Adhyaya 103

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः

Para Ṛṣi berkata: Wahai putra Sūta, sungguh menakjubkan apa yang engkau wartakan—bahwa liṅga-liṅga didirikan bahkan oleh para Rākṣasa dan para Vānara.

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा । तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज

Karena itu, wahai putra Sūta, jelaskanlah dengan rinci: di mana-mana dan bagaimana cara liṅga-liṅga itu dipasang, serta di tempat-tempat mana saja.

Verse 3

सूत उवाच । सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः । बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः

Sūta berkata: kemudian Sugrīva berkeliling menjelajahi seluruh kṣetra suci tanpa tersisa; setelah mencapai tīrtha Bālamaṇḍanaka dan mandi di sana, ia menjadi tenang serta terpusat.

Verse 4

मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः । तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः । स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया

Kemudian di tempat itu didirikan sebuah Mukha-liṅga bagi Śiva, Sang Pemegang Triśūla. Demikian pula semua Vānara lainnya, wahai yang utama di antara para dvija, mendirikan Mukha-liṅga Śūlin menurut kehendak mereka, demi nama dan kenangan masing-masing.

Verse 5

यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम् । मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति

Barang siapa membuat “selimut ghee”—yakni melapisi/mengurapi dengan ghṛta—pada Mukha-liṅga itu, ketika Matahari berada di Makara (Capricorn), ia akan pergi ke Śivaloka.

Verse 6

ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः । संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः

Kemudian, di bagian barat dari kṣetra suci itu, wahai para dvija, para Rākṣasa mendirikan liṅga-liṅga yang berwajah empat.

Verse 7

रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् । स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम्

Di bagian timur, Rāma yang dipenuhi bhakti mendirikan lima prāsāda (kuil suci), yang melenyapkan segala dosa.

Verse 8

तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता । आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी

Demikian pula di penjuru selatan ia membuat sebuah sumur kecil (kūpikā) di dekat telaga Ānarttīya—sebuah tīrtha yang melenyapkan dosa.

Verse 9

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते

Siapa pun yang melaksanakan śrāddha di sana ketika dakṣiṇāyana (perjalanan selatan matahari) telah mulai, memperoleh buah Aśvamedha dan dimuliakan di Pitṛloka, alam para leluhur.

Verse 10

यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः । न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् । न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते

Wahai para dvija, siapa yang mempersembahkan pelita di sana pada bulan Kārttika, tidak akan menyaksikan dua puluh satu neraka yang mengerikan itu; dan di mana pun ia terlahir kembali, ia tidak pernah lahir buta.

Verse 11

ऋषय ऊचुः । आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् । किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय

Para ṛṣi berkata: “Telaga Ānarttīya itu, siapakah yang membangunnya di sana? Dan apakah seluruh daya serta kemuliaannya? Wahai putra Sūta, nyatakanlah dengan lengkap.”

Verse 12

सूत उवाच । आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः । एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

Sūta berkata: “Wahai yang terbaik di antara para dvija, kebesaran telaga Ānarttīya tidak sanggup diucapkan sepenuhnya oleh satu mulut—bahkan dalam ratusan tahun.”

Verse 13

आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः । स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम्

Pada caturdaśī, hari keempat belas paruh terang bulan Āśvina, dengan batin terpusat hendaknya ia mandi suci, lalu menurut tata-vidhi mempersembahkan tarpaṇa kepada para dewa dan leluhur.

Verse 14

ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः । दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः

Kemudian pada hari Dīpotsava, setelah melaksanakan śrāddha dengan batin mantap, hendaknya ia memuja Dāmodara dan Yama, serta mempersembahkan pelita dengan bhakti pribadinya.

Verse 15

संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः । माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति

Dharma-rāja Yama hendaknya dipuja dengan semestinya memakai wewangian, bunga, dan olesan suci; serta hendaknya ia bersedekah urad (māṣa) dan wijen, seraya berkata: “Semoga Govinda berkenan.”

Verse 16

तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च । यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः

Dengan memberi wijen dan urad (tilamāṣa), serta mempersembahkan tarpaṇa kepada para dvija, Puruṣottama berkenan—bersama Yama.

