Sukta 7

Mantra 1

सर्वाधारवर्णनम्। कस्मि॒न्नङ्गे॒ तपो॑ अ॒स्याधि॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्ग॑ ऋ॒तम॒स्याध्याहि॑तम्। क्वऽ व्र॒तं क्वऽ श्र॒द्धास्य॑ तिष्ठति॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ स॒त्यम॑स्य॒ प्रति॑ष्ठितम्

Bata, is cheez ki taakat kahan hai? Iska sahi tareeka kahan chhupa hai? Iska niyam kahan kaam karta hai? Iska vishwaas kahan hai? Sachchai isme kahan baithi hai?

Mantra 2

कस्मा॒दङ्गाद् दीप्यते अ॒ग्निर॑स्य॒ कस्मा॒दङ्गा॑त् पवते मात॒रिश्वा॑ । कस्मा॒दङ्गा॒द् वि मि॑मी॒तेऽधि॑ च॒न्द्रमा॑ म॒ह स्क॒म्भस्य॒ मिमा॑नो॒ अङ्ग॑म्

Uske kaunse hisse se Agni aag jalata hai? Kaunse hisse se hawa chalti hai? Kaunse hisse se chaand upar taap mein napta hai? Woh Skambha ka hissa nap raha hai.

Mantra 3

कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठति॒ भूमि॑रस्य॒ कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठत्य॒न्तरि॑क्षम्। कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्याहि॑ता॒ द्यौः कस्मि॒न्नङ्गे॑ तिष्ठ॒त्युत्त॑रं दि॒वः

Uske kaunse hisse mein dharti hai? Kaunse hisse mein aasman ke beech ka space hai? Kaunse hisse mein upar wala aasman hai? Kaunse hisse mein aasman se bhi upar ki jagah hai?

Mantra 4

क्व॑१ प्रेप्स॑न् दीप्यत ऊ॒र्ध्वो अ॒ग्निः क्व॑१प्रेप्स॑न् पवते मात॒रिश्वा॑ । यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्या॒वृतः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Agni aag lekar kahan jaana chahta hai? Hawa kahan jaana chahti hai? Paani kahan baha kar jaana chahta hai? Batao, woh Skambha kaun hai?

Mantra 5

क्वाऽर्धमा॒साः क्वऽ यन्ति॒ मासाः॑ संवत्स॒रेण॑ स॒ह सं॑विदा॒नाः । यत्र॒ यन्त्यृ॒तवो॒ यत्रा॑र्त॒वाः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Poochho, aadhe mahine kahan jaate hain? Mahine kahan jaate hain? Saal ke saath saath yeh sab kahan jaate hain? Ritu kahan jaati hain, unke niyam kahan jaate hain? Batao, yeh Skambha kaun hai? Woh asli mein kya hai?

Mantra 6

क्व॑१प्रेप्स॑न्ती युव॒ती विरू॑पे अहोरा॒त्रे द्र॑वतः संविदा॒ने। यत्र॒ प्रेप्स॑न्तीरभि॒यन्त्यापः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Din aur raat, dono alag-alag dikhte hain, lekin saath-saath chalte hain. Woh dono kahan jaate hain? Paani uski taraf kaise jaata hai? Batao, yeh Skambha kaun hai? Woh asli mein kya hai?

Mantra 7

यस्मि॑न्त्स्त॒ब्ध्वा प्र॒जाप॑तिर्लो॒कान्त्सर्वाँ॒ अधा॑रयत्। स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Prajapati ne Skambha ko pakad ke rakha tha. Usi mein usne saari duniya ko sambhala. Ab batao, woh Skambha kaun hai? Woh kaun hai asli mein?

Mantra 8

यत् प॑र॒ममव॒मं यच्च॑ मध्य॒मं प्र॒जाप॑तिः ससृ॒जे वि॒श्वरू॑पम्। किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॒ यन्न प्रावि॑श॒त् किय॒त् तद् ब॑भूव

Prajapati ne sab kuchh banaya. Upar wala, neeche wala, beech wala. Har tarah ka roop banaya. Skambha kitna usmein gaya? Kitna usmein nahi gaya? Woh kitna bada bacha?

