Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

ધરણી બોલી—હે નાથ! આરંભે કૃતયુગમાં વિશ્વરૂપ નારાયણે શું કર્યું? તે સર્વ તત્ત્વતઃ, યથાર્થ રીતે સાંભળવા હું ઇચ્છું છું।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—પૂર્વે માત્ર નારાયણ એકલા જ હતા; હરિથી પરે કશું જ નહોતું. તેઓ એકલા જ તૃપ્તિમાં સ્થિત હતા, અને મનમાનીથી કર્મ કરતા નહોતા।

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

તેણે દ્વિતીય ઉત્પત્તિ ઇચ્છી ત્યારે બુદ્ધિસ્વરૂપ ચિંતા પ્રગટ થઈ; ‘અસૌ’ એવી સંજ્ઞાથી તે ક્ષણમાત્ર સૂર્યસમાન તેજે ઝળહળી.

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

તેણીની ચિંતા પણ દ્વિધા બની; તે બ્રહ્મવાદિની બની. ‘ઉમા’ નામથી જે ઓળખાય છે તે સદા મર્ત્યોમાં સ્થિર રહે છે.

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

ત્યારે તે એકાક્ષરી ‘ૐ’ બનીને આ પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું. તેણે ‘ભૂઃ’ સર્જ્યું, ‘ભુવઃ’ પણ સર્જ્યું; પછી ‘સ્વઃ’ અને ત્યારબાદ ‘મહઃ’ સર્જ્યું.

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

પછી ‘જન’ નામના સ્તરે તપ અને આત્મા લય પામે છે એમ કહેવાય છે. આ સર્વ વ્યવસ્થા તાણા-બાણા સમ, દોરામાં મણિગણો જેવી, ઓતપ્રોત ગૂંથાયેલી છે.

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

તે સમયે પ્રણવમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ જગત શૂન્ય સમ સ્થિત હતું. ભગવાનનું આ જ સ્વરૂપ શંકર છે; એ જ સ્વયં હરિ છે.

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

આ લોકોને શૂન્ય જોઈ, સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તેણે ઉત્તમ મૂર્તિનો સંકલ્પ કરી મનોધામને ક્ષોભિત કર્યું; ત્યારે માત્ર પોતાની સ્વમાત્રાથી જ તેનો આકાર પ્રગટ થયો।

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

જ્યારે તે આદ્ય અવસ્થા ક્ષોભિત થઈ, ત્યારે બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું; અને જ્યારે તે ભાગોમાં વિભાજિત થયું, ત્યારે ભૂર્લોક પણ પોતાના નિશ્ચિત ક્રમમાં સ્થિર થયો।

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

આગળ વધતાં એક બીજો લોકપ્રદેશ દેખાય છે, જે મધ્યમાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે; ત્યાં સર્વવ્યાપી પુરાણપુરુષ પદ્મકોશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

એ દેવ નારાયણ પ્રાજાપત્ય તેજથી પોતાની નાભિમાંથી ‘અ’થી આરંભ થતો આદ્ય સ્વર (પ્રણવ-બીજ) તથા હળ પણ પ્રસ્ફુટિત કર્યો।

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

અમૂર્ત સૃષ્ટિના સમયે શાસ્ત્રો ગુંજ્યા અને દિશાઓ ગાન કરવા લાગી; પછી ફરી સૃષ્ટિ પ્રગટ કરી, અમેય આત્માએ ધારણ-તત્ત્વનું ચિંતન કર્યું।

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

તે વિચારમાં લીન થતાં તેની આંખમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ થયું—જમણું અગ્નિસમાન અને ડાબું હિમસમાન હતું.

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

તેને જોઈ પરમેષ્ઠિને ચંદ્ર અને સૂર્યની રચના કરી; ત્યારબાદ પરમેષ્ઠિમાંથી પ્રાણ અને વાયુ પણ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

એ જ વાયુ ભગવાન અને સર્વવ્યાપી છે, જે આજેય હૃદયમાં નિવાસ કરે છે; તેમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો અને અગ્નિમાંથી મહાન જળરાશિ પ્રગટ થઈ.

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

જે અગ્નિ છે તે જ બ્રાહ્મ તેજ—પરમ કારણ—છે; અને એ જ તેજે ભુજાઓમાંથી ક્ષાત્ર-તેજ, એટલે રાજકીય/વીર શક્તિ, સર્જી.

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

વಿಭુએ ઊરુઓમાંથી વૈશ્યોને અને પગમાંથી શૂદ્રોને ઉત્પન્ન કર્યા; ત્યારબાદ એ જ પ્રભુએ યક્ષો અને રાક્ષસોનું પણ સર્જન કર્યું.

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

ચાર પ્રકારના ભૂતોથી તેણે ભૂર્લોક અને ભુવર્લોક ભર્યા; અને સ્વર્ગમાર્ગે ગમન કરનારા અન્ય ભૂતોથી સ્વર્લોક સંપૂર્ણ રીતે પરિપૂર્ણ કર્યો।

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

એ જ રીતે તે તે ભૂતોએ સનકાદિ ઋષિઓ સાથે મહર્લોક ભર્યો; ત્યારબાદ વૈરાજોએ જનોભોકને પણ સંપૂર્ણ રીતે પરિપૂર્ણ કર્યો।

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

ત્યારબાદ દેવોએ તપમાં નિષ્ઠાવાનો દ્વારા તપોલોક ભર્યો; અને પુનરાગમનથી રહિત (અપુનર્મારક) દેવોએ સત્યલોક ભર્યો।

