Adhyaya 81: Description of the Divine Mountain Abodes: Meru, Devakūṭa, and Kailāsa
Devaparvatādhivāsa-varṇana (Meru–Devakūṭa–Kailāsa-niveśa)
Ancient-Geography (Purāṇic Sacred Topography) / Cosmography
વરાહ–પૃથિવી સંવાદમાં (રુદ્રના અહેવાલ દ્વારા) પૃથ્વીના સુવ્યવસ્થિત નિવાસનું શિક્ષણાત્મક નકશા સમાન વર્ણન આવે છે. મેરુસંબંધિત શિખરો/ઉપપર્વતો—શાંત, કુઞ્જર, વજ્રક, મહાનીલ, ચન્દ્રોદય, વેણુમત્, વસુધારા, એકશૃંગ, ગજપર્વત—આ બધામાં દેવો, ગણો, નાગો, વિદ્યાધરો, કિન્નરો, ગંધર્વો, યક્ષો, દાનવો અને રાક્ષસોના પુર/પુરી તથા આયતન (નિવાસ-તીર્થ) દર્શાવાયા છે. ત્યારબાદ દેવકૂટ અને અંતે કૈલાસની સભાઓ, વિમાનો, નિધિઓ, મંદાકિની–કનકમંદા–મંદા નદીઓ તથા રુદ્ર–ઉમા વિવાહ, અર્ધનારી સ્વરૂપ, કાર્ત્તિકેયાભિષેક જેવા પુરાણપ્રસંગસ્થળો વર્ણવાય છે. ઉપસંહારમાં ‘આઠ દેવપર્વતો’ અને પૃથ્વીની કમળાકાર રચના કહી, સીમિત પ્રદેશોમાં નિયમિત સહઅસ્તિત્વની બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 81
Verse 1
રુદ્ર બોલ્યા—
Verse 2
अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते।
આ પછી પર્વતો પર દેવતાઓના અવકાશો (નિવાસસ્થાનો) વર્ણવવામાં આવે છે.
Verse 3
तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्।
ત્યાં શાંત નામના પર્વત પર મહેન્દ્રનું ક્રીડાસ્થાન આવેલું છે।
Verse 4
तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम्।
ત્યાં દેવરાજ ઇન્દ્રનું પારિજાત વૃક્ષોનું વન છે।
Verse 5
तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः।
તેના પૂર્વ પાર્શ્વે કુઞ્જર નામનો ગિરિ છે।
Verse 6
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च।
તેના ઉપર દાનવોને સંબંધિત આઠ પુરાણો પણ છે।
Verse 7
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि।
એ જ રીતે વજ્રક નામના ઉત્તમ પર્વત પર રાક્ષસોને સંબંધિત અનેક પુરાણો છે।
Verse 8
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
અને તેઓ નામે નીલક કહેવાય છે; તેઓ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરવા સમર્થ છે।
Verse 9
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
અને મહાનીલ પર્વત પર પણ શૈલેન્દ્ર-પુરાણો (પર્વતાધિપતિઓ સાથે સંબંધિત પ્રાચીન કથાઓ) છે।
Verse 10
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
કિન્નરો વિષે પંદર હજાર (વૃત્તાંત/પ્રકરણ) પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 11
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
ત્યાં દેવદત્ત, ચન્દ્ર વગેરે રાજાઓ (અને અન્ય) ઉલ્લેખિત છે।
Verse 12
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः
કિન્નરોના પંદર સમૂહોને ગર્વિત (અભિમાની) તરીકે વર્ણવ્યા છે।
Verse 13
तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि
તે પ્રાચીન ગુફા-પ્રવેશદ્વારો છે, જે સ્વર્ણસમાન તેજથી ઝળહળે છે।
Verse 14
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः
અને ‘ચન્દ્રોદય’ નામના ઉત્તમ પર્વત પર નાગોનું નિવાસસ્થાન છે।
Verse 15
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः
અને તે ગુફા-પ્રવેશદ્વારો—ગુફાઓની અંદર—વૈનતેયસંબંધિત પ્રદેશોમાં સ્થિત છે; તેમજ પરસ્પર અનુરાગમાં દાનવોના અધિપતિઓ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 16
वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं
અને ત્યાં વેણુમતી પણ છે; તેમજ વિદ્યાધરોના ત્રણ નગરો છે।
Verse 17
त्रिंशद् योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम्
તેમાંનું દરેક (ત્રીસમાંથી) એક-એક સો યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે અને એટલી જ માપની લંબાઈ ધરાવે છે।
Verse 18
उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्
ઉલૂકરોમશ, મહાવેત્ર વગેરે વિદ્યાધરોમાં રાજાઓ ગણાય છે।
Verse 19
एकैक्ये च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः
અને દરેક શૈલરાજ પર સ્વયં ગરુડ સ્થિત છે।
Verse 20
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः
પરંતુ કુઞ્જર નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર પશુપતિ નિત્ય સ્થિત છે।
Verse 21
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः । अनेकगणभूतकोटिसहस्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः ॥
વૃષભચિહ્નધારી મહાદેવ શંકર, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ; અસંખ્ય કરોડો-હજારો ગણ-ભૂતોથી પરિવૃત થઈ, ભગવાન અનાદિ પુરુષરૂપે સ્થિત છે।
Verse 22
वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः ।
વસુધારામાં પુષ્પવતો અને વસુઓનું પણ નિવાસસ્થાન છે।
Verse 23
वसुधारारत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया ।
વસુધારા અને રત્નધારા ના શિખર-મૂર્ધ્નિ પર સંખ્યાનુસાર આઠ અને સાત એવા સમૂહો ગણાય છે।
Verse 24
पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति ।
અને વસુઓ તથા સપ્તર્ષિઓ સાથે સંબંધિત પ્રાચીન વસાહતો પણ છે—એવું કહેવાય છે।
Verse 25
एकशृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः ।
અને એકશૃંગ નામના ઉત્તમ પર્વત પર પ્રજાપતિ—ચતુર્મુખ બ્રહ્મા—નું સ્થાન છે।
Verse 26
गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति ।
અને ગજપર્વત પર મહાભૂતો દ્વારા પરિવૃત્ત ભગવતી સ્વયં નિવાસ કરે છે।
Verse 27
वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् ।
અને વસુધારા નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર મુનિ, સિદ્ધ અને વિદ્યાધરોનું આયતન (નિવાસસ્થાન) છે।
Verse 28
चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः ।
ત્યાં ચોર્યાસી અન્ય નગરો છે, મહાન પ્રાકારો અને તોરણ-દ્વારોથી સુશોભિત।
Verse 29
तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति ।
ત્યાં ‘અनेकપર્વતા’ નામના ગંધર્વો વસે છે, જે યુદ્ધપરાક્રમે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 30
तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः ।
અને તેમનો અધિપતિ ‘રાજરાજૈકપિંગલ’ નામનો દિવ્ય દેવ છે।
Verse 31
सुरराक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणां पुरशतम् ।
પંચકૂટ પર સૂર અને રાક્ષસો છે; શતશૃંગ પર દાનવો છે; અને યક્ષો માટે સો નગરો છે।
Verse 32
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम्॥
‘તામ્રાભ’ શિખર પર તક્ષકના સો દુર્ગ-નગરો છે।
Verse 33
विशाखपर्वते गुहस्यायतनम्॥
વિશાખ પર્વત પર ગુહ (સ્કંદ) દેવનું પવિત્ર આયતન/ધામ સ્થિત છે।
Verse 34
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम्॥
