Adhyaya 4

Verse 1

श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातर: कविम् । यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥

シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。ナバガの子ナーバーガは師のもとに長く留まっていた。ゆえに兄弟たちは、彼は家住者（グリハスタ）にならず戻らぬと思い、彼の取り分を残さず父の財産を分け合った。やがてナーバーガが梵行者（ブラフマチャーリー）としてグルクルから帰ると、彼らは彼の分として父そのものを与えた。

Verse 2

भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव । त्वां ममार्यास्तताभाङ्‍क्षुर्मा पुत्रक तदाद‍ृथा: ॥ २ ॥

ナーバーガは尋ねた。「兄弟よ、父の財産から私に何を分けたのか。」年長の兄たちは言った。「お前の取り分は父だ。」そこでナーバーガが父のもとへ行き、「父上、兄たちはあなたを私の取り分として与えました」と告げると、父は答えた。「我が子よ、彼らの欺きの言葉を頼るな。私はお前の所有物ではない。」

Verse 3

इमे अङ्गिरस: सत्रमासतेऽद्य सुमेधस: । षष्ठं षष्ठमुपेत्याह: कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥

父は言った。「アンギラの子孫たちは今日、大いなるサットラ祭を行っている。彼らは実に聡明だが、詩人よ、六日ごとに祭式の務めで迷い、日々の定められた行為に誤りを犯すのだ。」

Verse 4

तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥

ナーバーガの父は言った。「あの大聖たちのもとへ行き、ヴァイシュヴァデーヴァに関するヴェーダの讃歌を二つ誦せよ。彼らが祭儀を終えて天界へ向かうとき、祭儀の残りの財を汝に与えるであろう。ゆえに急いで行け。」

Verse 5

तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥

ナーバーガは父の教えのとおりに行い、聖仙たちのもとで讃歌を誦した。するとアンギラーの系統のリシたちは、祭儀の残りの財をすべて彼に与え、自らは天界へと去った。

Verse 6

तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुष: कृष्णदर्शन: । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥

ナーバーガが財を受け取っていると、北方から黒い姿の男が来て言った。「この祭場の財はすべて我がものだ。」

Verse 7

ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानव: । स्यान्नौ ते पितरि प्रश्न‍: पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥

ナーバーガは言った。「これはリシたちが私に与えた財だ。」黒い姿の男は答えた。「ならば汝の父に問おう。彼が裁定する。」こうしてナーバーガは父に尋ねた。

Verse 8

यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषय: क्‍वचित् । चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देव: सर्वमर्हति ॥ ८ ॥

父は言った。「祭場に残るものはすべて、リシたちがルドラ神（シヴァ）の取り分として定めた。彼は万物にふさわしい神である。ゆえに祭場の一切はルドラのものだ。」

Verse 9

नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् । इत्याह मे पिता ब्रह्मञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥

そこでナーバーガは主シヴァに礼拝して言った。「崇拝すべき主よ、この供犠の場にある一切の財はあなたのものです。これは我が父なるバラモンの断言です。ゆえに私は頭を垂れ、あなたの慈悲を乞い願います。」

Verse 10

यत् ते पितावदद् धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे । ददामि ते मन्त्रद‍ृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥

ルドラは言った。「汝の父がダルマとして語ったことは真実であり、汝もまた同じ真実を語っている。ゆえに、ヴェーダのマントラを知る我は、永遠なるブラフマンの超越智を汝に授けよう。」

Verse 11

गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् । इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सल: ॥ ११ ॥

主シヴァは言った。「我が供犠に残った財をすべて汝に与える。受け取れ。」そう告げると、ダルマを愛する至高のルドラはその場から姿を消した。

Verse 12

य एतत् संस्मरेत् प्रात: सायं च सुसमाहित: । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मन: ॥ १२ ॥

