Adhyaya 91: The Vaiṣṇavī Goddess on Mount Mandara: Emergence of the Maidens, Construction of the Goddess-City, and Nārada’s Visit

Verse 1

श्रीवराह उवाच । या मन्दरगता देवी तपस्तप्तुं तु वैष्णवी । राजसी परमा शक्तिः कौमारव्रतधारिणी ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—મંદર પર્વત પર ગયેલી તે દેવી—વૈષ્ણવી—તપ કરવા તપશ્ચર્યા કરી; તે રાજસી સ્વભાવવાળી પરમ શક્તિ છે અને કૌમારવ્રત ધારણ કરનારી છે।

Verse 2

चन्द्रप्रभा गिरिसुता तथा सूर्यप्रभामृता । स्वयम्प्रभा चारुमुखी शिवदूती विभावरी ॥

તે ચન્દ્રપ્રભા, ગિરિસુતા (પર્વતકન્યા) છે; તેમજ સૂર્યપ્રભા, અમૃતસમા છે; સ્વયંપ્રભા, ચારુમુખી; શિવદૂતી અને વિભાવરી પણ છે।

Verse 3

जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता । एताश्चान्याश्च शतशः कन्यास्तस्मिन् पुरोत्तमे ॥

જયા, વિજયા, જયંતી અને અપરાજિતા—આઓ તથા અન્ય સૈકડો કન્યાઓ તે ઉત્તમ નગરમાં હતી।

Verse 4

देव्याः अनुचराः सर्वाः पाशाङ्कुशधराः शुभाः । ताभिः परिवृता देवी सिंहासनगता शुभा ॥

દેવીની સર્વ અનુચરીઓ શુભ હતી, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર; તેમની વચ્ચે પરિભ્રમિત શુભ દેવી સિંહાસન પર વિરાજમાન હતી।

Verse 5

सुसितैश्चामरैः स्त्रीभिर्वीज्यमाना विलासिनी । कौमारं व्रतमास्थाय तपः कर्तुं समुद्यता ॥

ઉજ્જ્વલ શ્વેત ચામરો વડે સ્ત્રીઓ દ્વારા વીંજાતી તે વિલાસિની, કૌમાર વ્રત ધારણ કરીને તપ કરવા ઉદ્યત થઈ।

Verse 6

यौवनस्था महाभागा पीनवृत्तपयोधरा । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेसरदामभिः ॥

તે યુવનાવસ્થામાં સ્થિત મહાભાગ્યા, પૂર્ણ અને ગોળ સ્તનવાળી; ચંપક, અશોક, પુન્નાગ અને નાગકેસરનાં પુષ્પમાળાઓથી શોભિત હતી।

Verse 7

सर्वाङ्गेष्वर्चिता देवी ऋषिदेवनमस्कृता । पूज्यमाना वरस्त्रीभिः कुमारिभिः समन्ततः ॥

દેવીના સર્વ અંગોમાં અર્ચના કરવામાં આવી; ઋષિ અને દેવોએ નમસ્કાર કર્યો; ઉત્તમ સ્ત્રીઓ અને કુમારીઓએ ચારે તરફથી પૂજા કરી।

Verse 8

सर्वाङ्गभोगिनी देवी यावदास्ते तपोऽन्विता । तावदागतवांस्तत्र नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥

જ્યાં સુધી સર્વાંગભોગિની દેવી તપમાં લીન રહી, ત્યાં સુધી બ્રહ્માના પુત્ર નારદ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 9

तं दृष्ट्वा सहसा देवी ब्रह्मपुत्रं तपोधनम् । विद्युत्प्रभामुवाचेदमासनं दीयतामिति । पाद्यमाचमनीयं च क्षिप्रमस्मै प्रदीयताम् ॥

તેણે સહસા જોયા ત્યારે દેવી બ્રહ્મપુત્ર એવા તપોધનને નિહાળી વિદ્યુત્પ્રભાને કહ્યું— “એમને આસન આપો; અને ત્વરિત પાદ્ય તથા આચમનીય જળ પણ અર્પણ કરો।”