Verse 17

य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते । सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते

Wahai para brāhmaṇa, siapa pun yang melakukan laku ini di tīrtha bernama Ānarta, memperoleh buah Aśvamedha-yajña dan dimuliakan di Brahmaloka.

Verse 18

यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः । तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम्

Pada hari ketika Rāma tiba di sana dengan sukacita, semua brāhmaṇa terkemuka menyapanya dengan hormat; dan beliau pun mendekati mereka dengan penuh takzim.

Verse 19

अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन । तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम्

“Di sini bersemayam Agastya, resi termulia, wahai kebanggaan wangsa Raghu. Pergilah kepadanya dan pandanglah brāhmaṇa terbaik itu—yang lahir dari Mitra dan Varuṇa.”

Verse 20

अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ

Mendengar perkataan mereka, Rāma bermata laksana teratai pun bersukacita; lalu dengan segera berangkat bersama pasukan Vānara dan para Rākṣasa.

Verse 21

अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः । परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना

Raghūttama bersujud dengan pranama delapan anggota kepada beliau; dan sang mahātmā resi, penuh sukacita, memeluknya erat.

Verse 22

नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

Kemudian, tidak jauh dari beliau, dengan penuh kerendahan hati, ia duduk di atas tanah dan tetap berdiri/berdiam dengan kedua tangan terkatup dalam añjali.

Verse 23

ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् । वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति

Kemudian, ketika ditanya oleh sang muni, ia menuturkan dengan rinci seluruh kisah pribadinya—perihal perjalanannya menuju surga (svarga).

Verse 24

यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः । परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना

Bagaimana Sītā ditinggalkan; dan bagaimana Saumitrī (Lakṣmaṇa), setelah menerima titah, melaksanakan pelepasan atas yang dicintainya sendiri—oleh sang mahātmā yang diperintah untuk meninggalkan.

Verse 25

तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् । संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः

Demikian pula, setelah bertemu Sugrīva dan juga Vibhīṣaṇa, serta bercakap dengan mereka, ia pun tiba di sini; kemudian ia duduk di Puṣpaka (vimāna).

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा । राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः

Lalu Agastya sang resi menuturkan kisah-kisah menakjubkan di hadapannya, dengan banyak teladan dari Purāṇa kuno tentang para rājaṛṣi.

Verse 27

ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् । विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम्

Dan ketika kisah itu berakhir, melihat batin Raghūttama masih guncang, ia menganugerahkan kepadanya sebuah perhiasan permata yang utama.

Verse 28

यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च । नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा

Perhiasan itu, yang bahkan tidak terdapat di antara para dewa, Yakṣa, Siddha dan Vidyādhara; tidak pula di antara Nāga dan para raja Rākṣasa—apalagi di kalangan manusia!

Verse 29

यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः । रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः

Darinya memancar ribuan demi ribuan kilau laksana Indrāyudha (pelangi); bahkan pada malam tanpa bulan yang pekat, ia tampak bersinar dengan cahaya bagaikan matahari.

Verse 30

तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव

Lalu Rāma mengambilnya ke dalam tangan; matanya terbelalak karena takjub, dan dengan rasa heran ia bertanya, “Wahai Muni, dari manakah ini datang kepadamu?”

Verse 31

अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् । कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये

“Jelaskan kepadaku kalung ini—terbuat dari ratna permata, sungguh menakjubkan, penghalau kegelapan; tiada bandingannya di tiga dunia.”

Verse 32

अगस्तिरुवाच । यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् । ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम्

Agastya berkata: “Wahai yang terbaik di antara keturunan Raghu, telaga utama yang engkau lihat ini, dekat pertapaanku; ia dibuat oleh Devadeva, Tuhan para dewa.”

Verse 33

तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन

Di tepiannya aku menyaksikan suatu keajaiban yang tiada banding. Itulah yang kini akan kuceritakan kepadamu—dengarkanlah, wahai kebanggaan wangsa Raghu.

Verse 34

कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः । पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम्

Suatu ketika, wahai yang terbaik di antara para Rāghava, pada tengah malam aku bangkit. Aku melihat di jalur langit suatu cahaya cemerlang bergerak, bersinar laksana matahari.