Mantra 9

किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश भू॒तं कियद् भवि॒ष्यद॒न्वाश॑येऽस्य । एकं॒ यदङ्ग॒मकृ॑णोत् सहस्र॒धा किय॑ता स्क॒म्भः प्र वि॑वेश॒ तत्र॑

Skambha kitna purane samay mein gaya tha? Aane wale samay mein kitna rahega? Jab usne ek hisse ko hazaar tukdon mein banaya. Tab woh kitna andar gaya tha?

Mantra 10

यत्र॑ लो॒कांश्च॒ कोशां॒श्चापो॒ ब्रह्म॒ जना॑ वि॒दुः । अस॑च्च॒ यत्र॒ सच्चा॒न्त स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Jahan log duniya aur uske chilke dono ko jaante hain. Jahan paani aur Brahma ko samajhte hain. Jahan jo hai bhi woh aur jo nahi bhi woh, dono usmein hain. Batao, woh Skambha kaun hai? Woh kaunsa devta hai?

Mantra 11

यत्र॒ तपः॑ परा॒क्रम्य॑ व्र॒तं धा॒रय॒त्युत्त॑रम्। ऋ॒तं च॒ यत्र॑ श्र॒द्धा चापो॒ ब्रह्म॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑देव सः

Jahan tapasya apni poori taakat laga deti hai. Jahan bada vrat pakda jata hai. Jahan satya aur shraddha, paani aur Brahma sab milke rehte hain. Batao, woh Skambha kaun hai? Woh kaunsa devta hai?

Mantra 12

यस्मि॒न् भूमि॑र॒न्तरि॑क्षं॒ द्यौर्यस्मि॒न्नध्याहि॑ता । यत्रा॒ग्निश्च॒न्द्रमाः॒ सूर्यो॒ वात॒स्तिष्ठ॒न्त्यार्पि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Jisme zameen, aasmaan aur beech wali jagah sab rakhi hain. Usme agni, chaand, suraj aur hawa sab apni jagah pe tikke hain. Batao us Skambha ko, woh kaisa hai?

Mantra 13

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ सर्वे॑ स॒माहि॑ताः । स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Jiske angan mein tees tees devta sab mil ke baithe hain. Batao us Skambha ko, woh kaisa hai?

Mantra 14

यत्र॒ ऋष॑यः प्रथम॒जा ऋचः॒ साम॒ यजु॑र्म॒ही। ए॒क॒र्षिर्यस्मि॒न्नार्पि॑तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Jahan rishi sabse pehle paida hue, aur Rig, Sama, Yaju sab likhe hain. Jahan ek maha rishi baitha hai. Batao us Skambha ko, woh kaisa hai?

Mantra 15

यत्रा॒मृतं॑ च मृ॒त्युश्च॒ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ते । स॒मु॒द्रो यस्य॑ ना॒ड्यः॑१ पुरु॒षेऽधि॑ स॒माहि॑ताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Is purush mein amrit aur mritu dono sath mein baithe hain. Uski naadiyan samundar jaisi hain, jo is purush ke andar hain. Ab batao, yeh Skambha kaun hai? Asli mein woh kaisa hai?

Mantra 16

यस्य॒ चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ ना॒ड्य॑१स्तिष्ठ॑न्ति प्रथ॒माः । य॒ज्ञो यत्र॒ परा॑क्रान्तः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Iski chaar main naadiyan chaar dishaon mein khadi hain. Yagya yahan se faila hai. Ab batao, yeh Skambha kaun hai? Asli mein woh kaisa hai?

Mantra 17

ये पुरु॑षे॒ ब्रह्म॑ वि॒दुस्ते वि॑दुः परमे॒ष्ठिन॑म्। यो वेद॑ परमे॒ष्ठिनं॒ यश्च॒ वेद॑ प्र॒जाप॑तिम्। ज्ये॒ष्ठं ये ब्राह्म॑णं वि॒दुस्ते स्क॒म्भम॑नु॒संवि॑दुः

Jin logon ko purush mein brahm ka gyaan hai, woh sabse upar wale ko jaante hain. Jo Prajapati ko jaanta hai, aur jo brahman ko sabse bada maanta hai, woh log Skambha ko poora jaante hain.