朝夕に心をよく統一して、この物語を聞き、唱え、あるいは想起する者は、必ずや賢者となり、ヴェーダ讃歌に通じ、自己覚悟の道に熟達する。

Verse 13

नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवत: कृती । नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहत: क्‍वचित् ॥ १३ ॥

ナーバーガからマハーラージャ・アンバリーシャが生まれた。彼は大いなるバガヴァタ、功徳に名高い至高の献身者であった。たとえ誤りなきバラモンに呪われても、その呪いは彼に触れることすらできなかった。

Verse 14

श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमत: । न प्राभूद् यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्यय: ॥ १४ ॥

王は言った。「おおバガヴァーンよ、私は賢明なる王仙マハーラージャ・アンバリーシャの物語を聞きたい。抗し難いブラーフマナの呪詛、すなわちブラフマ・ダンダが、なぜ彼には効かなかったのか、実に驚くべきことだ。」

Verse 15

श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥

シュカデーヴァは語った。最も幸運なるマハーラージャ・アンバリーシャは、七つの島々から成る全地の統治と、尽きることなき無量の繁栄を得た。だが彼は、それらが物質に属し、夢のようにやがて滅びると知っていたため、少しも執着しなかった。また、奉愛なき者はそのような富を得るほど、物質自然の闇（タマス）へといよいよ沈むことを悟っていた。

Verse 16

श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥

シュカデーヴァは語った。最も幸運なるマハーラージャ・アンバリーシャは、七つの島々から成る全地の統治と、尽きることなき無量の繁栄を得た。だが彼は、それらが物質に属し、夢のようにやがて滅びると知っていたため、少しも執着しなかった。また、奉愛なき者はそのような富を得るほど、物質自然の闇（タマス）へといよいよ沈むことを悟っていた。

Verse 17

वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥

マハーラージャ・アンバリーシャは、至上主バガヴァーン・ヴァースデーヴァと、その献身者である聖者たちへの大いなるバクティを持っていた。その奉愛ゆえに、彼は全宇宙を石ころ一つのように取るに足らぬものと見なした。

Verse 18

स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने द‍ृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥

マハーラージャ・アンバリーシャは、心を常にクリシュナの蓮華の御足に据え、言葉をヴァイクンタの徳の讃嘆に用い、手をハリの寺院の清掃などの奉仕に用い、耳をアチュタの聖なる物語を聴くことに捧げた。目はムクンダのムールティ、寺院、ダーマを拝し、触覚は主のバクタたちの身体に触れてサットサンガを得、嗅覚は主に捧げられたトゥラシーの香りを味わい、舌は主のプラサーダをいただいた。足はティールタと寺院へ歩み、頭はフリシーケーシャに礼拝し、あらゆる欲求はダースヤ・セーヴァへと向けられ、感官の満足のためではなかった。こうして諸感覚を奉愛に捧げ、主への愛著を増し、物質的欲望から完全に解放された。

Verse 19

स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने द‍ृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥

マハーラージャ・アンバリーシャは、心を常にシュリー・クリシュナの蓮華の御足に据え、言葉をヴァイクンタの主の徳を讃える讃歌に、手をハリの寺院の清掃などの奉仕に、耳をアチュタの聖なるカターを聴聞することに捧げた。眼はムクンダの御神像と寺院・ダーマのダルシャナに、触覚はバクタたちの身体に触れることに、嗅覚は主に捧げられたトゥラシーの香りに、舌はバガヴァーンのプラサーダを味わうことに用いた。足はハリの聖地クシェートラへの巡礼に、頭はフリシーケーシャの御足に礼拝に、そしてあらゆる欲求はダースヤ・セーヴァへ—感官享楽のためではなく—捧げられ、こうしてウッタマシュローカに依るバクティの愛着（ラティ）は増大した。

Verse 20

स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने द‍ृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥

マハーラージャ・アンバリーシャは、心をクリシュナの蓮華の御足に、言葉をヴァイクンタの徳の叙述に、手をハリの寺院を清めるなどのセーヴァに、耳をアチュタのサット・カターの聴聞に捧げた。眼はムクンダの御神像とダーマのダルシャナに、触覚はバクタの身体に触れることに、嗅覚は御足に捧げられたトゥラシーの香りに、舌は主に捧げられたプラサーダを味わうことに用いた。足はハリのクシェートラへ向かい、頭はフリシーケーシャに礼拝し、あらゆる欲求はダースヤ・セーヴァへ—感官の欲望のためではなく—委ねられ、ウッタマシュローカに依るバクティのラティは増大した。

Verse 21

एवं सदा कर्मकलापमात्मन: परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहित: शशास ह ॥ २१ ॥

このように、王としての定められた務めを行うにあたり、マハーラージャ・アンバリーシャはその行為の果報を常に、万祭の主であり感官を超越するバガヴァーン・アドホークシャジャに全身全霊で捧げた。主に忠実なブラーフマナたちの助言に従い、彼は地上を滞りなく治めた。

Verse 22

ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणै: । ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि- र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ २२ ॥

サラスヴァティー川が流れる乾いた地において、マハーラージャ・アンバリーシャは、豊かな荘厳と相応しい供具、そしてブラーフマナへの正当なダクシナーを備えて、アシュヴァメーダ・ヤジュニャなどの大祭を執り行い、万祭の主イーシュヴァラを満足させた。その祭儀は、ヴァシシュタ、アシタ、ガウタマらの大聖仙がリトヴィジュとして監督した。

Verse 23

यस्य क्रतुषु गीर्वाणै: सदस्या ऋत्विजो जना: । तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यद‍ृश्यन्त सुवासस: ॥ २३ ॥

マハーラージャ・アンバリーシャの催した祭儀では、 सभाの人々とリトヴィジュの祭官たちは華麗な衣をまとい、姿はまるでデーヴァのようであった。彼らは熱心に、ヤジュニャが正しく執り行われるよう見守った。

Verse 24

स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रिय: । श‍ृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४ ॥

マハーラージャ・アンバリーシャの国の民は、至上主ウッタマシュローカの栄光ある御業を常に聞き、詠唱していた。ゆえに、半神たちにも愛される天界をさえ望まなかった。

Verse 25

संवर्धयन्ति यत् कामा: स्वाराज्यपरिभाविता: । दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यत: ॥ २५ ॥

ムクンダへの奉仕から生じる超越的歓喜に満たされた者は、シッダたちにも稀な成就にさえ関心を抱かない。心奥に常にクリシュナを観ずる献身者の至福は、それらでは増さないからである。

Verse 26

स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिव: । स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान्शनैर्जहौ ॥ २६ ॥

このように、この地上の王マハーラージャ・アンバリーシャは、苦行を伴うバクティ・ヨーガを修し、自らの本分の働きによってハリを喜ばせつつ、次第に一切の物質的欲望を捨て去った。

Verse 27

गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादि- ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥

マハーラージャ・アンバリーシャは、家と家事、妻子、友人や親族への執着を捨て、最上の象、麗しい戦車・車・馬、尽きぬ宝玉、装身具、衣、そして尽蔵なき宝庫への執心をも、すべてを仮の物質と見て断った。

Verse 28

तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् । एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम् ॥ २८ ॥

マハーラージャ・アンバリーシャの混じりけなき一途な信愛に大いに満悦された至上主は、敵に恐怖を与え、常に献身者を守護する御自身の円盤、ハリ・チャクラを王に授けられた。

Verse 29

आरिराधयिषु: कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया । युक्त: सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥

主シュリー・クリシュナを礼拝するため、マハーラージャ・アンバリーシャは徳の等しい王妃とともに、一年にわたりエーカーダシーとドヴァーダシーの誓戒を守った。

Verse 30

व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषित: । स्‍नात: कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत् ॥ ३० ॥