Verse 35

यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् । तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा । अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः

Sekejap kemudian tampaklah sebuah vimāna, dihiasi rombongan Apsaras. Di tengahnya berdiri seorang pemuda; dan di sana seorang raja yang buta menaikinya, dipuji oleh para Kinnara.

Verse 36

रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः

Pada lehernya ia mengenakan perhiasan permata yang amat bening. Berkilau laksana dua belas matahari, ia tampak seperti Kāma-deva yang lain.

Verse 37

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह । एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः

Kemudian, wahai yang terbaik di antara keturunan Raghu, ia turun dari vimāna yang utama itu. Berpegang pada bahu seorang utusan dewa, ia sampai ke tepi air.

Verse 38

ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् । मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्

Kemudian ia menarik mayat itu dari air tersebut, lalu dengan cepat mulai melahap tubuh yang mati itu dengan giginya.

Verse 39

यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव । तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते

Wahai Rāghava, bagaimana pun ia memakan daging yang besar itu, demikian pula tubuhnya kembali terbentuk, menjadi serupa dalam jenis dan rupa.

Verse 40

ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः । निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति

Kemudian, setelah lama memperoleh kepuasan, ia menjadi suci dan bersukacita; keluar dari air dan seketika menaiki vimāna surgawi.

Verse 41

तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः । सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः

Saat itu juga aku segera pergi dan, karena rasa ingin tahu, menanyai raja itu—meski ia sedang dilayani dari segala sisi oleh para Gandharva yang waspada dan tekun.

Verse 42

भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय । अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः

Wahai yang terbaik di antara para penunggang vimāna, tunggulah sekejap. Aku adalah brāhmaṇa bernama Agastya, terlahir dari Mitra dan Varuṇa.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः । तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः

Mendengar itu, ia berbalik menghadap dan seketika bersujud hormat—bersama para penghuni vimāna itu dan semua Kinnara serta yang lainnya.

Verse 44

सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः । कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः । सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा

Raja itu, setelah bersujud, berdiri di hadapanku. Aku bertanya: ‘Siapakah engkau—begitu bercahaya, berwujud mulia, bersemayam dalam vimāna terbaik, serta dilayani para Apsaras, Gandharva, dan Kinnara?’

Verse 45

अत्राऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् । कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम्

‘Datang ke sini, di tepi telaga ini, engkau memakan daging yang besar itu. Mengapa engkau melakukan cela itu, dan dari sebab apakah keadaanmu sekarang timbul?’

Verse 46

वैमानिक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् । अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः

Sang penghuni vimāna berkata: ‘Sungguh baik, sungguh baik, wahai resi terbaik, engkau telah mendekat kepadaku. Niscaya takdir menjadi berpihak kepadaku, karena engkau telah datang.’

Verse 47

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः

Melihat para sadhu adalah kebajikan, sebab para sadhu sendiri adalah tīrtha yang hidup. Tīrtha berbuah pada waktunya, tetapi perjumpaan dengan orang suci memberi buah seketika.

Verse 48

तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने । येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः

Karena itu, wahai Mahamuni, akan kuceritakan seluruh kisahku—bagaimana makananku menjadi tercela, dan bagaimana kemegahan yang luar biasa itu datang kepadaku.

Verse 49

अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने । आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः

Wahai Mahamuni, dahulu aku adalah seorang raja bernama Śveta—penguasa Ānarta—berperilaku berdosa, penindas yang menyengsarakan semua rakyat.

Verse 50

न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि । न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः

Dahulu aku sama sekali tidak bersedekah, tidak pula mempersembahkan oblation ke dalam Agni Jātavedas; aku tidak melindungi siapa pun di dunia, dan tidak menyelamatkan mereka yang datang memohon perlindungan.

Verse 51

दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले । तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्

Segala permata yang kulihat—bahkan apa pun di muka bumi—semuanya kurampas dengan paksa, merenggut milik semua makhluk yang hidup di sini.

Verse 52

ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् । हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम्

Kemudian, setelah waktu yang panjang, ketika aku ditundukkan oleh usia tua, putraku sendiri merebut kerajaan dengan paksa dan mengusirku—dalam kehinaan dan celaan.

