Atharva Veda Sukta 7
Kanda 10Anuvaka 1Sukta 744 Mantras

Sukta 7

Rishi: Traditionally attributed in Anukramaṇī-style listings to Atharvanic seers (Skambha hymn complex; often treated as anonymous/rahasya in character).

Chandas: Anuṣṭubh (predominant in this section).

AV 10.7 belongs to the Skambha (Cosmic Support) hymn-complex and pursues a rahasya-style inquiry into the hidden ground on which Prajāpati and the worlds are “made firm.” Rather than asking for a single boon, it presses the listener toward brahmanic recognition: Skambha as the unseen support, guarded “treasure,” and ordering principle by which heaven, wind/breath, and liturgical sound cohere. Its power is contemplative and stabilizing—securing cosmic and inner order through correct knowing (vidyā) and recitation.

Kind of charm

Shantika (pacifying)

In this hymn

Addressed to

  • SkambhaMantras 2-20, 22-23, 25-29, 32-35, 37-39cosmic Support, brahman

    Skambha is the cosmic ‘pillar/support’, the underlying brahman-principle in which Prajāpati steadies creation and by which the worlds, gods, breath/wind, and chant are held together.

  • Brahman / SkambhaMantras 24, 36, 42
  • IndraMantra 30
  • Aja (the Unborn) / Skambha-BrahmanMantra 31
  • PrajapatiMantras 41, 43Prajāpati (as guhya), via Skambha imagery
  • VataMantras 34, 44Vāta (Wind) with Brahmanic-cosmic supports
Recitation with translationAtharva Veda 10.7

Mantras

Mantra 1

सर्वाधारवर्णनम्। कस्मि॒न्नङ्गे॒ तपो॑ अ॒स्याधि॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्ग॑ ऋ॒तम॒स्याध्याहि॑तम्। क्वऽ व्र॒तं क्वऽ श्र॒द्धास्य॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ स॒त्यम॑स्य॒ प्रति॑ष्ठितम्

बता, इस चीज़ की ताकत कहाँ है? इसका सही तरीका कहाँ छुपा है? इसका नियम कहाँ काम करता है? इसका विश्वास कहाँ है? सच्चाई इसमें कहाँ बैठी है?

Mantra 2

कस्मा॒दङ्गाद् दीप्यते अ॒ग्निर॑स्य॒ कस्मा॒दङ्गा॑त् पवते मात॒रिश्वा॑ । कस्मा॒दङ्गा॒द् वि मि॑मी॒तेऽधि॑ च॒न्द्रमा॑ म॒ह स्क॒म्भस्य॒ मिमा॑नो॒ अङ्ग॑म्

उसके कौनसे हिस्से से अग्नि आग जलाता है? कौनसे हिस्से से हवा चलती है? कौनसे हिस्से से चाँद ऊपर ताप में नापता है? वो स्कम्भ का हिस्सा नाप रहा है।

Mantra 3

कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठति॒ भूमि॑रस्य॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठत्य॒न्तरि॑क्षम्। कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्याहि॑ता॒ द्यौः कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्युत्त॑रं दि॒वः

उसके कौनसे हिस्से में धरती है? कौनसे हिस्से में आसमान के बीच का स्पेस है? कौनसे हिस्से में ऊपर वाला आसमान है? कौनसे हिस्से में आसमान से भी ऊपर की जगह है?

Mantra 4

क्व॑१ प्रेप्स॑न् दीप्यत ऊ॒र्ध्वो अ॒ग्निः क्व॑१प्रेप्स॑न् पवते मात॒रिश्वा॑ । यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्या॒वृतः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

अग्नि आग लेकर कहाँ जाना चाहता है? हवा कहाँ जाना चाहती है? पानी कहाँ बहा कर जाना चाहता है? बताओ, वो स्कम्भ कौन है?