誓戒の終わり、カールティカ月に三夜断食し、カーリンディー（ヤムナー）で沐浴してから、マドゥヴァナでハリを礼拝した。

Verse 31

महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥

マハーアビシェーカの規定に従い、マハーラージャ・アンバリーシャはあらゆる供具を整えて、シュリー・クリシュナの御神像に沐浴の儀を行い、上質の衣、宝飾、芳香の花鬘などで荘厳した。心を主に向けてケーシャヴァを礼拝し、物欲なき福徳深いブラーフマナたちもまた、信愛をもって敬った。

Verse 32

महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥

マハーアビシェーカの規定に従い、マハーラージャ・アンバリーシャはあらゆる供具を整えて、シュリー・クリシュナの御神像に沐浴の儀を行い、上質の衣、宝飾、芳香の花鬘などで荘厳した。心を主に向けてケーシャヴァを礼拝し、物欲なき福徳深いブラーフマナたちもまた、信愛をもって敬った。

Verse 33

गवां रुक्‍मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥

その後、マハーラージャ・アンバリーシャは家に来た客人、とりわけ聖なるブラーフマナたちを満足させた。彼は、角に金を被せ、蹄に銀を施し、美しい衣で飾られ、乳房に乳が満ち、温和で若く麗しく、子牛を伴う牛を六十クロール施した。さらにまず二生者たちに最上の美味なる食を供し、彼らが満ち足りて許可を与えると、彼はエーカーダシーの断食を終えるパーラナを行おうとした。まさにその時、強大な神通力をもつドゥルヴァーサー牟尼が、招かれざる客として現れた。

Verse 34

गवां रुक्‍मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥

その後、マハーラージャ・アンバリーシャは自邸に来たすべての客、とりわけ聖なるブラーフマナたちを満ち足らせた。彼は、角に金を被せ、蹄に銀を施した牛を六十クロール施与した。牛たちは美しい衣で飾られ、乳房は乳で満ち、性は温和で、若く麗しく、子牛を伴っていた。さらに王はまずブラーフマナたちに最上の美味なる食を供し、彼らが満足して許可を与えると、エーカーダシーの斎戒を終えるパーラナを行おうとした。まさにその時、招かれざる客として大いなる力をもつドゥルヴァーサ仙が現れた。

Verse 35

गवां रुक्‍मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥

こうしてマハーラージャ・アンバリーシャは客、とりわけブラーフマナたちを満足させ、金の角と銀の蹄をもつ牛を六十クロール施与した。最上の食で彼らをもてなし許可を得て、エーカーダシーのパーラナを行おうとしたその瞬間、ドゥルヴァーサ仙が招かれざる客として現れた。

Verse 36

तमानर्चातिथिं भूप: प्रत्युत्थानासनार्हणै: । ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागत: ॥ ३६ ॥

王は招かれざる客ドゥルヴァーサ仙を立って迎え、座と礼拝の品々を捧げた。ついでその足もとに座し、食事をお受けくださるよう謹んで願い出た。

Verse 37

प्रतिनन्द्य स तां याञ्चां कर्तुमावश्यकं गत: । निममज्ज बृहद् ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥

ドゥルヴァーサ仙はアンバリーシャ王の願いを喜んで受け入れたが、定めの儀礼を行うためヤムナー河へ赴いた。そこで吉祥なるカーリンディーの水に身を沈め、無相のブラフマンを観想した。

Verse 38

मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति । चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे ॥ ३८ ॥

その間に、ドヴァーダシーの日にパーラナを行うべき時刻は半ムフールタしか残っていなかった。ゆえに法を知るアンバリーシャ王は、この法難のただ中で学識あるブラーフマナたちに相談した。

Verse 39

ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥

王は言った。「ブラーフマナへの敬意の法を踏み越えるのは大きな罪である。しかしドヴァーダシーの時刻にパーラナ（斎戒の明け）を行わぬのも誓戒の瑕である。ゆえに、もし吉祥でアダルマではないと汝らが認めるなら、私はただ水を飲んで斎を明けよう。」ブラーフマナの見解では、水を飲むことは食とも不食とも見なされる。

