Adhyaya 39

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ संपूज्य विधिना देवदेवं कपर्द्दिनम् । ततो गच्छेन्महादेवि लिगं केदारसंस्थितम्

Īśvara bersabda: “Setelah memuja dengan tata cara yang benar Devadeva Kaparddin (Śiva berjāṭā) menurut ritus yang ditetapkan, wahai Mahādevī, kemudian hendaklah pergi menuju Liṅga yang ditegakkan sebagai Kedāra.”

Verse 2

तस्यैवाग्नेयभागस्थं भीमेश्वरसमीपगम् । स्वयंभूतं महादेवि कल्पलिंगं मम प्रियम्

“Di tempat yang sama, pada bagian tenggara, dekat Bhīmeśvara, wahai Mahādevī, ada sebuah Liṅga yang svayambhū—Kalpa-liṅga yang Kukasihi.”

Verse 3

मया संपूजितं देवि वृद्धिलिंग महाप्रभम् । निराहारस्तु यस्तत्र करोत्येकं प्रजागरम्

“Wahai Devī, Vṛddhi-liṅga yang Mahāprabhu itu telah Kupūja sendiri. Barangsiapa di sana berpuasa dan melakukan satu malam berjaga (prajāgara)…”

Verse 4

चतुर्दश्यां विशेषेण तस्य लोकाः सनातनाः । रुद्रेश्वरेति देवस्य त्वासीन्नाम पुरा युगे

“Terutama pada hari Caturdaśī (tanggal empat belas), alam-alamnya bersifat kekal. Pada zaman-zaman dahulu, nama dewa ini adalah ‘Rudreśvara’.”

Verse 5

तिष्येस्मिंस्तु पुनः प्राप्ते म्लेच्छस्पर्शभयातुरः । अस्मिंल्लिंगे लयं यातः केदारश्चाब्धिसंनिधौ

Namun ketika masa Tiṣya datang kembali, Kedāra—gelisah oleh takut tersentuh kaum Mleccha—melebur ke dalam Liṅga ini, dekat samudra.

Verse 6

तेन केदारनामेति तस्य ख्यातं धरातले । माघे मासि यताहारः स्नात्वा तु लवणोदधौ

Karena itu, ia termasyhur di bumi dengan nama “Kedāra”. Pada bulan Māgha, dengan makan teratur, lalu mandi di samudra asin…

Verse 7

पद्मके तु महाकुंडे मध्येस्य लवणांभसः । रुद्रेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां दशके स्थिते

Di kolam besar Padmaka, di tengah air asin ini, pada bagian selatan dari Rudreśa, terletak pada jarak sepuluh dhanu (ukuran busur)…

Verse 8

स्नात्वा विधानतो देवि रुद्रेशं चार्चयिष्यति । सम्यक्केदारया त्रायाः फलं तस्य भविष्यति

Wahai Devī, setelah mandi menurut tata-aturan, hendaklah ia memuja Rudreśa; maka buah sempurna dari anugerah penyelamat (trā) Kedāra akan menjadi miliknya.

Verse 9

ब्रह्महत्यादिपापानां पूजनान्नाशनं महत् । अथ तस्यैव देवस्य इतिहासं पुरातनम्

Pemujaan mendatangkan pemusnahan besar atas dosa-dosa seperti brahmahatyā. Kini akan dituturkan kisah purba dari dewa yang sama itu.

Verse 10

सर्वकामप्रदं नृणां कथ्यते ते सुरप्रिये । आसीद्राजा पुरा देवि शशबिंदुरिति श्रुतः

Wahai kekasih para dewa, kepadamu dinyatakan bahwa ini menganugerahkan segala keinginan kepada manusia. Wahai Dewi, dahulu ada seorang raja termasyhur bernama Śaśabindu.

Verse 11

सार्वभौमो महीपालो विपक्षगणसूदनः । कलिद्वापरयोः संधौ सभूतः पृथिवीपतिः

Ia adalah penguasa semesta, pelindung bumi dan penghancur pasukan musuh. Raja penguasa dunia itu muncul pada peralihan antara zaman Dvāpara dan Kali.

Verse 12

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी

Istrinya adalah wanita suci, lebih berharga baginya daripada nyawanya sendiri. Ia bukan dewi, bukan Gandharvī, bukan Asurī, dan bukan pula gadis Nāga.