Mantra 5

क्वाऽर्धमा॒साः क्वऽ यन्ति॒ मासाः॑ संवत्स॒रेण॑ स॒ह सं॑विदा॒नाः । यत्र॒ यन्त्यृ॒तवो॒ यत्रा॑र्त॒वाः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

पूछो, आधे महीने कहाँ जाते हैं? महीने कहाँ जाते हैं? साल के साथ साथ यह सब कहाँ जाते हैं? ऋतु कहाँ जाती हैं, उनके नियम कहाँ जाते हैं? बताओ, यह स्कम्भ कौन है? वो असली में क्या है?

Mantra 6

क्व॑१प्रेप्स॑न्ती युव॒ती विरू॑पे अहोरा॒त्रे द्र॑वतः संविदा॒ने। यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्यापः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

दिन और रात, दोनों अलग-अलग दिखते हैं, लेकिन साथ-साथ चलते हैं। वो दोनों कहाँ जाते हैं? पानी उसकी तरफ कैसे जाता है? बताओ, यह स्कम्भ कौन है? वो असली में क्या है?

Mantra 7

यस्मि॑न्त्स्त॒ब्ध्वा प्र॒जाप॑तिर्लो॒कान्त्सर्वाँ॒ अधा॑रयत्। स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

प्रजापति ने स्कम्भ को पकड़ के रखा था। उसी में उसने सारी दुनिया को संभाला। अब बताओ, वो स्कम्भ कौन है? वो कौन है असली में?

Mantra 8

यत् प॑र॒ममव॒मं यच्च॑ मध्य॒मं प्र॒जाप॑तिः ससृ॒जे वि॒श्वरू॑पम्। किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॒ यन्न प्रावि॑श॒त् किय॒त् तद् ब॑भूव

प्रजापति ने सब कुछ बनाया। ऊपर वाला, नीचे वाला, बीच वाला। हर तरह का रूप बनाया। स्कम्भ कितना उसमें गया? कितना उसमें नहीं गया? वो कितना बड़ा बचा?

Mantra 9

किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश भू॒तं कियद् भवि॒ष्यद॒न्वाश॑येऽस्य । एकं॒ यदङ्ग॒मकृ॑णोत् सहस्र॒धा किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॑

स्कम्भ कितना पुराने समय में गया था? आने वाले समय में कितना रहेगा? जब उसने एक हिस्से को हज़ार टुकड़ों में बनाया। तब वो कितना अंदर गया था?

Mantra 10

यत्र॑ लो॒कांश्च॒ कोशां॒श्चापो॒ ब्रह्म॒ जना॑ वि॒दुः । अस॑च्च॒ यत्र॒ सच्चा॒न्त स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

जहाँ लोग दुनिया और उसके छिलके दोनों को जानते हैं। जहाँ पानी और ब्रह्मा को समझते हैं। जहाँ जो है भी वो और जो नहीं भी वो, दोनों उसमें हैं। बताओ, वो स्कम्भ कौन है? वो कौनसा देवता है?

Mantra 11

यत्र॒ तपः॑ परा॒क्रम्य॑ व्र॒तं धा॒रय॒त्युत्त॑रम्। ऋ॒तं च॒ यत्र॑ श्र॒द्धा चापो॒ ब्रह्म॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑देव सः

जहाँ तपस्या अपनी पूरी ताकत लगा देती है। जहाँ बड़ा व्रत पकड़ा जाता है। जहाँ सत्य और श्रद्धा, पानी और ब्रह्मा सब मिलके रहते हैं। बताओ, वो स्कम्भ कौन है? वो कौनसा देवता है?

Mantra 12

यस्मि॒न् भूमि॑र॒न्तरि॑क्षं॒ द्यौर्यस्मि॒न्नध्याहि॑ता । यत्रा॒ग्निश्च॒न्द्रमाः॒ सूर्यो॒ वात॒स्तिष्ठ॒न्त्यार्पि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

जिसमें ज़मीन, आसमान और बीच वाली जगह सब रखी हैं। उसमें अग्नि, चाँद, सूरज और हवा सब अपनी जगह पर टिके हैं। बताओ उस स्कम्भ को, वो कैसा है?

