Adhyaya 82: The Descent of the Rivers: The Sky-Gaṅgā and Her Fourfold Division
Nadīnām avatāraḥ (Ākāśagaṅgā-caturdhā-vibhāgaḥ)
Ancient-Geography (Sacred Hydrography) / Environmental-Cosmology
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી સંવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં રુદ્રનું ઉપદેશરૂપ વર્ણન આવે છે, જેમાં નદીઓની ઉત્પત્તિ અને તેમના પર્યાવરણીય પ્રભાવનું બ્રહ્માંડ-ભૂગોળીય નિરૂપણ છે. આકાશ-સમુદ્રમાંથી એક મહાનદી પ્રગટે છે; ઇન્દ્રના ગજના સતત મથનથી તે સદા ચંચળ પ્રવાહવાળી રહે છે. તેની વિશાળતા કહીને તે મેરુને સ્પર્શી પ્રદક્ષિણ ક્રમે ચાર ધારાઓમાં વિભાજિત થાય છે—સીતા, અલકનંદા, ચક્ષુર્ભદ્રા અને ગંગા. ગંગા મહાપર્વતોને ચીરી પૃથ્વી પર પહોંચે છે એમ જણાવાયું છે. પછી આ જળધારાઓ સાથે જોડાયેલા પ્રદેશો-જનસમૂહો, મુખ્ય નદીઓની યાદી, તથા તેમની પાવનતા અને આયુષ્યવર્ધક ફળો કહી, સુવ્યવસ્થિત જળપ્રણાલીથી ધરતીનું કલ્યાણ થાય છે એવો સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 82
Verse 1
रुद्र उवाच ।
રુદ્રે કહ્યું.
Verse 2
अथ नदीनाmवतारं शृणुत ।
હવે નદીઓના અવતરણ/ઉદ્ભવને સાંભળો.
Verse 3
आकाशसमुद्रो यः कीर्त्यते सामाख्यस् तस्मादाकाशगामिनी नदी प्रवृत्ता ।
જે ‘સામ’ નામે કીર્તિત આકાશ-સમુદ્ર છે, તેમાંથી આકાશગામિની નદી પ્રસરેલી.
Verse 4
सा चानवरतमिन्द्रगजेन क्षोभ्यते ।
અને તે ઇન્દ્રના ગજ (ઐરાવત) દ્વારા સતત ક્ષુબ્ધ થાય છે।
Verse 5
सा च चतुरशीतिसहस्रोच्छ्राया ।
અને તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર છે।
Verse 6
सा मेरोः सुदर्शनं करोति ।
તે મેરુનું અતિ મનોહર દર્શન કરાવે છે।
Verse 7
सा च मेरुकूटतटान्तेभ्यः प्रस्कलिता चतुर्धा संजाता ।
અને મેરુશિખરોની ઢાળના કિનારાઓ પરથી સરકી પડી તે ચાર પ્રવાહોમાં વિભક્ત થઈ।
Verse 8
षष्टिं च योजनसहस्रं निरालम्बा पतमाना प्रदक्षिणमनुसरन्ती चतुर्द्धा जगाम।
તે સાઠ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરે છે; આધાર વિના નીચે પડતી અને પ્રદક્ષિણ (દક્ષિણાવર્ત) ગતિ અનુસરતી તે ચાર પ્રવાહોમાં આગળ વધી।
Verse 9
सीता च अलकनन्दा चक्षुर्भद्रा चेति नामभिः।
તે આ નામોથી પ્રસિદ્ધ છે—સીતા, અલકનંદા અને ચક્ષુર્ભદ્રા।
Verse 10
यथोद्देशं सा चानेकशतसहस्रपर्वतानां दारयन्ती गां गतेति गङ्गेत्युच्यते अथ गन्धमादनपार्श्वे अमरगण्डिका वर्ण्यते।
પ્રદેશાનુસાર તે અનેક શત-સહસ્ર પર્વતોને ચીરીને પૃથ્વી પર જાય છે; તેથી ‘ગાં ગતા’ એટલે પૃથ્વી સુધી ગયેલી હોવાથી તેને ‘ગંગા’ કહેવામાં આવે છે. હવે ગંધમાદનના પાર्श્વે ‘અમરગંડિકા’ નામની સરિતા વર્ણવાય છે.
Verse 11
एकत्रिंशद्योजनसहस्राणि आयामः चतुःशतविस्तीर्णम्।
તેનો આયામ એકત્રીસ હજાર યોજન અને વિસ્તાર ચારસો (યોજન) છે.
Verse 12
तत्र केतुमालाः सर्वे जनपदाः।
ત્યાંના સર્વ જનપદો ‘કેતુમાલા’ કહેવાય છે.
Verse 13
कृष्णवर्णाः पुरुषा महाबलिनः।
ત્યાંના પુરુષો કૃષ્ણવર્ણના અને મહાબળવાન હોય છે.