Verse 13

तादृग्रूपा वरारोहे यथाऽस्य शुभलोचना । तस्य हेममयं पद्मं शतपत्रं मनोरमम्

Wahai wanita berpinggul elok, demikianlah rupanya, dengan mata yang membawa keberkahan. Dan sang raja memiliki teratai dari emas, seratus kelopak, sungguh menawan.

Verse 14

खेचरं वेगि नित्यं च तस्य राज्ञो महात्मनः । स तेन पर्यटंल्लोकान्सर्वान्देवि स्वकामतः

Raja agung itu memiliki wahana yang bergerak di angkasa, cepat dan senantiasa siap. Dengan itu, wahai Dewi, ia menjelajahi semua loka menurut kehendaknya.

Verse 15

एकदा फाल्गुने मासि शुक्लपक्षे वरानने । चतुर्द्दश्यां तु संप्राप्तः प्रभासक्षेत्रमुत्तमम्

Pada suatu ketika, pada bulan Phālguna di paruh terang, tepat pada tithi keempat belas, ia tiba di kṣetra suci Prabhāsa yang utama.

Verse 16

अथापश्यदृषीन्सर्वाञ्छ्रीसोमेशपुरःस्थितान् । रात्रौ जागरणार्थाय जपहोमपरायणान्

Kemudian ia melihat semua resi berdiri di hadapan kota suci Someśvara, berniat melakukan jagarana malam, tekun dalam japa dan homa.

Verse 17

स दृष्ट्वा सोमनाथं तु प्रणिपत्य विधानतः । पूजयामास सर्वां स्तान्यथार्हं भक्तिसंयुतः

Setelah memandang Somanātha, ia bersujud menurut tata-vidhi; dipenuhi bhakti, ia pun memuja mereka semua sebagaimana layaknya.

Verse 18

ततः केदारमासाद्य संस्नाप्य विधिवत्प्रिये । पूजयित्वा विचित्राभिः पुष्पमालाभिरीश्वरम्

Sesudah itu, wahai kekasih, ia mencapai Kedāra; sesuai tata-vidhi ia memandikan (Tuhan), lalu memuja Īśvara dengan rangkaian bunga yang indah menakjubkan.

Verse 19

नैवेद्यैर्विविधैर्वस्त्रैर्भूषणैश्च मनोहरैः । ततोऽत्र कारयामास जागरं सुसमाहितः

Dengan beragam naivedya, pakaian, dan perhiasan yang menawan, ia memuliakan pemujaan; kemudian, dengan batin terpusat, ia menyelenggarakan jagarana di sana.

Verse 20

ततस्ते मुनयः सर्वे कुतूहलसमन्विताः । च्यवनो याज्ञवल्क्यश्च शांडिल्यः शाकटायनः

Kemudian semua resi itu, dipenuhi rasa ingin tahu, berkumpul di sana—Cyavana, Yājñavalkya, Śāṇḍilya, dan Śākaṭāyana.

Verse 21

रैभ्योऽथ जैमिनिः क्रौंचो नारदः पर्वतः शिलः । मार्कंडं पुरतः कृत्वा जग्मुस्तस्य समीपतः

Lalu Raibhya, Jaimini, Krauñca, Nārada, Parvata, dan Śila—dengan menempatkan Mārkaṇḍa di depan—pergi mendekatinya.

Verse 22

चक्रुः कथाः सुविचित्रा इतिहासानि भूरिशः । कीर्त्तयंतः स्थितास्तत्र पप्रच्छू राजसत्तमम्

Mereka menuturkan banyak kisah menakjubkan dan riwayat kuno; dan ketika tinggal di sana sambil melantunkannya, mereka bertanya kepada raja yang utama itu.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सोमेश्वरं देवं परित्यज्य नराधिप । केदारस्य पुरोऽकार्षीर्जागरं तद्ब्रवीहि नः । नूनं वेत्सि फलं चास्य लिंगस्य त्वं महोदयम्

Para resi berkata: “Wahai penguasa manusia, mengapa engkau meninggalkan Dewa Someśvara dan berjaga (jāgaraṇa) di hadapan Kedāra? Katakanlah kepada kami. Sungguh, wahai mulia, engkau mengetahui buah pemujaan liṅga ini.”

Verse 24

राजोवाच । शृण्वंतु ब्राह्मणाः सर्वे अन्यदेहोद्भवं मम । पुराऽहं शूद्रजातीय आसं ब्राह्मणपूजकः

Raja berkata: “Hendaklah semua brāhmaṇa mendengarkan kisahku dari tubuh yang lampau. Dahulu aku terlahir sebagai śūdra, namun aku seorang pemuja dan penghormat para brāhmaṇa.”