Mantra 13

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ सर्वे॑ स॒माहि॑ताः । स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

जिसके अंगन में तीस तीस देवता सब मिल के बैठे हैं। बताओ उस स्कम्भ को, वो कैसा है?

Mantra 14

यत्र॒ ऋष॑यः प्रथम॒जा ऋचः॒ साम॒ यजु॑र्म॒ही। ए॒क॒र्षिर्यस्मि॒न्नार्पि॑तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

जहाँ रिशि सबसे पहले पैदा हुए, और ऋग्, साम, यजु सब लिखे हैं। जहाँ एक महा रिशि बैठा है। बताओ उस स्कम्भ को, वो कैसा है?

Mantra 15

यत्रा॒मृतं॑ च मृ॒त्युश्च॒ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ते । स॒मु॒द्रो यस्य॑ ना॒ड्यः॑१ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

इस पुरुष में अमृत और मृतु दोनों साथ में बैठे हैं। उसकी नाड़ियाँ समुंदर जैसी हैं, जो इस पुरुष के अंदर हैं। अब बताओ, यह स्कम्भ कौन है? असली में वो कैसा है?

Mantra 16

यस्य॒ चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ ना॒ड्य॑१स्तिष्ठ॑न्ति प्रथ॒माः । य॒ज्ञो यत्र॒ परा॑क्रान्तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

इसकी चार मैन नाड़ियाँ चार दिशाओं में खड़ी हैं। यज्ञ यहाँ से फैला है। अब बताओ, यह स्कम्भ कौन है? असली में वो कैसा है?

Mantra 17

ये पुरु॑षे॒ ब्रह्म॑ वि॒दुस्ते वि॑दुः परमे॒ष्ठिन॑म्। यो वेद॑ परमे॒ष्ठिनं॒ यश्च॒ वेद॑ प्र॒जाप॑तिम्। ज्ये॒ष्ठं ये ब्राह्म॑णं वि॒दुस्ते स्क॒म्भम॑नु॒संवि॑दुः

जिन लोगों को पुरुष में ब्रह्म का ज्ञान है, वो सबसे ऊपर वाले को जानते हैं। जो प्रजापति को जानता है, और जो ब्राह्मण को सबसे बड़ा मानता है, वो लोग स्कम्भ को पूरा जानते हैं।

Mantra 18

यस्य॒ शिरो॑ वैश्वान॒रश्चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। अङ्गा॑नि॒ यस्य॑ या॒तवः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

इसका सर वैश्वानर बन गया, और आँखें अंगिरस रिशि बन गए। इसके अंग यातु हैं। अब बताओ, यह स्कम्भ कौन है? असली में वो कैसा है?

Mantra 19

यस्य॒ ब्रह्म॒ मुख॑मा॒हुर्जि॒ह्वां म॑धुक॒शामु॒त। वि॒राज॒मूधो॒ यस्या॒हुः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

लोग कहते हैं इसका मुँह ब्रह्म है, और जीभ मीठी है जैसे शहद। इसका स्तन विराज है। अब बताओ, यह स्कम्भ कौन है? असली में वो कैसा है?

Mantra 20

यस्मा॒दृचो॑ अ॒पात॑क्ष॒न् यजु॒र्यस्मा॑द॒पाक॑षन्। सामा॑नि॒ यस्य॒ लोमा॑न्यथर्वाङ्गि॒रसो॒ मुखं॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

रिग वेद के मंत्र उसी से निकले गए। यजुर वेद भी उसी से निकला। उसके बाल साम वेद हैं। उसका मुँह अथर्व वेद है। इस स्कम्भ को जानो, बताओ यह कौन है?