Mantra 18

यस्य॒ शिरो॑ वैश्वान॒रश्चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। अङ्गा॑नि॒ यस्य॑ या॒तवः॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Iska sar Vaishvanar ban gaya, aur aankhen Angiras rishi ban gaye. Iske ang yatu hain. Ab batao, yeh Skambha kaun hai? Asli mein woh kaisa hai?

Mantra 19

यस्य॒ ब्रह्म॒ मुख॑मा॒हुर्जि॒ह्वां म॑धुक॒शामु॒त। वि॒राज॒मूधो॒ यस्या॒हुः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Log kehte hain iska muh brahm hai, aur jeebh meethi hai jaise shahad. Iska stan Viraj hai. Ab batao, yeh Skambha kaun hai? Asli mein woh kaisa hai?

Mantra 20

यस्मा॒दृचो॑ अ॒पात॑क्ष॒न् यजु॒र्यस्मा॑द॒पाक॑षन्। सामा॑नि॒ यस्य॒ लोमा॑न्यथर्वाङ्गि॒रसो॒ मुखं॑ स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Rig Veda ke mantr ussi se nikale gaye. Yajur Veda bhi ussi se nikla. Uske baal Sama Veda hain. Uska muh Atharva Veda hai. Is Skambha ko jaano, batao yeh kaun hai?

Mantra 21

अ॒स॒च्छा॒खां प्र॒तिष्ठ॑न्तीं पर॒ममि॑व॒ जना॑ विदुः । उ॒तो सन्म॑न्य॒न्तेऽव॑रे॒ ये ते॒ शाखा॑मु॒पास॑ते

Log jhooth ki ek daal ko dekhte hain aur sochte hain yeh sabse badi cheez hai. Neeche wale log bhi usse sach maante hain jo us daal ke peeche bhaagte hain.

Mantra 22

यत्रा॑दि॒त्याश्च॑ रु॒द्राश्च॒ वस॑वश्च स॒माहि॑ताः । भू॒तं च॒ यत्र॒ भव्यं॑ च॒ सर्वे॑ लो॒काः प्रति॑ष्ठिताः स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Jahan Aditya, Rudra aur Vasu sab ek jagah hain. Jahan bhoot aur bhavishya sab duniya tikhi hui hai. Us Skambha ko batao, woh kaun hai?

Mantra 23

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा नि॒धिं रक्ष॑न्ति सर्व॒दा। नि॒धिं तम॒द्य को वे॑द॒ यं दे॑वा अभि॒रक्ष॑थ

Taintees devta uske khazane ki hifazat karte hain. Yeh khazana aaj kaun jaanta hai? Jo devta ne bachaya hai woh kya hai?

Mantra 24

यत्र॑ दे॒वा ब्र॑ह्म॒विदो॒ ब्रह्म॑ ज्ये॒ष्ठमु॒पास॑ते । यो वै तान् वि॒द्यात् प्र॒त्यक्षं॒ स ब्र॒ह्मा वेदि॑ता स्यात्

Jahan devta Brahma ki puja karte hain. Jo unhe sach mein jaan lega, woh Brahma ko samajhne wala ban jayega.

Mantra 25

बृ॒हन्तो॒ नाम॒ ते दे॒वा येऽस॑तः॒ परि॑ जज्ञि॒रे। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्यास॑दाहुः प॒रो जनाः॑

Un devtaon ka naam 'Brihant' hai, jo bade hain. Woh kuch bhi nahi se paida hue. Skambha ka ek hissa hai jo log 'asat' kehte hain, yaani jo dikhayi nahi deta.

Mantra 26

यत्र॑ स्क॒म्भः प्र॑ज॒नयन् पुरा॒णं व्यव॑र्तयत्। एकं॒ तदङ्गं॑ स्क॒म्भस्य॑ पुरा॒णम॑नु॒संवि॑दुः

Jahan Skambha ne purani duniya ko chalaya aur failaya. Uska ek hissa purana hai, aur logon ne use pehchana hai, ek ke baad ek.