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

આ રીતે સૃષ્ટિ સર્જીને, ભૂતભાવન ભગવાન દેવ પરમેશ્વર જાગૃત રહે છે અને ‘કલ્પ’ નામે ઓળખાતું પોતાનું ઉપકરણ (ઘસ્ત્ર) સંભાળી રાખે છે।

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

તે જગતમાં ભૂર્લોક અને ભુવર્લોક ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ સ્વર્લોક પણ—આ ત્રણેય લોક નિશ્ચયે ઉત્પન્ન થાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

કલ્પાંતમાં દેવ સુતેલા હોય ત્યારે એટલી જ અવધિની રાત્રિ થાય છે એમ કહેવાય છે. તે સમયે આ સમગ્ર ત્રિલોક્ય જાણે સુતેલું હોય અને પ્રલયના જળપ્રવાહમાં ડૂબી લયાવસ્થાને પામે છે।

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

પછી રાત્રિ વીતી ગયા પછી કમલનેત્ર પ્રભુ ઊઠ્યા. તેમણે તે વેદો તથા ચતુર્વિધ માતૃશક્તિઓનું પણ ચિંતન કર્યું; છતાં ચિંતન કરતાં કરતાં પણ દેવેશ તે વેદોને ગ્રહણ કરી શક્યા નહીં।

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

નિદ્રા અને અજ્ઞાનથી મોહિત દેવેશએ લોકમાર્ગની વ્યવસ્થા સ્થાપવા વિચાર કર્યો—“અહીં વેદો હજી યથાવત્ રીતે વ્યવસ્થિત નથી।”

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

પછી ‘તોય’ નામની પોતાની જ મૂર્તિમાં તેઓ લીન થયેલા જોઈ સુરેશ્વરે તેમને ગ્રહણ કરવાની ઇચ્છાથી વિચાર કર્યો અને મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને જળમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરતાં જ તે ક્ષણે મહામત્સ્ય પ્રગટ થયો. અને દેવ જળમાં પ્રવેશ્યા, જાણે સર્વ દિશાઓથી જળને ક્ષુબ્ધ કરી રહ્યા હોય।

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

તેઓ જળમાં પ્રવેશતાં જ તે મહાપૃથ્વીધારક સ્વરૂપની આસપાસ જળ તરત જ પ્રકાશિત થયું. દેવશ્રેષ્ઠ મત્સ્યરૂપને અતિક્રમી ગયા ત્યારે, મહાસાગરમાં ધરતી ઉદ્ધાર કરનાર હરિની તેમણે સ્તુતિગીતોથી પ્રશંસા કરી.

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

વેદાંતની ધારમાં સ્થિત અને તર્કથી પર એવા તમને નમસ્કાર. મત્સ્યરૂપ ધારણ કરનાર નારાયણને નમસ્કાર. શુભ અને સુસ્વર, વિશ્વમૂર્તિ એવા તમને નમસ્કાર. દ્વિવિધ વિદ્યારૂપ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર.

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર; જળની અંદર વિશ્વને ધારણ કરનાર, સુંદર નેત્રવાળા તમને નમસ્કાર. વિષ્ણુને નમસ્કાર—અમે તમારી શરણમાં આવીએ છીએ; મત્સ્યતનુ ત્યજી અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

અનંતમૂર્તિ દેવ! તમારા દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે. ભિન્ન દેખાય છતાં અહીં તમાથી અલગ કંઈ પણ નથી. આ જગતનું કોઈ સ્વરૂપ તમાથી જુદું નથી; તેથી અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

હે કમલનેત્ર! આકાશ, આત્મતત્ત્વ, ચંદ્ર, અગ્નિ તથા મન—આ બધાં તમારી આદિ મૂર્તિના સ્વરૂપો છે. હે શંભો! મારી સ્તુતિ ભક્તિહીન હોય તો ક્ષમા કરશો; હે દેવદેવ! તમારા દ્વારા જ જગત પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

આ તારા દિવ્ય સ્વરૂપને વિરુદ્ધ છે—અતિ ભયાનક, ગંभीर નાદવાળું અને પર્વત સમ વિશાળ. હે પુરાણ! હે દેવેશ! હે જગન્નિવાસ! હે અચ્યુત, તીવ્ર તેજસ્વી! કૃપા કરીને શાંત થા, પ્રશાંતિને પ્રાપ્ત થા.

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

અમે બધા તારી શરણમાં આવ્યા છીએ; અને ભયથી તારા આ રૂપને જોઈ રહ્યા છીએ. તારા વિના સમગ્ર લોકમાં કશું જ નથી; અને દેહધારી કોઈ પ્રાચીન તત્ત્વ/સત્તા પણ અસ્તિત્વમાં નથી.

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

આ રીતે સ્તુતિ પામીને ત્યારે દેવે જળમાં સ્થિત તે (વસ્તુઓ/તત્ત્વો) ગ્રહણ કર્યા. અંતઃસ્થ (અંતર્યામી) રૂપ ધારણ કરીને તેણે ઉપનિષદો અને શાસ્ત્રો સહિત વેદોને પોતાના અંદર સમેટ્યા.

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

જ્યાં સુધી ભગવાન પોતાની સ્વમૂર્તિમાં સ્થિત છે, ત્યાં સુધી આ જગત રહે છે. કૂટસ્થ (અપરિવર્તનીય) તત્ત્વ હોય ત્યારે તે લય તરફ જાય છે; અને વિકૃતિ (પરિવર્તન) તત્ત્વ હોય ત્યારે તે વિસ્તરે છે.