Adhyaya 83: Description of the Bhadrāśva and Ketumāla Regions: Niṣadha’s Western Janapadas and River Systems
Bhadrāśva–Ketumāla–Niṣadha-janapada-nadī-varṇanam
Ancient-Geography
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી ઉપદેશપ્રસંગમાં રુદ્રવચનરૂપે ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાલ પ્રદેશોના નામો જણાવાય છે. ત્યારબાદ નિષધના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા કુલપર્વતો અને તેમની સાથે જોડાયેલા જનપદોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આવે છે; સ્થાનનામોથી જ ત્યાંની પ્રજા ઓળખાય એવી વાત કહેવામાં આવી છે. નજીકના પર્વતોમાંથી ઉદ્ભવતી નદીઓ જનપદોના જીવનાધાર છે—જનપદો તે નદીઓનું જળ ‘પીએ’ છે એમ જલઆશ્રિતતા દર્શાવવામાં આવે છે. મુખ્ય નદીઓની યાદી આપીને અંતે અસંખ્ય નાની નદીઓ બાકી રહે છે એવો નિર્દેશ છે; પર્વત–જનપદ–નદી પર્યાવરણીય સંબંધોને જોડતું આ ભૌગોલિક સૂચક અધ્યાય છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 83
Verse 1
रुद्र उवाच।
રુદ્રે કહ્યું:
Verse 2
निसर्ग एष भद्राश्वानां कीर्तितः केतुमालानां विस्तरेण कथितम्।
ભદ્રાશ્વનો આ સ્વાભાવિક (પ્રાદેશિક) વિન્યાસ જણાવાયો; અને કેતુમાલનો વિસ્તારે વર્ણન થયો।
Verse 3
नैषधस्याचलेनद्रस्य पश्चिमेन कुलाचलजनपदनद्यः कीर्त्यन्ते।
પર્વતરાજ નૈષધના પશ્ચિમે કુલાચલ પર્વતમાળાઓ, જનપદો અને નદીઓનું વર્ણન થાય છે।
Verse 4
तथा च विशाखकम्बलजयन्तकृष्णहरिताशोकवर्द्धमानाः इत्येतॆषां सप्तकुलपर्वतानां कोटिशः प्रसूतिः।
અને તેમ જ—વિશાખ, કમ્બલ, જયંત, કૃષ્ણ, હરિતાશોક અને વર્ધમાન—આ સાત કુલપર્વતોની કરોડો ગણિતે પ્રસૃતિ/વિસ્તાર છે।
Verse 5
तन्निवासिनो जनपदास्तन्नामान एव द्रष्टव्याः।
ત્યાં વસતા જનપદો તે જ નામોથી ઓળખાતા છે એમ સમજવું જોઈએ।
Verse 6
तद्यथा सौरग्रामात्तसांतपो कृतसुराश्रवण कम्बलमाहेयाचलकूटवासमूलतपक्रौञ्चकृष्णाङ्गमणिपङ्कजचूडमलसोमीयसमुद्रान्तक कुरकुञ्चसुवर्णः तटकुह श्वेताङ्गकृष्णपाटविदकपिलकर्णिकमहिषकुब्जकरनाटमहोट्कटशुकनासगजभूमककुरञ्जन मनाहकिकिङ्किसपार्णभौमकचोरकधूमजन्म अङ्गारजातिवनजीवलौकिलवाचां सहाङ्गमधुरेयशुकेचकेयश्रवणमत्त कासिकगोदावामकुलपञ्जावर्ज्जहमोदशालक एते जनपदास्तत्पर्वतोत्था नदीः पिबन्ति।
અર્થાત્—સૌરગ્રામ, અત્તસાંતપ, કૃતસુરાશ્રવણ, કમ્બલ, માહેય, અચલકૂટવાસ, મૂળતપ, ક્રૌંચ, કૃષ્ણાંગમણિ, પંકજચૂડ, મલસોમીય, સમુદ્રાંતક, કુરકુંચ, સુવર્ણ, તટકુહ, શ્વેતાંગ, કૃષ્ણપાટ, વિદક, કપિલકર્ણિક, મહિષકુબ્જ, કર્ણાટ, મહોટ્કટ, શુકનાસ, ગજભૂમક, કુરંજન, મનાહક, કિંકિસ, પાર্ণ, ભૌમક, ચોરક, ધૂમજન્મ, અંગારજાતિ, વનજીવ, લૌકિલવાચાં, સહાંગ, મધુરેય, શુકેચકે, યશ્રવણમત્ત, કાસિક, ગોદાવામ, કુલપંજા, વર્જ્જહ, મોદશાલક—આ જનપદો તે પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન નદીઓનું જળ પીવે છે।
Verse 7
तद्यथा प्लक्षा महाकदम्बा मानसि श्यामा सुमेधा बहुला विवर्णा पुण्खा माला दर्भवती भद्रानदी शुकनदी पल्लवा भीमा प्रभञ्जना काम्बा कुशावती दक्षा कासवती तुङ्गा पुण्योदा चन्द्रावती सुमूलावती ककुद्मिनी विशाला करन्टका पीवरी महामाया महिषी मानुषी चण्डा एता नदीः प्रधानाः।
અર્થાત્—પ્લક્ષા, મહાકદંબા, માનસી, શ્યામા, સુમેધા, બહુલા, વિવર્ણા, પુણ્ખા, માલા, દર્ભવતી, ભદ્રાનદી, શુકનદી, પલ્લવા, ભીમા, પ્રભંજનાં, કામ્બા, કુશાવતી, દક્ષા, કાસવતી, તુંગા, પુણ્યોદા, ચન્દ્રાવતી, સુમૂલાવતી, કકુદ્મિની, વિશાલા, કરંટકા, પીવરી, મહામાયા, મહિષી, માનુષી અને ચંડા—આ મુખ્ય નદીઓ છે।
Verse 8
शेषाः क्षुद्रनद्यः सहस्रशश्चेति।
બાકી નદીઓ નાની છે; તેમની સંખ્યા હજારોમાં છે।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily descriptive rather than prescriptive: it models a cosmographical method that links mountains, settlements, and rivers, implicitly presenting environmental dependency (human habitation relying on mountain-born waters) as a structural principle of terrestrial order.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa) or seasonal timings are stated in the provided passage; the content functions as a geographic catalogue rather than a ritual calendar.
Environmental balance is conveyed through hydrological causality: janapadas are said to drink rivers arising from nearby mountains, presenting river systems as the sustaining infrastructure of human regions and implying that terrestrial stability depends on the integrity of mountain–river relationships.
The passage attributes speech to Rudra but does not provide genealogies, royal dynasties, or named sage lineages; the emphasis remains on place-names (janapadas), mountain systems (kulaparvatas), and river lists.