Mantra 21

अ॒स॒च्छा॒खां प्र॒तिष्ठ॑न्तीं पर॒ममि॑व॒ जना॑ विदुः । उ॒तो सन्म॑न्य॒न्तेऽव॑रे॒ ये ते॒ शाखा॑मु॒पास॑ते

लोग झूठ की एक डाल को देखते हैं और सोचते हैं यह सबसे बड़ी चीज़ है। नीचे वाले लोग भी उसे सच मानते हैं जो उस डाल के पीछे भागते हैं।

Mantra 22

यत्रा॑दि॒त्याश्च॑ रु॒द्राश्च॒ वस॑वश्च स॒माहि॑ताः । भू॒तं च॒ यत्र॒ भव्यं॑ च॒ सर्वे॑ लो॒काः प्रति॑ष्ठिताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

जहाँ आदित्य, रुद्र और वसु सब एक जगह हैं। जहाँ भूत और भविष्य सब दुनिया टिकी हुई है। उस स्कम्भ को बताओ, वो कौन है?

Mantra 23

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा नि॒धिं रक्ष॑न्ति सर्व॒दा। नि॒धिं तम॒द्य को वे॑द॒ यं दे॑वा अभि॒रक्ष॑थ

तैंतीस देवता उसके खजाने की हिफाजत करते हैं। यह खजाना आज कौन जानता है? जो देवता ने बचाया है वो क्या है?

Mantra 24

यत्र॑ दे॒वा ब्र॑ह्म॒विदो॒ ब्रह्म॑ ज्ये॒ष्ठमु॒पास॑ते । यो वै तान् वि॒द्यात् प्र॒त्यक्षं॒ स ब्र॒ह्मा वेदि॑ता स्यात्

जहाँ देवता ब्रह्मा की पूजा करते हैं। जो उन्हे सच में जान लेगा, वो ब्रह्मा को समझने वाला बन जाएगा।

Mantra 25

बृ॒हन्तो॒ नाम॒ ते दे॒वा येऽस॑तः॒ परि॑ जज्ञि॒रे। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्यास॑दाहुः प॒रो जनाः॑

उन देवताओं का नाम 'बृहंत' है, जो बड़े हैं। वो कुछ भी नहीं से पैदा हुए। स्कम्भ का एक हिस्सा है जो लोग 'असत' कहते हैं, यानी जो दिखाई नहीं देता।

Mantra 26

यत्र॑ स्क॒म्भः प्र॑ज॒नयन् पुरा॒णं व्यव॑र्तयत्। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्य॑ पुरा॒णम॑नु॒संवि॑दुः

जहाँ स्कम्भ ने पुरानी दुनिया को चलाया और फैलाया। उसका एक हिस्सा पुराना है, और लोगों ने उसे पहचाना है, एक के बाद एक।

Mantra 27

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ गात्रा॑ विभेजि॒रे। तान् वै त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वानेके॑ ब्रह्म॒विदो॑ विदुः

तैंतीस देवता हैं। उन्होंने एक शरीर के हिस्से लिए थे। जो लोग ब्रह्म को जानते हैं, वो उन तैंतीस देवता को पहचानते हैं।

Mantra 28

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भं प॑र॒मम॑नत्यु॒द्यं जना॑ विदुः । स्क॒म्भस्तदग्रे॒ प्रासि॑ञ्च॒द्धिर॑ण्यं लो॒के अ॑न्त॒रा

हिरण्यगर्भ सबसे बड़ा है, उसकी ग्रोथ कोई रोक नहीं सकता। लोग उसे जानते हैं। शुरू में स्कम्भ ने सोना दुनिया के बीच-बीच में बहा दिया था।

Mantra 29

स्क॒म्भे लो॒काः स्क॒म्भे तपः॑ स्क॒म्भेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। स्कम्भ॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्ष॒मिन्द्रे॒ सर्वं॑ स॒माहि॑तम्

स्कम्भ में सारी दुनिया हैं। स्कम्भ में तप है, नियम है। स्कम्भ तुम्हे पहचानता है। इंद्र में सब कुछ एक साथ जुड़ा हुआ है।

Mantra 30

इन्द्रे॑ लो॒का इन्द्रे॒ तप॒ इन्द्रेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। इन्द्रं॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्षं॑ स्क॒म्भे सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्