Verse 10

एवमुक्ता तदा देव्याः कन्या विद्युत्प्रभा शुभा । आसनं पाद्यमर्घ्यं च नारदाय न्यवेदयत् ॥

દેવીના આ વચન મુજબ શુભ કન્યા વિદ્યુત્પ્રભાએ નારદને આસન, પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું।

Verse 11

ततः कृतासनं दृष्ट्वा प्रणतं नारदं मुनिम् । उवाच वचनं देवी हर्षेण महताऽन्विता ॥

પછી આસન તૈયાર થયેલું જોઈ અને પ્રણામ કરેલા મુનિ નારદને જોઈ દેવી મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ વચન બોલી।

Verse 12

सैकाकिनी तपस्तेपे विशालायां तु शोभने । तस्यास्तपन्त्याः कालेन महता क्षुभितं मनः ॥

તે એકલી જ વિશાળ અને શોભન સ્થાને તપસ્યા કરતી રહી; લાંબા સમય સુધી તપ કરતાં કરતાં તેનું મન અત્યંત ઉથલપાથલ થયું।

Verse 13

स्वागतं भो मुनिश्रेष्ठ कस्माल्लोकादिहागतः । किं कार्यं वद ते कृत्यं मा ते कालात्ययो भवेत् ॥

સ્વાગત છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમે કયા લોકમાંથી અહીં આવ્યા છો? તમારું કાર્ય શું છે તે કહો; તમારું કર્તવ્ય જણાવો— જેથી તમારો સમય વ્યર્થ ન જાય।

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देव्याः नारदः प्राह लोकवित् । ब्रह्मलोकादिन्द्रलोकं तस्माद्रौद्रमथाचलम् ॥

દેવીએ એમ કહ્યે ત્યારે લોકવિદ્ નારદ બોલ્યા—“હું બ્રહ્મલોકથી ઇન્દ્રલોક ગયો; ત્યાંથી રૌદ્રલોકમાં અને પછી તે પર્વત પર પહોંચ્યો.”

Verse 15

ततस्त्वामिह देवेशि द्रष्टुमभ्यागतोऽस्मि शुभे । एवमुक्त्वा मुनिः श्रीमांस्तां देवीमन्ववेक्षत ॥

“અતએવ, હે દેવેશિ, હે શુભે, તને દર્શન કરવા હું અહીં આવ્યો છું.” એમ કહી શ્રીમાન્ મુનિએ તે દેવીને નિહાળી.

Verse 16

दृष्ट्वा मुहूर्तं देवेशि विस्मितो नारदोऽभवत् । अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यमहो वयः ॥

હે દેવેશિ, ક્ષણમાત્ર જોઈને નારદ આશ્ચર્યચકિત થયા—“અહો, કેવું રૂપ! અહો, કેવી કાંતિ! અહો, કેવું ધૈર્ય! અહો, કેવું યૌવન!”

Verse 17

अहो निष्कामता देव्याः इति खेदमुपाययौ । देवगन्धर्वसिद्धानां यक्षकिन्नररक्षसाम् ॥

“અહો, દેવીની નિષ્કામતા!” એમ વિચારી તે કરુણ ખેદમાં પડ્યો અને દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો, યક્ષો, કિન્નરો તથા રાક્ષસોનું મનનમાં લાવ્યો.