Mantra 27

यस्य॒ त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वा अङ्गे॒ गात्रा॑ विभेजि॒रे। तान् वै त्रय॑स्त्रिंशद् दे॒वानेके॑ ब्रह्म॒विदो॑ विदुः

Taintees devta hain. Unhone ek shareer ke hisse liye the. Jo log brahm ko jaante hain, woh un taintees devta ko pehchaante hain.

Mantra 28

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भं प॑र॒मम॑नत्यु॒द्यं जना॑ विदुः । स्क॒म्भस्तदग्रे॒ प्रासि॑ञ्च॒द्धिर॑ण्यं लो॒के अ॑न्त॒रा

Hiranyagarbh sabse bada hai, uski growth koi rok nahi sakta. Log use jaante hain. Shuru mein Skambha ne sona duniya ke beech-beech mein baha diya tha.

Mantra 29

स्क॒म्भे लो॒काः स्क॒म्भे तपः॑ स्क॒म्भेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। स्कम्भ॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्ष॒मिन्द्रे॒ सर्वं॑ स॒माहि॑तम्

Skambha mein saari duniya hain. Skambha mein tap hain, niyam hain. Skambha tumhe pehchaanta hai. Indra mein sab kuch ek saath juda hua hai.

Mantra 30

इन्द्रे॑ लो॒का इन्द्रे॒ तप॒ इन्द्रेऽध्यृ॒तमाहि॑तम्। इन्द्रं॑ त्वा वेद प्र॒त्यक्षं॑ स्क॒म्भे सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्

Indra mein yeh saari duniya basi hai. Indra mein tap ki taakat hai. Indra mein dharam pakka se betha hai. Indra tumhe saamne se jaanta hai. Skambha mein sab kuch pakka khada hai.

Mantra 31

नाम॒ नाम्ना॑ जोहवीति पु॒रा सूर्या॑त् पु॒रोषसः॑ । यद॒जः प्र॑थ॒मं सं॑ब॒भूव॒ स ह॒ तत् स्व॒राज्य॑मियाय॒ यस्मा॒न्नान्यत् पर॒मस्ति॑ भू॒तम्

Naam se naam ko bulata rehta hai. Yeh baat purani hai, jab Sooraj bhi nahi tha, savera bhi nahi hua tha. Jab pehli baar woh paida hua jisko kehte hain Aja, tab usne apna raaj pa liya. Usse bada koi aur nahi hai.

Mantra 32

यस्य॒ भूमिः॑ प्र॒मान्तरि॑क्षमु॒तोदर॑म्। दिवं॒ यश्च॒क्रे मू॒र्धानं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

Jiski dharti hai, antariksh uska pet hai, aur aasmaan uska sar hai. Us bade brahman ko namaskar hai. Woh sabse bada hai.

Mantra 33

यस्य॒ सूर्य॒श्चक्षु॑श्च॒न्द्रमा॑श्च॒ पुन॑र्णवः । अ॒ग्निं यश्च॒क्र आ॒स्यं॑ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

Jiska suraj hai aankh, aur chaand jo baar-baar naya hota hai. Jisne agni ko munh banaya. Us bade brahman ko namaskar hai.

Mantra 34

यस्य॒ वातः॑ प्राणापा॒नौ चक्षु॒रङ्गि॑र॒सोऽभ॑वन्। दिशो॒ यश्च॒क्रे प्र॒ज्ञानी॒स्तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

Jiska vayu andar-bahar saans ban gaya. Angiraso uski aankh ban gaye. Jisne dishaon ko gyaan diya. Us bade brahman ko namaskar hai.

Mantra 35

स्क॒म्भो दा॑धार॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे स्क॒म्भो दा॑धारो॒र्व॑१न्तरि॑क्षम्। स्क॒म्भो दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीः स्क॒म्भ इ॒दं विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश

Skambha ne aasman aur zameen dono ko sambhala hai. Usne wide aakash ko bhi pakda hai. Usne chaar dishaon aur upar-niche sab jagah ko thaam liya. Skambha poori duniya mein ghul gaya hai, sab jagah hai.

Mantra 36

यः श्रमा॒त् तप॑सो जा॒तो लो॒कान्त्सर्वा॑न्त्समान॒शे। सोमं॒ यश्च॒क्रे केव॑लं॒ तस्मै॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ ब्रह्म॑णे॒ नमः॑

Woh tapasya aur mehnat se paida hua hai. Usne sab duniya ko apne mein samet liya. Soma uske liye hai, uske paas hai. Us bade Brahma ko naman hai, woh sabse pehle hai.