Verse 40

ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥

私はただ水を飲んでパーラナを行う。ヴィプラたちは、水を飲むことは食とも不食とも言うからである。

Verse 41

इत्यप: प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् । प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव स: ॥ ४१ ॥

こうして水を口にした後、王聖アンバリーシャは心中でアチュタを念じつつ、クル族の最勝者よ、その द्विज（ドゥルヴァーサ）の帰来をただ待った。

Verse 42

दुर्वास यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगत: । राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ४२ ॥

正午の儀礼を済ませて、ドゥルヴァーサ仙はヤムナー河畔から戻った。王は礼を尽くして迎えたが、ドゥルヴァーサは神通により、アンバリーシャが許しなく水を飲んだことを悟った。

Verse 43

मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलानन: । बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३ ॥

なお飢えたドゥルヴァーサ仙は、怒りに身を震わせ、眉をひそめ顔を歪めて、合掌して立つアンバリーシャ王に憤然と言い放った。

Verse 44

अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत । धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिन: ॥ ४४ ॥

ああ、富と栄華に酔いしれたこの残忍な者の振る舞いを見よ。彼はヴィシュヌの帰依者ではなく、財と地位の驕りにより自らを神とみなし、ダルマの法を踏み越えている。

Verse 45

यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्‍त्र्य च । अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥ ४५ ॥

アンバリーシャ王よ、汝は我を客として招き食事へと誘ったが、我に供する前に自ら先に食した。その不作法の報いを、今ただちに示して罰しよう。

Verse 46

एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपित: । तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ४६ ॥

そう言い放つと、ドゥルヴァーサ仙は怒りに燃えて顔を赤くした。頭の結髪をひと束引き抜き、それによってアンバリーシャ王を罰するため、劫末の炎にも似た恐るべきクリティヤを造り出した。

Verse 47

तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् । वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृप: ॥ ४७ ॥

燃えさかるそのクリティヤは三叉戟/武器を手にし、足取りで大地を震わせつつアンバリーシャ王の前へ迫った。だが王はそれを見ても少しも動揺せず、立つ場所から微塵も動かなかった。

Verse 48

प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावक: ॥ ४८ ॥

至高人格神のあらかじめの命により、主の帰依者を守るため、スダルシャナ・チャクラはそのクリティヤをたちまち灰燼に帰した。まるで森の火が怒れる蛇を瞬時に焼き尽くすように。

Verse 49

तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् । दुर्वास दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥ ४९ ॥

自らの企てが無益に終わり、スダルシャナ・チャクラが迫り来るのを見て、ドゥルヴァーサ仙は恐怖に震え、命を守ろうと四方へ走り去った。

Verse 50

तमन्वधावद् भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् । तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षु: प्रससार मेरो: ॥ ५० ॥

森の火災の燃えさかる炎が蛇を追うように、至上主のラターンガ――スダルシャナ・チャクラ――がドゥルヴァーサ仙を追跡した。円盤が背に触れんばかりと見て、彼は須弥山の洞窟へ入ろうと疾風のごとく走った。

Verse 51

दिशो नभ: क्ष्मां विवरान्समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गत: स: । यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥ ५१ ॥

身を守るため、ドゥルヴァーサ仙は四方へ、虚空へ、地上へ、洞窟へ、海へ、三界の守護者たちの諸世界へ、さらには天界へと逃げた。だがどこへ走っても、耐え難きスダルシャナ・チャクラの火勢がただちに追随しているのを見た。

Verse 52

अलब्धनाथ: स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाण: । देवं विरिञ्चं समगाद्विधात- स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२ ॥

恐怖に満ちた心でドゥルヴァーサ仙はあちこちに庇護を求めたが、どこにも拠り所を得られず、ついに神ヴィリンチ（梵天）に近づいて言った。「自生の梵天よ、至上主アジタが遣わした燃えさかるスダルシャナ・チャクラから私をお救いください。」

