いた。

Verse 39

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत

そのとき、すべての水を宿す雲は天の広がりを満たした。ついで、太陽より生じ、轟き吼える恐るべき雨雲どもは、七重の陣をなして集まり、まことにその火を鎮めた。

Verse 40

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्

ついでその雨雲は、大洪水のごとく激しい雨をここに注いだ。その甚だ恐ろしく不吉な降雨によって、万物は滅ぼされ、火さえも消し去られた。

Verse 41

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः

そして大いなる降雨が激しく始まると、世界はことごとく水に満たされる。水に圧倒されて、火の原理はそのとき水の中へと入り――火は退き、因なる元素へと吸収されるかのようである。

Verse 42

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः

そして火が消え失せると、幾百年ものあいだ、壊滅（プララヤ）より生じた雲が諸世界を氾濫させ、大いなる水の奔流で大地を覆い尽くす。

Verse 43

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः

自生主スヴァヤンブーに促されて、激流はこの世界のすべてを満たし尽くした。まるで大海が圧倒的な洪水となって、自らの汀を越えてうねり出るかのように。

Verse 44

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः

山々と島々を伴う大地は、しだいに水に覆われてゆく。太陽の光線に吸い上げられた水は雲にとどまり、やがて再び地上に降り注ぎ、それによって海は満たされ直す。

Verse 45

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति

そのとき海はことごとく自らの汀を越え、山々は溶け去り、大地そのものが水中へ沈み込む。

Verse 46

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः

その恐るべき一つの大海のみが残り、動くものも動かぬものも滅び尽くしたとき、神なる主・プラジャーパティはヨーガの眠り（ヨーガ・ニドラー）に入り、静かに横たわって憩われた。

Verse 47

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः

大聖仙たちは、四つのユガの一循環が千回満ちるまでを一カルパと説く。いま進行するカルパはヴァラーハ・カルパであり、その広大な展開はすでに詳述された。

Verse 48

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः

またカルパは数知れず、ブラフマー・ヴィシュヌ・シヴァの本性を帯びる。まことに、時を観じ見極める牟尼たちがプラーナに説き明かした。

Verse 49

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः

サットヴァのカルパでは、ハリ（ヴィシュヌ）の栄光がいっそう大いなるものとなる。タマスのカルパでは、ハラ（シヴァ）の栄光と説かれる。ラジャスのカルパでは、プラジャーパティ（ブラフマー）の栄光である。

Verse 50

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः

いま進行するこのカルパはヴァラーハ・カルパと呼ばれ、サットヴァ的であると見なされる。ほかにもサットヴァのカルパはあるが、その中で我は特別に受け入れ、深く結ばれている。

Verse 51

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्

禅定と苦行と真の智を得て、それらの修行に堅く住するヨーギーたちは、ギリーシャ（シヴァ）と、また我をも礼拝することにより、かの至上の境地へ到達する。

Verse 52

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु

我は—サットヴァの徳に安住し—マーヤーを司り、また自らもマーヤーより成る者として、この宇宙が滅尽して一つの大海となるとき、ヨーガの眠り（ヨーガニドラー）に入る。

Verse 53

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा

大いなる魂の聖仙たちは、衆生が眠る時に我を観る。人の世にありながら、苦行（タパス）とヨーガの眼によって見通すのである。

Verse 54

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्

我は古の至上のプルシャ（プラーナ・プルシャ）—ブーとブヴァの源であり遍満する者、起源にして全能の主である。我は千の足を持つ者、栄光ある者—千の光線、千の眼を持つ者。

Verse 55

मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्

我自らが聖なるマントラであり、祭祀の火である。我はブラーフマナであり、牛であり、クシャ草と供木である。我は灌水の器であり、柄杓である。我はソーマであり、またギー（グリタ）でもある。

Verse 56

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्

彼はサンヴァルタカ（Saṃvartaka）、大いなる魂—清浄そのものであり、至上の栄光である。彼はヴェーダであり、ヴェーダによって知らるべき義である。彼は自在の主、護り手、ゴーパティ（衆生と牛の主）であり、またブラフマーの口そのものである。

Verse 57

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः

汝はアナンタ（Ananta）—無尽なる者、ターラカ（Tāraka）—救済し渡す者、ヨーギン、そして求道者たちの至上の帰趣にして最勝の依処。汝はハンサ（Haṃsa）—万有の内に動く内なるアートマン、汝はプラーナ（Prāṇa）—生命の息、汝はカピラ（Kapila）。汝は全宇宙を身とする永遠にして太古の御者。

Verse 58

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

我はクシェートラジュニャ（Kṣetrajña）—場を知る者、プラクリティ（Prakṛti）であり、また時（カーラ）である。我は宇宙の種子であり、またアムリタ（Amṛta）—不死でもある。我は母であり父であり、我はマハーデーヴァ（Mahādeva）。我を離れて他に何ものも存在しない。

Verse 59

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति

ナーラーヤナ（Nārāyaṇa）—太陽のごとく輝くプルシャ（Puruṣa）、諸世界の守護者、その身こそヨーガの相—そのような我を、ヨーガに安住する行者たちは観ずる。アートマンを悟りて、彼らは不死へと至る。