Verse 18

न रूपमीदृशं क्वापि स्त्रीष्वन्यासु प्रदृश्यते । एवं संचिन्त्य मनसा नारदो विस्मयान्वितः ॥

“આવું રૂપ અન્ય સ્ત્રીઓમાં ક્યાંય દેખાતું નથી.” એમ મનમાં વિચાર કરીને નારદ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

Verse 19

प्रणम्य देवीं वरदामुत्पपात नभस्तलम् । गतश्च त्वरया युक्तः पुरीं दैत्येन्द्रपालिताम् ॥

વરદાન આપનારી દેવીને પ્રણામ કરીને તે આકાશમંડળમાં ઉછળી પડ્યો; અને ત્વરાથી યુક્ત થઈ દૈત્યેન્દ્ર દ્વારા રક્ષિત નગરીમાં ગયો।

Verse 20

महीषाख्येन भूतेषि समुद्रान्तःस्थितां पुरीम् । तत्राससाद भगवानसुरं महीषाकृतिम् ॥

સમુદ્રના કિનારે સ્થિત, ‘મહીષ’ નામના ભૂત સાથે સંકળાયેલી તે નગરીમાં તે પહોંચ્યો; અને ત્યાં મહીષાકૃતિ અસુરને ભગવાને સામનો કર્યો।

Verse 21

दृष्ट्वा लब्धवरं वीरं देवसैन्यान्तकं महत् । स तेन पूजितो भक्त्या तदा लोकचरो मुनिः ॥

વર પ્રાપ્ત કરેલા મહાવીરને—દેવસેનાઓના સંહારક મહાનને—જોઈને, લોકચર મુનિને તેણે ત્યારે ભક્તિપૂર્વક પૂજ્યો।

Verse 22

प्रीतात्मा नारदस्तस्मै देव्याः रूपमनुत्तमम् । आचचक्षे यथान्यायं यद्दृष्टं देवतापुरे ॥

પ્રસન્નચિત્ત નારદે દેવતાઓની પુરીમાં જોયેલું દેવીનું અનુત્તમ રૂપ તેને યોગ્ય ક્રમથી વિધિપૂર્વક વર્ણવ્યું।

Verse 23

तस्मात्क्षोभात्समुत्तस्थुः कुमार्यः सौम्यलोचनाः । नीलकुञ्चितकेशान्ता बिम्बोष्ठायतलोचनाः । नितम्बशनोड्डामा नूपुराढ्याः सुवर्चसः ॥

તે ક્ષોભમાંથી સૌમ્ય નેત્રવાળી કન્યાઓ ઊભી થઈ—વાળના અંતે નીલ કુંચિત કેશ, બિંબફળ સમાન અધર અને દીર્ઘ નેત્ર; સુગઠિત નિતંબ-શ્રોણિ, નૂપુરોથી અલંકૃત, તેજસ્વી।

Verse 24

नारद उवाच । असुरेन्द्र शृणुष्वेकं कन्यारत्नं समाहितः । येन लब्धं तु त्रैलोक्यं वरदानाच्चराचरम् ॥

નારદે કહ્યું—હે અસુરેન્દ્ર, એકાગ્ર થઈ એક કન્યારત્નની વાત સાંભળો. જેના વરદાનથી ચરાચર સહિત ત્રિલોક પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 25

ब्रह्मलोकादहं दैत्य मन्दराद्रिमुपागतः । तत्र देवीपुरं दृष्टं कुमारिशतसङ्कुलम् ॥

હે દૈત્ય, હું બ્રહ્મલોકથી મન્દરાદ્રિ પર આવ્યો. ત્યાં મેં દેવીનું નગર જોયું, જે સૈકડો કુમારીઓથી ભરેલું હતું.

Verse 26

तत्र प्रधानाया कन्या तापसी व्रतधारिणी । सा देवदैत्ययक्षाणां मध्ये काचिन्न दृश्यते ॥

ત્યાં મુખ્ય કન્યા તપસ્વિની અને વ્રતધારિણી હતી. દેવ, દૈત્ય અને યક્ષોના મધ્યે પણ તે કોઈ સામાન્ય ન હતી.

Verse 27

यादृशी सा शुभा दैत्य तादृश्येकाण्डमध्यतः । भ्रमता तादृशी दृष्ट्वा न कदाचिन्मया सती ॥

હે દૈત્ય, જેવી તે શુભા છે તેવી મેં બ્રહ્માંડના મધ્યમાં ભ્રમણ કરતાં ક્યારેય જોઈ નથી.