Verse 53

ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः । समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः

Kemudian, karena ditimpa usia tua, aku mencapai vairāgya yang tertinggi. Wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, setelah mengembara ke sana kemari, akhirnya aku tiba di tempat ini.

Verse 54

ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः

Kemudian, tenggorokanku kering karena lapar; aku mandi di sini dalam air yang suci dan mujur ini. Disiksa oleh lapar, aku pun wafat dan rebah di sana.

Verse 55

प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः । ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्

Memasuki air suci yang penuh pahala ini, aku menemui ajal dan menyatu dengan lima unsur. Dan pada saat itu juga, sebuah vimāna surgawi pun tampak hadir.

Verse 56

मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः । तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति

Lalu para pelayan ilahi mengangkatku dengan tubuh yang lain, menaikkanku ke atas vimāna itu, dan membawaku menuju kediaman Brahmā.

Verse 57

दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् । दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः

Berhias kalung bunga surgawi dan busana indah, diurapi wewangian ilahi, serta dikenakan perhiasan langit, aku dipuji oleh para Kinnara.

Verse 58

ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः । तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः

Kemudian, di tengah sidang Brahmā, para pelayan ilahi itu membawa aku—dengan rupa demikian dan pandangan yang bercahaya—ke hadapan Brahmā sendiri.

Verse 59

सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् । अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः

Semua yang hadir di sidang itu memandangku, saling bertukar pandang dengan wajah tercengang; sementara yang lain mencela, terus menggumamkan kata-kata hinaan “celaka, malu!”

Verse 60

किंकरा ऊचुः । एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा । सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति

Para pelayan itu berkata: “Inilah dewa bermuka empat, Brahmā. Sidang ini berasal darinya dan dimuliakan oleh segenap golongan para dewa. Maka, lakukanlah sembah sujud.”

Verse 61

ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् । उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः

Lalu aku bersujud dengan khidmat kepada dewa itu yang dikelilingi para dewa; dan duduk di tengah sidang, aku tetap menunduk karena malu.

Verse 62

यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले । देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज

Wahai Kumbhaja, ketika di lantai sidang itu bermunculan berbagai pembicaraan—kisah-kisah dharma mengenai para dewa, para brāhmaṇa, dan para raja—

Verse 63

तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति । जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा

Demikianlah rasa laparku makin sangat bertambah. Aku bertanya dalam hati, “Apa yang segera kumakan—batu, atau bahkan kayu?”

Verse 64

ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः । प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

Lalu aku bersujud dengan hormat dan menyampaikan permohonan dengan suara lantang kepada Prapitāmaha, Brahmā. Wahai resi termulia, setelah bersujud aku menyingkirkan rasa malu dan berbicara terus terang.

Verse 65

क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह । तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे

“Wahai Prapitāmaha, saat ini lapar sangat menyiksaku. Aku tak melihat apa pun yang layak dimakan—anugerahkanlah kepadaku santapan demikian.”

Verse 66

क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल । स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम

“Konon di sini tiada cela seperti lapar dan dahaga. Jika aku benar tinggal di surga, mengapa keadaanku menjadi begini?”

Verse 67

पितामह उवाच । त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले । तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते

Sang Pitāmaha bersabda: “Engkau tak pernah memberi makanan kepada siapa pun di bumi. Karena itu, bahkan di sini pun laparmu terus bertambah—wahai yang tersesat budinya.”

Verse 68

तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते । चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च

Demikian pula, permata yang masuk dalam pandanganmu—engkau mencurinya. Karena itu engkau menjadi kehilangan penglihatan, meski engkau telah datang ke alam-Ku.

Verse 69

यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम् । तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः

Walaupun engkau dipenuhi dosa, engkau telah tiba di mandir-Ku. Maka akan kukatakan kepadamu semuanya dengan lengkap—dengarlah, berdirilah di sini dengan batin yang terpusat.

Verse 70

यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच । श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः

Di air yang sama, tempat engkau—meski berdosa—melepaskan nafas kehidupan, di sanalah Penguasa Śvetadvīpa berada, gelisah oleh ketakutan akan zaman Kali.

Verse 71

ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः । अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा

Sesudah itu, hanya dengan menyentuhnya, seseorang seketika terbebas dari segala dosa. Namun bila dharma pemberian makanan dilanggar, timbullah derita berat yang lahir dari lapar.