Mantra 37

क॒थं वातो॒ नेल॑यति क॒थं न र॑मते॒ मनः॑ । किमापः॑ स॒त्यं प्रेप्स॑न्ती॒र्नेल॑यन्ति क॒दा च॒न

Hawa ko koi jagah nahi milti jahan woh ruk sake. Mann ko bhi koi sukh nahi milta. Paani sach dhundhte hue kabhi bhi kahin nahi rukta.

Mantra 38

म॒हद् य॒क्षं भुव॑नस्य॒ मध्ये॒ तप॑सि क्रा॒न्तं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे। तस्मि॑न्छ्रयन्ते॒ य उ॒ के च॑ दे॒वा वृ॒क्षस्य॒ स्कन्धः॑ प॒रित॑ इव॒ शाखाः॑

Duniya ke beech mein ek bada chamatkar hai. Yeh paani ke upar tapasya se sthir hai. Saare devata uske paas hain jaise ped ki daalein tane ke paas hain.

Mantra 39

यस्मै॒ हस्ता॑भ्यां॒ पादा॑भ्यां वा॒चा श्रोत्रे॑ण॒ चक्षु॑षा । यस्मै॑ दे॒वाः सदा॑ ब॒लिं प्र॒यच्छ॑न्ति॒ विमि॒तेऽमि॑तं स्क॒म्भं तं ब्रू॑हि कत॒मः स्वि॑दे॒व सः

Devata haath paair aankh kaan sab se uski puja karte hain. Woh sara duniya ko sambhaalta hai lekin khud koi naap mein nahi aata. Batao woh kaun hai?

Mantra 40

अप॒ तस्य॑ ह॒तं तमो॒ व्यावृ॑त्तः॒ स पा॒प्मना॑ । सर्वा॑णि॒ तस्मि॒न् ज्योतीं॑षि॒ यानि॒ त्रीणि॑ प्र॒जाप॑तौ

Us insaan se andhera bhaag gaya. Buraai usse door ho gayi. Usme woh teen roshniyan hain jo Prajapati mein hain.

Mantra 41

यो वे॑त॒सं हि॑र॒ण्ययं॒ तिष्ठ॑न्तं सलि॒ले वेद॑ । स वै गुह्यः॑ प्र॒जाप॑तिः

Jo insaan us sonay ki nadi ke paani mein khade reed ko jaanta hai, woh Prajapati ka raaz samajhta hai.

Mantra 42

त॒न्त्रमेके॑ युव॒ती विरू॑पे अभ्या॒क्रामं॑ वयतः॒ षण्म॑यूखम्। प्रान्या तन्तूं॑स्ति॒रते॑ ध॒त्ते अ॒न्या नाप॑ वृञ्जाते॒ न ग॑मातो॒ अन्त॑म्

Do auratein kaam kar rahi hain, dono alag-alag dikhne mein. Woh ek weaving machine chala rahi hain jismein chah rays hain. Ek aurat taan deti hai, doosri set karti hai. Yeh kaam khatam nahi hota.

Mantra 43

तयो॑र॒हं प॑रि॒नृत्य॑न्त्योरिव॒ न वि जा॑नामि यत॒रा प॒रस्ता॑त्। पुमा॑नेनद् वय॒त्युद्गृ॑णन्ति॒ पुमा॑नेन॒द् वि ज॑भा॒राधि॒ नाके॑

Woh dono auratein aise ghoom rahi hain jaise dance kar rahi hon. Main nahi samajhta kaun aage hai aur kaun peeche. Ek purush ne yeh weave kiya, usne hi gaaya, aur use aasman pe bithaya.

Mantra 44

इ॒मे म॒यूखा॒ उप॑ तस्तभु॒र्दिवं॒ सामा॑नि चक्रु॒स्तस॑राणि॒ वात॑वे

Yeh beams ne aasman ko sahara diya hai. Unhone Sama ke gaane banaye hain. Hawa ke liye shuttles bhi banaye hain.