Verse 25

सौराष्ट्रविषये शुभ्रे धनधान्यसमाकुले । अथ कालांतरे तत्र अनावृष्टिरभूद्द्विजाः

Di wilayah Saurāṣṭra yang elok, penuh kekayaan dan biji-bijian, setelah beberapa waktu, wahai para dvija, terjadilah kemarau karena tiada hujan di sana.

Verse 26

ततोऽहं क्षुधयाविष्टः प्रभासं क्षेत्रमास्थितः । अथापश्यं सरः शुभ्रं हरिणीमूलसंस्थितम्

Kemudian, karena diliputi lapar, aku datang menetap di kṣetra suci Prabhāsa. Di sana kulihat sebuah telaga bercahaya, terletak dekat akar tempat sang rusa betina bernaung.

Verse 27

तच्च रामसरोनाम पद्मिनीषण्डमंडितम् । क्षीरोदांबुधिसंकाशं दृष्ट्वा स्नातः क्लमान्वितः

Telaga itu bernama Rāmasaras, dihiasi rumpun-rumpun teratai. Melihatnya berkilau laksana Samudra Susu, aku pun mandi di sana meski tubuh letih.

Verse 28

संतर्प्य च पितॄन्देवान्पीत्वा स्वच्छमथोदकम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो गृहाणेमान्सरोरुहान्

Setelah menenteramkan para Pitṛ dan para dewa, lalu meminum air yang jernih, istriku berkata kepadaku, “Ambillah bunga-bunga teratai ini.”

Verse 29

एतत्समीपतो रम्यं दृश्यते स्थानमुत्तमम् । विक्रीणीमोऽत्र गत्वा तु येन स्याद्भोजनं विभो

“Di dekat sini tampak suatu tempat yang indah dan utama. Wahai tuanku, marilah kita pergi ke sana dan menjual teratai ini, agar ada makanan.”

Verse 30

अथावतीर्य सलिलं गृहीतानि मया द्विजाः । कमलानि सुभू रीणि प्रस्थितश्च पुरं प्रति

Kemudian aku turun ke dalam air, wahai para dwija, kuambil banyak teratai yang indah, lalu berangkat menuju kota.

Verse 31

तत्र गत्वा च रथ्यासु चत्वरेषु त्रिकेषु च । प्रफुल्लकमलान्येव क्रेतुं वै मुनिसत्तमाः

Sesampainya di sana, wahai para resi utama, aku berkeliling di jalan-jalan, alun-alun, dan persimpangan tiga, mencari untuk membeli hanya teratai yang mekar sempurna.

Verse 32

न कश्चित्प्रति गृह्णाति अस्तं प्राप्तो दिवाकरः । प्रासादं कंचिदासाद्य सुप्तोहं सह भार्यया

Tak seorang pun mau menerima (permintaanku), sebab matahari telah terbenam. Maka aku mencapai sebuah istana dan tertidur bersama istriku.

Verse 33

तत्र सुप्तस्य मे बुद्धिः श्रुत्वा गीतध्वनिं तदा । समुत्पन्ना सभा र्यस्य क्षुधार्तस्य विशेषतः । नूनं जागरणं ह्येतत्कस्मिंश्चिद्विबुधालये

Saat aku tertidur di sana, mendengar gema nyanyian, batinku pun tergerak. Bersama istriku—terutama karena kami tersiksa lapar—aku berpikir: “Pastilah ini jagaran, berjaga malam, di suatu mandir para dewa.”

Verse 34

सरोरुहाणि चादाय व्रजाम्यत्र सुरालये । यदि कश्चित्प्रगृह्णाति प्राणयात्रा ततो भवेत्

“Dengan membawa teratai-teratai ini, aku akan pergi ke mandir para dewa di sini. Jika ada seseorang yang menerimanya, maka prāṇa-yātrā kami—nafkah untuk mempertahankan hidup—akan terjamin.”

Verse 35

अथोत्थाय समायातो ह्यत्राहं मुनिपुंगवाः । अपश्यं लिंगमेतत्तु पूजितं कुसुमैः शुभैः

Lalu aku bangkit dan datang ke sini, wahai para resi utama; kulihat liṅga ini sendiri, dipuja dengan bunga-bunga suci nan mujur.