Verse 72

तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव । नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम्

Demikian pula, karena pencurian permata, kebutaanmu telah timbul. Tiada sebab lain sedikit pun—itulah kebenaran yang telah kukatakan.

Verse 73

ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम । एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते । तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै

Kemudian, wahai yang utama di antara kaum dwija, sekali lagi aku menyampaikan tata cara yang ditetapkan. Bahkan Brahmaloka milikmu ini melampaui neraka. Maka, wahai Tuhan, utuslah aku ke sana saja—apa gunanya aku tinggal di sini?

Verse 74

ब्रह्मोवाच । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै । नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्

Brahmā bersabda: Karena itu pergilah ke sana seorang diri; engkau telah diutus—apa urusanmu di sini? Bagimu tidak ada tempat tinggal di neraka, sebab engkau berasal dari Śvetadvīpa.

Verse 75

माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् । तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे

Kemuliaan (Māhātmya) akan lenyap, dan śāstra menjadi tanpa kebenaran. Karena itu, tetaplah senantiasa menaiki vimāna surgawi bernama Traivasundara.

Verse 76

गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः । तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया

Pergilah ke telaga itu, tempat napas kehidupan dahulu ditinggalkan; dan di sana, santaplah tubuhmu sendiri itu sesukamu.

Verse 77

तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम् । तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति

Itu akan terjadi oleh sabdaku: engkau akan kembali mampu, tetap berada di tengah air. Dan selama masa itu, penglihatanmu akan pulih—pada saat makan.

Verse 78

ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा । निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम्

Kemudian, menurut titahnya, pada hari Dīpotsava (Perayaan Pelita), tepat tengah malam, aku selalu datang ke sini dan melahap tubuhku sendiri.

Verse 79

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् । मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः

Lalu aku memperoleh kepuasan selama satu hari ilahi bertahan; dan demikian pula selama genap satu tahun manusia—demikianlah ukuran keadaanku.

Verse 80

नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये । येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः

Wahai resi termulia, tiada yang mustahil bagimu di tiga dunia; sebab dengan satu cedokan saja engkau pernah meneguk habis samudra, gudang segala air.

Verse 81

तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् । अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात्

Maka, wahai muni, limpahkanlah belas kasih yang lebih agung kepadaku; lindungilah aku dari perbuatan nista ini, yang dicela oleh semua dunia.

Verse 82

तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम । निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः

Dan anugerahkanlah penglihatan kepadaku, wahai resi terbaik. Aku letih oleh kebutaan; selain engkau, tiada tempat berlindung bagiku.

Verse 83

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम् । द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम

Mendengar ucapannya, hatiku luluh oleh welas asih; lalu kuucapkan kata-kata ini kepada beliau, yang mulia, terbaik dari wangsa Raghu.

Verse 84

त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् । येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा

Sebagai harga makanan, berikanlah perhiasan yang kau kenakan di leher; dengan itu lapar yang lahir dari perut ini akan berakhir.

Verse 85

तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् । अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च

Dan mulai hari ini, wahai orang bijak, persembahkan pelita-pelita permata yang amat bening di tepi danau ini juga, sebagai arghya bagi Dāmodara.

Verse 86

द्धस येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला । मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे

Dengan ini, penglihatanmu yang abadi dan tanpa noda akan terbit. Tiada keraguan pada ucapanku; demi kebenaran, aku mempertaruhkan diriku sendiri.

Verse 87

राजोवाच । ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम । गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम्

Sang Raja berkata: “Kasihanilah aku, wahai resi termulia. Sudilah menerima perhiasan leher terbaik ini, yang terbuat dari permata.”

Verse 90

ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः । निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना । ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये । विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने । ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप । संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा

Kemudian, karena diliputi welas asih, aku menerima persembahannya—meski aku seorang resi tanpa pamrih yang tinggal di rimba. Setelah ia membasuh kakiku, ia mempersembahkan perhiasan ini sebagai tebusan makanan, dengan bhakti tulus dan hati yang disucikan. Seketika itu juga, wahai raja, lenyaplah laparnya, dan timbullah kepuasan tertinggi, seakan lahir dari amerta para dewa.