Verse 53

श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्‍न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥

梵天は言った。「ドヴィ・パラールダの終わり、主の御遊戯が結ばれる時、時の本体たるヴィシュヌは眉をひと動かしするだけで、我らの住処を含む全宇宙を消し去られる。私、バヴァ（シヴァ）、ダクシャ、ブリグをはじめとする大聖者、さらに衆生の主、人間界の主、天界の主に至るまで、皆その至上人格神ヴィシュヌの規定に帰依し、頭を垂れて一切衆生の利益のために御命令を担っている。」

Verse 54

श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्‍न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥

ブラフマー神は言った――ドヴィ・パラールダの終わり、主のリーラーが終息するとき、時の魂たるシュリー・ヴィシュヌは眉をわずかに動かすだけで、我らの住処を含む全宇宙を滅してしまわれる。私やシヴァ、ダクシャ、ブリグら聖者、プラジャーパティ、衆生・人間社会・デーヴァの支配者たちは皆、頭を垂れて至上人格神ヴィシュヌに帰依し、万生の利益のためにその御命令を担うのである。

Verse 55

प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापित: । दुर्वास: शरणं यात: शर्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५ ॥

ヴィリンチ（ブラフマー）に拒まれ、ヴィシュヌのスダルシャナ・チャクラの灼熱に苦しむドゥルヴァーサは、カイラーサに住まうシャルヴァ（シヴァ）に庇護を求めて赴いた。

Verse 56

श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशा: । भवन्ति काले न भवन्ति हीद‍ृशा: सहस्रशो यत्र वयं भ्रमाम: ॥ ५६ ॥

シヴァ神は言った――我が子よ、私やブラフマー、そして自らの偉大さを誤認してこの宇宙を巡る他のデーヴァたちは、至上人格神に対抗しうる力を示せない。主のただ一つの指示によって、無数の宇宙とその住民は時に生じ、時に滅するのだ。

Verse 57

अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥

シヴァは言った――私、サナト・クマーラ、ナーラダ、尊きブラフマー、カピラ、アパーンタラタマ（ヴィヤーサ）、デーヴァラ、ダルマ（ヤマラージャ）、アースリ、マリーチら多くの成就者は過去・現在・未来を知る。だが主のマーヤーに覆われ、その広大さを測り知れない。この宇宙主の武器スダルシャナは、我らにとっても耐え難い。ゆえに至上主ヴィシュヌに帰依せよ—ハリは必ず汝に吉祥を授ける。

Verse 58

अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥

シヴァは言った――私、サナト・クマーラ、ナーラダ、尊きブラフマー、カピラ、アパーンタラタマ（ヴィヤーサ）、デーヴァラ、ダルマ（ヤマラージャ）、アースリ、マリーチら多くの成就者は過去・現在・未来を知る。だが主のマーヤーに覆われ、その広大さを測り知れない。この宇宙主の武器スダルシャナは、我らにとっても耐え難い。ゆえに至上主ヴィシュヌに帰依せよ—ハリは必ず汝に吉祥を授ける。

Verse 59

अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥

我（シヴァ）、サナト・クマーラ、ナーラダ、尊きブラフマー、カピラ、アパーンタラタマ（ヴィヤーサ）、デーヴァラ、ダルマラージャ、アースリ、マリーチら多くの成就者は過去・現在・未来を知る。されど主のマーヤーに覆われ、その幻力の広大さを測り知れぬ。この宇宙の主の武器スダルシャナ・チャクラは我らにも耐え難い。ゆえにハリ＝ヴィシュヌに帰依せよ。必ずや汝に吉祥を授け給う。

Verse 60

ततो निराशो दुर्वास: पदं भगवतो ययौ । वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवास: श्रिया सह ॥ ६० ॥

その後、シヴァに庇護を求めてもなお失意のドゥルヴァーサ仙は、ヴァイクンタ・ダーマへ赴いた。そこにはシュリーニヴァーサなるナーラーヤナが、妃である吉祥女神ラクシュミーとともに住まわれる。