Verse 36

रुद्रेश्वराभिधमिदं वृद्धलिंगं स्वयंभुवम् । वेश्यानंगवतीनाम्नी शिवरात्रिपरायणा

Liṅga tua yang swa-manifest ini disebut Rudreśvara. Seorang courtesan bernama Anaṅgavatī, tekun dalam laku Śivarātri, bersembahyang di sini.

Verse 37

जागर्त्ति पुरतस्तस्य गीतनृत्योत्सवादिना । ततः कश्चिन्मया दृष्टः किमेतद्रात्रिजागरम्

Di hadapan-Nya ia berjaga semalam suntuk dengan nyanyian, tarian, dan perayaan. Lalu kulihat seseorang dan kutanya: “Apakah jaga malam ini?”

Verse 38

केयं स्त्री दृश्यतेऽत्यर्थं गीतनृत्योत्सवे रता । सोऽब्रवीच्छिवधर्मोक्ता शिवरात्रिः सुधर्मदा

“Siapakah perempuan ini yang begitu larut dalam pesta nyanyian dan tarian?” Ia menjawab: “Inilah Śivarātri, sebagaimana diajarkan dalam dharma Śiva, pemberi dharma sejati.”

Verse 39

तां चानंगवतीनाम्नी वेश्येयं धर्मसंयुता । जागर्त्ति परमं श्रेयः शिवरात्रिव्रतं शुभम्

“Dan dia adalah courtesan bernama Anaṅgavatī, berhias dharma. Dengan berjaga, ia menempuh kebaikan tertinggi melalui nazar suci Śivarātri.”

Verse 40

शिवरात्रिव्रतं ह्येतद्यः सम्यक्कुरुते नरः । न स दुःखमवाप्नोति न दारि द्र्यं न बंधनम्

Sungguh, siapa yang melaksanakan vrata Śivarātri ini dengan benar, ia tidak jatuh ke dalam duka; tidak pula ke dalam kemiskinan, dan tidak dalam belenggu.

Verse 41

दुष्टं चारिष्टयोगं वा न रोगं न भयं क्वचित् । सुखसौभाग्यसंपन्नो जायते सत्कुले नरः

Tiada pengaruh jahat atau pertemuan yang sial, tiada penyakit, dan tiada ketakutan yang mengusiknya. Berlimpah bahagia dan mujur, ia terlahir dalam keluarga mulia.

Verse 42

तेजस्वी च यशस्वी च सर्वकल्याणभाजनम् । भवेदस्य प्रसादेन एवमाहुर्मनीषिणः

Dengan anugerah rahmat-Nya, seseorang menjadi bercahaya dan termasyhur, wadah segala berkah—demikianlah para bijak menyatakan.

Verse 43

राजोवाच । अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना तद्व्रतं प्रति निश्चला । चिंतितं मनसा ह्येतन्मयाब्राह्मणसत्तमाः

Raja bersabda: “Lalu timbullah dalam buddhi-ku tekad yang teguh dan tak tergoyahkan menuju vrata itu. Wahai Brāhmaṇa terbaik, hal ini kupikirkan dalam batinku.”

Verse 44

अन्नाभावान्ममोत्पन्न उपवासो बलाद्यतः । तदहं पद्मके तीर्थेस्नात्वा च लवणांभसि

“Karena ketiadaan makanan, puasa pun menimpaku tanpa terelakkan. Lalu aku mandi suci di Padmaka Tīrtha, dan juga di air asin (samudra).”

Verse 45

एतैः सरोरुहैर्देवं पूजयामि महेश्वरम् । ततो मया सभार्येण रुद्रेशः संप्रपूजितः

Dengan bunga teratai ini aku memuja Dewa Maheśvara. Sesudah itu, Rudreśa kupuja dengan tata cara yang semestinya bersama istriku.

Verse 46

पद्मैश्च भक्तियुक्तेन सभार्येण विशेषतः । जाग्रत्स्थितस्तु देवाग्रे तां रात्रिं सह भार्यया

Dan dengan teratai—penuh bhakti, terlebih bersama istriku—aku berjaga di hadapan Dewa sepanjang malam itu, bersama dirinya.