इंद्र में यह सारी दुनिया बसी है। इंद्र में तप की ताकत है। इंद्र में धरम पक्का से बैठा है। इंद्र तुम्हे सामने से जानता है। स्कम्भ में सब कुछ पक्का खड़ा है।

Mantra 31

नाम॒ नाम्ना॑ जोहवीति पु॒रा सूर्या॑त् पु॒रोषसः॑ । यद॒जः प्र॑थ॒मं सं॑ब॒भूव॒ स ह॒ तत् स्व॒राज्य॑मियाय॒ यस्मा॒न्नान्यत् पर॒मस्ति॑ भू॒तम्

नाम से नाम को बुलाता रहता है। यह बात पुरानी है, जब सूरज भी नहीं था, सवेरा भी नहीं हुआ था। जब पहली बार वो पैदा हुआ जिसको कहते हैं अज, तब उसने अपना राज पा लिया। उससे बड़ा कोई और नहीं है।

Mantra 32

यस्य॒ भूमिः॑ प्र॒मान्तरि॑क्षमु॒तोदर॑म्। दिवं॒ यश्च॒क्रे मू॒र्धानं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

जिसकी धरती है, अंतरिक्ष उसका पेट है, और आसमान उसका सर है। उस बड़े ब्रह्मन को नमस्कार है। वो सबसे बड़ा है।

Mantra 33

यस्य॒ सूर्य॒श्चक्षु॑श्च॒न्द्रमा॑श्च॒ पुन॑र्णवः । अ॒ग्निं यश्च॒क्र आ॒स्यं॑ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

जिसका सूरज है आँख, और चाँद जो बार-बार नया होता है। जिसने अग्नि को मुँह बनाया। उस बड़े ब्रह्मन को नमस्कार है।

Mantra 34

यस्य॒ वातः॑ प्राणापा॒नौ चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। दिशो॒ यश्च॒क्रे प्र॒ज्ञानी॒स्तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

जिसका वायु अंदर-बाहर साँस बन गया। अंगिरसो उसकी आँख बन गए। जिसने दिशाओं को ज्ञान दिया। उस बड़े ब्रह्मन को नमस्कार है।

Mantra 35

स्क॒म्भो दा॑धार॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे स्क॒म्भो दा॑धारो॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्। स्क॒म्भो दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीः स्क॒म्भ इ॒दं विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश

स्कम्भ ने आसमान और ज़मीन दोनों को सम्भाला है। उसने वाइड आकाश को भी पकड़ा है। उसने चार दिशाओं और ऊपर-नीचे सब जगह को थाम लिया। स्कम्भ पूरी दुनिया में घुल गया है, सब जगह है।

Mantra 36

यः श्रमा॒त् तप॑सो जा॒तो लो॒कान्त्सर्वा॑न्त्समान॒शे। सोमं॒ यश्च॒क्रे केव॑लं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

वो तपस्या और मेहनत से पैदा हुआ है। उसने सब दुनिया को अपने में समेट लिया। सोम उसके लिए है, उसके पास है। उस बड़े ब्रह्म को नमन है, वो सबसे पहले है।

Mantra 37

क॒थं वातो॒ नेल॑यति क॒थं न र॑मते॒ मनः॑ । किमापः॑ स॒त्यं प्रेप्स॑न्ती॒र्नेल॑यन्ति क॒दा च॒न

हवा को कोई जगह नहीं मिलती जहाँ वो रुक सके। मन को भी कोई सुख नहीं मिलता। पानी सच ढूँढ़ते हुए कभी भी कहीं नहीं रुकता।

Mantra 38

म॒हद् य॒क्षं भुव॑नस्य॒ मध्ये॒ तप॑सि क्रा॒न्तं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे। तस्मि॑न्छ्रयन्ते॒ य उ॒ के च॑ दे॒वा वृ॒क्षस्य॒ स्कन्धः॑ प॒रित॑ इव॒ शाखाः॑