Verse 14
उत्पलवर्णाः स्त्रियः शुभदर्शनाः।
ત્યાંની સ્ત્રીઓ કમળવર્ણી અને શુભ દર્શનવાળી છે।
Verse 15
तत्र च महावृक्षाः पनसाः सन्ति।
અને ત્યાં મહાવૃક્ષરૂપ પનસ (કઠોળ)ના વૃક્ષો છે।
Verse 16
तत्रेश्वरो ब्रह्मपुत्रस्तिष्ठति।
ત્યાં ઈશ્વર—બ્રહ્માનો પુત્ર—નિવાસ કરે છે।
Verse 17
तत्रोदपानाच्च जरारोगविवर्जिता वर्षायुतायुषश्च नराः।
ત્યાં કૂવો/જલસ્રોતના કારણે લોકો જરા અને રોગથી રહિત રહી દસ હજાર વર્ષ જીવે છે।
Verse 18
माल्यवतः पूर्वपार्श्वे पूर्वगण्डिका एकशृङ्गाद्योजनसहस्राणि मानतः तत्र च भद्राश्वा नाम जनपदाः भद्रशालवनं च तत्र व्यवस्थितम् ।
માલ્યવત પર્વતના પૂર્વ પાર्श્વે પૂર્વગંડિકા આવેલ છે; એકશૃંગથી આરંભ કરીને તેનું વિસ્તરણ હજારો યોજન જેટલું માપવામાં આવ્યું છે। ત્યાં ભદ્રાશ્વ નામના જનપદો છે અને ત્યાં જ ભદ્રશાલ વન સ્થિત છે।
Verse 19
कालाम्रवृक्षाः पुरुषाः श्वेताः पद्मवर्णिनः स्त्रियः कुमुदवर्णा दशवर्षसहस्राणि तेषामायुः ।
પુરુષો કાલામ્ર વૃક્ષની છાયા સમાન વર્ણવાળા તથા શ્વેત કહેવાયા છે; સ્ત્રીઓ પદ્મવર્ણ અને કુમુદવર્ણ છે. તેમનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ છે.
Verse 20
तत्र च पञ्च कुलपर्वताः ।
ત્યાં પાંચ કુલપર્વતો પણ છે.
Verse 21
तद्यथा शैलवर्णः मालाख्यः कोरजश्च त्रिपर्णः नीलश्चेति तद्विनिर्गताः ।
અર્થાત્—શૈલવર્ણ, માલાખ્ય, કોરજ, ત્રિપર્ણ અને નીલ—આ પર્વતો ત્યાંથી ઉદ્ભવ્યા છે.
Verse 22
तदम्भःस्थितानां देशानां तान्येव नामानि ।
તે જળ પર સ્થિત પ્રદેશોના નામ પણ એ જ છે.
Verse 23
ते च देशा एता नदीः पिबन्ति ।
અને તે પ્રદેશો આ નદીઓનું જળ પીવે છે.
Verse 24
तद्यथा सीता सुवाहिनी हंसवती कासा महाचक्रा चन्द्रवती कावेरी सुरसा शाखावती इन्द्रवती अङ्गारवाहिनी हरितोया सोमावर्ता शतह्रदा वनमाला वसुमती हंसा सुपर्णा पञ्चगङ्गा धनुष्मती मणिवप्रा सुब्रह्मभागा विलासिनी कृष्णतोया पुण्योदा नागवती शिवा शेवालिनी मणितटा क्षीरोदा वरुणावती विष्णुपदी महानदी हिरण्यस्कन्धवाहा सुरावती कामोदा पताकाश्चेत्येता महानद्यः ।
અર્થાત્—સીતા, સુવાહિની, હંસવતી, કાસા, મહાચક્રા, ચન્દ્રવતી, કાવેરી, સુરસા, શાખાવતી, ઇન્દ્રવતી, અઙ્ગારવાહિની, હરિતોયા, સોમાવર્તા, શતહ્રદા, વનમાળા, વસુમતી, હંસા, સુપર્ણા, પઞ્ચગઙ્ગા, ધનુષ્મતી, મણિવપ્રા, સુબ્રહ્મભાગા, વિલાસિની, કૃષ્ણતોયા, પુણ્યોદા, નાગવતી, શિવા, શેવાલિની, મણિતટા, ક્ષીરોદા, વરુણાવતી, વિષ્ણુપદી, મહાનદી, હિરણ્યસ્કંધવાહા, સુરાવતી, કામોદા અને પતાકા—આ મહાનદીઓ છે.
Verse 25
एताश्च गङ्गासमाः कीर्तिताः ।
અને આ બધાને ગઙ્ગાસમાન તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે.
Verse 26
आजन्मान्तं पापं विनाशयन्ति ।
આ નદીઓ જન્મથી જીવનાંત સુધી સંગ્રહિત પાપનો નાશ કરે છે.
Verse 27
क्षुद्रनद्यश्च कोटिशः ।
અને નાની નદીઓ પણ કરોડો છે.
Verse 28
ताश्च नदीर्ये पिबन्ति ते दशवर्षसहस्रायुषः।
જે તે નદીઓનું જળ પીવે છે, તેને દસ હજાર વર્ષનું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 29
रुद्रोमाभक्ताः इति।
તેઓને “રુદ્ર અને ઉમાના ભક્તો” એમ આ રીતે સંબોધવામાં આવે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames rivers as organizing forces of terrestrial order: the narrative describes a structured, Meru-centered hydrology in which major rivers sustain regions and are credited with removing moral impurity and supporting longevity. In neutral terms, it presents water systems as a cosmically regulated infrastructure whose maintenance is implicitly tied to human flourishing and stability on earth (Pṛthivī).
No explicit tithi, lunar month, seasonal rite, or calendrical prescription appears in the provided verses. The chapter focuses on spatial/cosmographic description (dimensions, directions, regions) rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through cosmographic hydrology: a celestial source feeds an immense river that divides into four stable streams, supplying lands and defining ecological regions. The emphasis on continuous motion (kṣobha) and on rivers as life-supporting (longevity claims) frames water circulation as a foundational mechanism for Pṛthivī’s habitability and resilience.
The chapter references Rudra as the speaking authority and mentions a deity-associated figure described as a brahmaputra (a ‘son of Brahmā’) residing in a region. It also invokes Indra indirectly through Indra’s elephant as the agent of agitation. No royal dynasties, administrative lineages, or human genealogies are specified in the provided text.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.