Verse 47

ततः प्रभातसमय उदिते सूर्यमण्डले । सा वेश्या मामुवाचेदं कलधौतपलत्रयम्

Lalu pada waktu fajar, ketika cakra matahari telah terbit, perempuan penghibur itu berkata kepadaku: “Inilah tiga pala emas murni…”

Verse 48

गृहाणमूल्यं पद्मानां न गृहीतं मया हि तत् । सात्त्विकं भावमास्थाय सभार्येण द्विजोत्तमाः

“Ambillah harga teratai ini”—namun aku tidak menerimanya. Berpegang pada bhāva sāttvika, bersama istriku, wahai yang utama di antara dwija, aku menjaga kemurnian niat itu.

Verse 49

ततो भिक्षां समाहृत्य प्राणयात्रा मया कृता । कालेन महता प्राप्तः कालधर्मं मुनीश्वराः

Kemudian, dengan menghimpun sedekah, aku menanggung perjalanan hidupku. Setelah waktu yang panjang, wahai para ṛṣi mulia, aku mencapai dharma Kāla—yakni kematian.

Verse 50

इयं मे दयिता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मम देहं समादाय प्रविष्टा हव्यवाहनम्

Inilah istriku yang terkasih, suci dan lebih berharga daripada nyawa; ia mengangkat jasadku lalu memasuki api suci, nyala kremasi (havyavāhana).

Verse 51

तत्प्रभावादहं जातः सर्वभौमो महीपतिः । जातिस्मरः सभार्यस्तु सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः

Berkat daya suci dari laku itu, aku terlahir sebagai raja cakravartin, penguasa bumi; dan bersama istriku aku pun mengingat kelahiran lampau. Inilah kebenaran, wahai para dvija utama.

Verse 52

एतस्मात्कारणादस्य भक्तिर्लिंगस्य चोपरि । मम नित्यं सभार्यस्य सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

Karena itulah bhaktiku senantiasa tertambat pada Liṅga ini; dan bersama istriku aku merawat serta memujanya setiap hari. Kuberitahukan ini kepadamu sebagai kebenaran.

Verse 53

मया क्रियाविहीनेन भक्तिबाह्येन सत्तमाः । व्रतमेतत्समाचीर्णं तस्येदं सुमहत्फ लम्

Wahai orang-orang mulia, meski aku tanpa tata-ritus yang sempurna dan jauh dari bhakti sejati, aku tetap menjalankan vrata ini; dan inilah buahnya yang amat agung.

Verse 54

अधुना भक्तियुक्तस्य यथोपकरणान्मम । भविष्ये यत्फलं किंचिन्नो वेद्मि च मुनीश्वराः । येन सोमेशमुत्सृज्य अत्राहं भक्ति तत्परः

Kini aku berbhakti dan memiliki sarana yang semestinya; buah apa lagi yang akan muncul kelak, aku tidak mengetahuinya, wahai para maharṣi—sebab bahkan Someśvara pun kutinggalkan, dan di sini aku sepenuhnya tenggelam dalam bhakti.

Verse 55

ईश्वर उवाच । एवं श्रुत्वा तु ते विप्रा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । साधुसाध्विति जल्पंतो राजानं संप्रशंसिरे

Īśvara bersabda: Mendengar hal itu, para brāhmaṇa itu terperanjat, mata mereka terbuka lebar; sambil berseru “Sādhu, sādhu!”, mereka memuji sang raja dengan agung.

Verse 56

पूजयामासुरनिशं लिंगं तत्र स्वयंभुवम् । ततोऽसौ पार्थिवश्रेष्ठो लिंगस्यास्यप्रसादतः । संसिद्धिं परमां प्राप्तो दुर्ल्लभां त्रिदशैरपि

Mereka memuja tanpa henti Liṅga Svayambhū yang menampakkan diri sendiri di sana. Lalu raja terbaik itu, berkat anugerah Liṅga ini, meraih kesempurnaan tertinggi—yang bahkan sukar dicapai para dewa.

Verse 57

सा च वेश्या भगवती शिवरात्रिप्रभावतः । तस्य लिंगस्य माहात्म्याद्रंभानामाप्सराऽभवत्

Dan sang courtesan itu, oleh daya suci Śivarātri, menjadi bercahaya dan ilahi; dan melalui kemuliaan Liṅga tersebut, ia menjadi apsarā laksana Rambhā.

Verse 58

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तल्लिंगं पूजयेद्बुधः । धर्मकामार्थमोक्षं च यो वांछत्यखिलप्रदम्

Karena itu, hendaklah orang bijak dengan segenap upaya memuja Liṅga itu—pemberi segala anugerah—bila ia mendambakan dharma, kāma, artha, dan juga mokṣa.