दुनिया के बीच में एक बड़ा चमत्कार है। यह पानी के ऊपर तपस्या से स्थिर है। सारे देवता उसके पास हैं जैसे पेड़ की डालें तने के पास हैं।

Mantra 39

यस्मै॒ हस्ता॑भ्यां॒ पादा॑भ्यां वा॒चा श्रोत्रे॑ण॒ चक्षु॑षा । यस्मै॑ दे॒वाः सदा॑ ब॒लिं प्र॒यच्छ॑न्ति॒ विमि॒तेऽमि॑तं स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

देवता हाथ पैर आँख कान सब से उसकी पूजा करते हैं। वो सारा दुनिया को संभालता है लेकिन खुद कोई नाप में नहीं आता। बताओ वो कौन है?

Mantra 40

अप॒ तस्य॑ ह॒तं तमो॒ व्यावृ॑त्तः॒ स पा॒प्मना॑ । सर्वा॑णि॒ तस्मि॒न् ज्योतीं॑षि॒ यानि॒ त्रीणि॑ प्र॒जाप॑तौ

उस इंसान से अंधेरा भाग गया। बुराई उससे दूर हो गई। उसमें वो तीन रोशनियाँ हैं जो प्रजापति में हैं।

Mantra 41

यो वे॑त॒सं हि॑र॒ण्ययं॒ तिष्ठ॑न्तं सलि॒ले वेद॑ । स वै गुह्यः॑ प्र॒जाप॑तिः

जो इंसान उस सोने की नदी के पानी में खड़े रीड को जानता है, वो प्रजापति का राज़ समझता है।

Mantra 42

त॒न्त्रमेके॑ युव॒ती विरू॑पे अभ्या॒क्रामं॑ वयतः॒ षण्म॑यूखम्। प्रान्या तन्तूं॑स्ति॒रते॑ ध॒त्ते अ॒न्या नाप॑ वृञ्जाते॒ न ग॑मातो॒ अन्त॑म्

दो औरतें काम कर रही हैं, दोनों अलग-अलग दिखने में। वो एक वीविंग मशीन चला रही हैं जिमें छः रेज़ हैं। एक औरत तान देती है, दूसरी सेट करती है। यह काम खत्म नहीं होता।

Mantra 43

तयो॑र॒हं प॑रि॒नृत्य॑न्त्योरिव॒ न वि जा॑नामि यत॒रा प॒रस्ता॑त्। पुमा॑नेनद् वय॒त्युद्गृ॑णन्ति॒ पुमा॑नेन॒द् वि ज॑भा॒राधि॒ नाके॑

वो दोनों औरतें ऐसे घूम रही हैं जैसे डांस कर रही हों। मैं नहीं समझता कौन आगे है और कौन पीछे। एक पुरुष ने यह वीव किया, उसने ही गाया, और उसे आसमान पे बिठाया।

Mantra 44

इ॒मे म॒यूखा॒ उप॑ तस्तभु॒र्दिवं॒ सामा॑नि चक्रु॒स्तस॑राणि॒ वात॑वे

यह बीम्स ने आसमान को सहारा दिया है। उन्होंने साम के गाने बनाए हैं। हवा के लिए शटल्स भी बनाए हैं।

Inside Sukta 7

How it unfolds

  1. How it opens

    The hymn opens in a questioning, revelatory mode—pointing to that ‘in whom’ Prajāpati fixed the worlds, and demanding identification of the true Skambha.

  2. What it asks

    To disclose/recognize the hidden support and the guarded ‘treasure’ of brahman—who knows it, what it is, and how it sustains gods and cosmos.

  3. Where its power lies

    The hymn asserts efficacy through its very structure of knowing: the gods guard the nidhi, and the one who truly ‘knows’ participates in that protected power and cosmic stability.

  4. How it closes

    It culminates in imagery of supports and ordered motion—beams propping heaven and sāman-harmonies regulating wind—sealing the insight that sound, breath, and cosmos stand upon Skambha.