Verse 91

तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् । यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्

Tubuhnya—seakan lenyap, laksana mati, dan rapuh oleh keusangan dari keberadaan lampau—ditinggalkan; namun yang tak binasa dan kekal di dalam dirinya tetap tegak bersemayam dalam air suci itu.

Verse 92

ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः । दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम्

Kemudian, wahai yang terbaik di antara keturunan Raghu, dengan bhakti yang luhur ia menegakkan (pratiṣṭhā) Dāmodara di tempat itu juga, setelah membangun sebuah mandir yang amat indah.

Verse 93

तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा । तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम्

Sebagaimana seseorang yang beriman mempersembahkan pelita di hadapan-Nya berulang-ulang, demikian pula penglihatannya menjadi senantiasa makin bening, suci, dan terang.

Verse 94

ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः । स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्

Kemudian, setelah genap sebulan, wahai penguasa bumi, sang raja memperoleh penglihatan ilahi; ia menjadi raja terbaik, paling patut dikagumi oleh orang-orang saleh.

Verse 95

ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः । हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति

Kemudian ia, dengan hati bersukacita, berbicara kepadaku; bersujud hormat dengan kedua telapak tangan terkatup, dan dengan suara tersendat oleh harṣa, ia berangkat menuju Tridiva (surga).

Verse 96

त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा । तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम

Berkat anugerahmu, lenyaplah lapar yang amat dahsyat dan menindih diriku; dan demikian pula, wahai brāhmaṇa terbaik, penglihatan ilahi telah bangkit dalam diriku.

Verse 97

अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् । ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः

Karena itu, wahai muni terbaik, anugerahkanlah izin kepadaku, agar kini aku dapat berangkat menuju Brahmaloka, berkat daya suci tīrtha ini.

Verse 98

ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम्

Lalu, setelah kubebaskan, ia bersujud berulang-ulang; dengan jiwa yang bersukacita ia pun pergi menuju Brahmaloka yang kekal.

Verse 99

एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा । तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम्

Demikianlah perhiasan ini dahulu kala sampai ke tanganku; mengetahui bahwa ini layak bagimu, ia pun mempersembahkannya kepadamu.

Verse 100

ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः । रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम्

Sejak saat itu, wahai raja, orang-orang datang ke sini; mempersembahkan pelita berhias ratna dengan penuh bhakti dan mandi dalam air suci yang mujur ini, lalu pada akhir hayat—terutama di bulan Kārtika—mereka berangkat menuju kediaman surgawi.

Verse 101

ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः । पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम

Dan mereka yang dengan batin terhimpun melepaskan prāṇa di sana—meski berdosa—tetap mencapai Brahmaloka, wahai Raghūttama (Rāma).

Verse 102

ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् । पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम्

Lalu Sahasrākṣa (Indra), melihat daya luar biasa yang timbul dari air itu, diliputi rasa takut, menimbunnya dari segala sisi dengan debu.

Verse 103

तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः । सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम्

Hari itu kini telah tiba—hari suci yang darinya perayaan Dīpotsava bermula. Maka, atas perintahku, dirikanlah di sini sebuah kūpikā, sumur yang indah dan sangat berpahala di tempat ini.

Verse 107

तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च । समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः

Setelah mandi di sana, mempersembahkan tarpaṇa bagi para Pitṛ, dan menghadiahkan pelita ratna, mereka pun berangkat menuju Ayodhyā, menjalani seluruh bulan Kārtika dengan laku bakti.

Verse 108

ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः

Kemudian, setelah meninggalkan Vibhīṣaṇa dan kera Hanūmān di sana, semua yang lain pergi ke Brahmaloka—oleh daya suci tīrtha itu.

Verse 109

सूत उवाच । अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् । संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे । स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

Sūta bersabda: Hingga kini, siapa pun yang dengan hormat mempersembahkan pelita di sana—setelah mandi dalam air suci itu ketika bulan Kārtika tiba—terbebas dari segala dosa dan dimuliakan di Brahmaloka.

Verse 110

एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् । आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना

Demikianlah muncul telaga yang membawa kesejahteraan dan keberkahan itu; ia dikenal sebagai Ānarttīya, dan sumur yang indah itu disebut Viṣṇukūpikā.