Verse 28

तस्याश्च देवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । उपासांचक्रिरे सर्वे येऽप्यन्ये दैत्यनायकाः ॥

તેની ઉપાસનામાં દેવગંધર્વો, ઋષિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો—બધા—અને અન્ય દૈત્યનાયકો પણ હાજર રહી સેવા કરતા.

Verse 29

तां दृष्ट्वा वरदां देवीमहं तूर्णमिहागतः । अजित्वा देवगन्धर्वान् न तां जयति कश्चन ॥

તે वरદાન આપનારી દેવીને જોઈને હું તુરંત અહીં આવ્યો છું. દેવ-ગંધર્વોને પહેલાં જીત્યા વિના કોઈ પણ તેને જીતી શકતું નથી.

Verse 30

एवमुक्त्वा क्षणं स्थित्वा तमनुज्ञाप्य नारदः । यथागतं ययौ धीमानन्तर्धानेन तत्क्षणात् ॥

આ રીતે કહીને, ક્ષણભર ઊભા રહી અને તેની અનુમતિ લઈને, ધીમાન નારદ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ ગયા અને તે ક્ષણે જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 31

एवंविधाः स्त्रियो देव्याः क्षोभिते मनसि द्रुतम् । उत्तस्थुः शतसाहस्राः कोटिशो विविधाननाः ॥

દેવીનું મન ક્ષોભિત થતાં જ, આવા પ્રકારની સ્ત્રીઓ તરત ઊભી થઈ—લાખો, ખરેખર તો કરોડોની સંખ્યામાં—વિવિધ મુખવાળી।

Verse 32

दृष्ट्वा कुमार्यः सा देवी तस्मिन्नेव गिरौ शुभा । तपसा निर्ममे देवी पुरं हर्म्यशताकुलम् ॥

કુમારીઓને જોઈને, તે શુભ દેવી એ જ પર્વત પર તપોબળથી સૈકડો મહેલોથી ભરેલું એક નગર રચ્યું.

Verse 33

विशालरथ्यं सौवर्णप्रासादैरुपशोभितम् । अन्तरजालानि वेश्मानि मणिसोपानवन्ति च । रत्नजालगवाक्षाणि आसन्नोपवनानि च ॥

તેમાં વિશાળ માર્ગો હતા અને તે સુવર્ણ પ્રાસાદોથી શોભિત હતું. ગૃહોમાં આંતરિક જાળીઓ હતી, મણિ-જડિત સોપાન હતા; રત્નજાળવાળા ગવાક્ષ હતા અને નજીક ઉપવન પણ હતા.

Verse 34

असंख्यातानि हर्म्याणि तथा कन्या धराधरे । प्राधान्येन प्रवक्ष्यामि कन्यानामानि शोभने ॥

અસંખ્ય મહેલો હતા અને તેમ જ પર્વત પર અસંખ્ય કન્યાઓ હતી. હે શોભને, હું પ્રાધાન્યક્રમથી કન્યાઓનાં નામો કહું છું।

Verse 35

विद्युत्प्रभा चन्द्रकान्तिः सूर्यकान्तिस्तथाऽपरा । गम्भीरा चारुकेशी च सुजाता मुञ्जकेशिनी ॥

વિદ્યુત્પ્રભા, ચન્દ્રકાંતિ અને બીજી સૂર્યકાંતિ; તેમજ ગંભીરા, ચારુકેશી, સુજાતા અને મુંજકેશિની।

Verse 36

घृताची चोर्वशी चान्या शशिनी शीलमण्डिता । चारुकन्या विशालाक्षी धन्या पीनपयोधरा ॥

ઘૃતાચી, ઉર્વશી અને બીજી શશિની—જે શીલથી મંડિત હતી; ચારુકન્યા, વિશાલાક્ષી, ધન્યા અને પીનપયોધરા।