Famous verses

skambhaṃ taṃ brūhi katamaḥ svideva saḥ
Verse 10.7.7A signature Skambha-question: it frames Skambha as the locus in which Prajāpati ‘made firm’ and upheld all worlds, crystallizing the hymn’s central inquiry into the cosmic ground.Read verse 10.7.7 →
yasya trayaḥstriṃśad devā nidhiṃ rakṣanti
Verse 10.7.23Defines Skambha/brahman as a guarded nidhi (treasure) protected by the Thirty-three gods, highlighting the rahasya character: true knowledge is both protected and potent.Read verse 10.7.23 →

Kind of hymn

Cosmogonic/Speculative (Brahmavidya; not primarily Bhaisajya)

What it is for

Cognitive and ritual recognition of Skambha as the cosmic ground, producing steadiness (dhṛti), ordered breath and mind, and a sense of protected participation in cosmic law.

Who it is for

Atharvanic reciters, brahmavādins, students of rahasya/cosmogony, and householders seeking śānti through Vedic contemplation rather than medicinal or aggressive rites.

Also used as

  • Jñāna/Brahmavidyā (Speculative/Cosmogonic)
  • Rahasya (esoteric ‘treasure’ theology)
  • Adhyātmika (inner stabilization via breath/chant alignment)

The deity

In this hymn Skambha is also portrayed as a guarded nidhi (treasure): knowable through insight, protected by the gods, and disclosed through inspired questioning.

Powers of the deity

  • Upholds and stabilizes all worlds and directions
  • Functions as the hidden ground of Prajāpati’s creative ordering
  • Guards and conceals brahman as a ‘treasure’ accessible through right knowing
  • Integrates cosmic motion (vāta/breath) with liturgical sound (sāman)
  • Confers śānti: coherence, steadiness, and protection through brahmanic cognition

Why the deity is called

To identify ‘who/what Skambha truly is’—the support in which creation stands—so the reciter gains brahmanic insight and participates in the stabilizing power that holds cosmos and self together.

The seer

  • Atharvanic brahmavādin seers (Skambha-cycle; effectively anonymous/rahasya)Atharvan. Brahmavidyā and śānti-oriented speculation: identifying hidden cosmic supports, stabilizing order through knowledge, and sacralizing secrecy/authority of brahman.

Other hymns of this seer

  • AV 10.7 (Skambha hymn)
  • AV 10.8 (Skambha continuation/companion hymn)
  • AV 10.2 (speculative/cosmogonic materials, often discussed alongside Skambha themes)

Preparing for the rite

  • Choose a quiet, clean place (ideally a consecrated study/recitation area).
  • Perform ācamana and a brief śānti-prayer; steady the breath (vāta as prāṇa) before beginning.
  • Set intention: ‘to know Skambha as support of worlds’ (jñāna-saṅkalpa).

The rite

  • Recite the sukta in a measured Anuṣṭubh cadence; keep attention on the interrogative refrains (questions that ‘turn’ the mind toward the support).
  • Optionally accompany recitation with low sāman-like intonation on select lines to emphasize the hymn’s sound-order theme.
  • Conclude with silent contemplation: visualize the worlds ‘made firm’ in Skambha; align inhalation/exhalation with the sense of cosmic support.

What it needs

  • None required (this is primarily a brahmavidyā/śānti recitation rather than a dravya-based rite).

When

Dawn or dusk (sandhyā) is most fitting for śānti and contemplative recitation; also suitable before study/teaching.

Frequently Asked Questions

Skambha is the cosmic ‘Support’—a brahman-like principle in which the worlds are steadied and upheld. The hymn treats Skambha as the hidden ground behind creation and order.

Primarily for brahmavidyā and śānti (stabilizing insight), not for medicinal healing. Its ‘effect’ is steadiness and protection through correct knowing and recitation.

It presents brahman/Skambha as a nidhi—precious, potent, and not obvious to ordinary perception. The image teaches that true knowledge is protected and must be approached through disciplined inquiry and recitation.

Ask anything about Sukta 7 of the Atharva Veda

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play