Verse 61

सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतित: सवेपथु: । आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विश्वभावन ॥ ६१ ॥

スダルシャナ・チャクラの火のごとき熱に焼かれ、ドゥルヴァーサ仙は震えながらナーラーヤナの蓮華の御足もとに倒れ伏し、こう申し上げた。「ああアチュタよ、無限の主よ、宇宙を護る御方よ。あなたこそ信徒の至上の願い。私は大いなる罪過の者、どうかお守りください。」

Verse 62

अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवत: प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचितिं विधात- र्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२ ॥

主よ、至上の統御者よ。あなたの無量の威徳を知らず、私はあなたの最愛の भक्त（信徒）を犯しました。どうか慈悲により、その罪の償いを定め、報いから私を救ってください。あなたは万事を成し得ます。地獄に堕ちるべき者でさえ、御名が心に目覚めるだけで救われるのです。

Verse 63

श्रीभगवानुवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रिय: ॥ ६३ ॥

至上主はそのバラモンに言われた。「おお द्विज（再生の者）よ、われはわが भक्त（信徒）に完全に従属し、まるで自立していないかのようである。清らかな भक्तたちがわが心を捉えたゆえ、わが भक्तは愛しい。ましてや、わが भक्तの भक्तはなおさら愛しい。」

Verse 64

नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तै: साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥

おお、最上のバラモンよ。われを唯一の至高の帰依処とする聖なる भक्तたちなくして、わたしは自らの超越の至福も最高の威徳も味わいたいとは思わない。

Verse 65

ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याता: कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥

清らかな帰依者たちは妻や家、子や親族、財、さらには命さえ捨てて、ただわたしにのみ帰依する。どうしてわたしが彼らを見捨てられようか。

Verse 66

मयि निर्बद्धहृदया: साधव: समदर्शना: । वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रिय: सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥

心の奥底でわたしに固く結ばれ、すべてを平等に見る清浄な帰依者たちは、バクティによってわたしを完全に従わせる。貞節な妻が奉仕によって温和な夫を従わせるように。

Verse 67

मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णा: कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम् ॥ ६७ ॥

わたしへの奉仕によってサーローキヤ等の四種の解脱は自ずと得られるが、愛の奉仕に満ち足りたわたしの帰依者はそれすら望まない。まして時に崩れ去る他のはかない幸福など言うまでもない。

Verse 68

साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥

清浄な帰依者は常にわたしの心の奥底にあり、わたしもまた清浄な帰依者の心に常に在る。彼らはわたし以外を知らず、わたしもまた彼ら以外を、ほんのわずかも知らない。

Verse 69

उपायं कथयिष्यामि तव विप्र श‍ृणुष्व तत् । अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् । साधुषु प्रहितं तेज: प्रहर्तु: कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९ ॥

ブラーフマナよ、汝を守るための方策を告げよう、よく聞け。マハーラージャ・アンバリーシャを冒涜したことで、汝は自らの魂に敵したのだ。ゆえに一刻も遅れず彼のもとへ行け。聖なる献身者に向けて放たれた力は、必ず用いた者に不吉として返る—傷つくのは対象ではなく行為者である。

Verse 70

तपो विद्या च विप्राणां नि:श्रेयसकरे उभे । ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥ ७० ॥

ブラーフマナにとって、苦行と学識はともに至上の吉祥をもたらす。だが柔和さを欠く不調伏の者が得れば、その苦行と学識は逆に働き、きわめて危険となる。

Verse 71

ब्रह्मंस्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् । क्षमापय महाभागं तत: शान्तिर्भविष्यति ॥ ७१ ॥

ブラーフマナの中の最勝よ、汝に吉祥あれ。今すぐナాభाग王の子、アンバリーシャ王のもとへ行け。その大いなるバガヴァタに赦しを乞うなら、汝に安らぎが訪れる。