ઉત્તમ ગિરિવર શ્વેતોદય પર ગંધર્વોનું મહાન ભવન સ્થિત છે।
Verse 35
हरिकूटे हरिर्देवः॥
હરિકૂટ પર દેવ હરિ વિરાજમાન છે।
Verse 36
कुमुदे किन्नरावासः॥
કુમુદ શિખર પર કિન્નરોનું નિવાસસ્થાન છે।
Verse 37
अञ्जने महोरगाः॥
અંજન પર્વત પર મહોરગ—મહાન નાગો—નિવાસ કરે છે।
Verse 38
सहस्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः॥
સહસ્રશિખર પર ઉગ્ર કર્મ કરનાર દૈત્યોનું નિવાસસ્થાન છે।
Verse 39
पुराणां सहस्रमेकं हेममालिनां मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु॥
પ્રાચીન કિલ્લાઓ એક હજાર એક છે; અને મુકુટ, પન્નપ્રપક્ષ તથા શ્રેષ્ઠ પર્વત પર હેમમાલિનોનાં ચાર આયતન (મંદિરો) નિશ્ચયે છે।
Verse 40
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः॥
આ રીતે મેરુ પર્વતો પર દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે।
Verse 41
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
મર્યાદા-પર્વત દેવકૂટ પર નગરોની રચના (વિન્યાસ) વર્ણવવામાં આવે છે।
Verse 42
तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम्।
તેના ઉપર ગરુડ સાથે સંબંધિત સો યોજન વિસ્તૃત એક પુણ્યક્ષેત્ર છે।
Verse 43
तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योहनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः।
તેના જ પાર्श્વમાં ગંધર્વોના સાત નગરો છે; દરેક ત્રીસ યોજન પહોળું અને ચાળીસ યોજન લાંબું છે।
Verse 44
आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः।
તેઓ ‘આગ્નેય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; અને ત્યાંના ગંધર્વો અત્યંત બળવાન છે।
Verse 45
तत्र चान्यत् त्रिंशद्योहनमण्डलं पुरं सैंहिकेयानाम्।
ત્યાં આગળ સૈંહિકેયોનું બીજું નગર છે, જે ત્રીસ યોજન પરિધિનું મંડળ રચે છે।
Verse 46
तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते।
ત્યાં દેવકૂટ પર દેવર્ષિઓનાં ચરિત-કર્મો પ્રત્યક્ષ સમાન દેખાય છે।
Verse 47
पुरं च कालकेयानां तत्रैव।
અને ત્યાં જ કાલકેયોનું પણ એક નગર છે।
Verse 48
तथा चान्तरतटेऽन्ये सुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योहनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरं कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः।
તથા આંતરિક કાંઠે ‘સુનાન’ નામે અન્ય લોકો છે. એ જ પ્રદેશના દક્ષિણમાં ગર્વિત કામરૂપીઓનું નગર છે—તે ત્રીસ યોજન વિસ્તૃત અને બાસઠ યોજન લાંબું છે. તેના મધ્યમાં હેમકૂટ પર મહાદેવનું વડવૃક્ષ સ્થિત છે.
Verse 49
अथातः कैलासवर्णको भवति।
હવે પછી કૈલાસનું વર્ણન આરંભ થાય છે.
Verse 50
कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तम्।
કૈલાસના તટ પર સો યોજન લંબાઈ સુધી વિસ્તરેલો એક પ્રદેશ છે; તે ભુવનમાળા જેવી વસતિઓની ગોઠવણીથી વ્યાપ્ત છે.
Verse 51
तस्याश्च मध्ये सभा।
અને તેના મધ્યમાં એક સભાભવન છે.
Verse 52
तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति।
ત્યાં ‘તત્પુષ્કર’ નામનું એક દિવ્ય વિમાન (પ્રાસાદ) સ્થિત છે.
Verse 53
धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च।
એ ધનદ (કુબેર)નું દિવ્ય વિમાન તથા તેનું નિવાસસ્થાન પણ છે।
Verse 54
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
ત્યાં પદ્મ, મહાપદ્મ, મકર, કચ્છપ, કુમુદ, શંખ, નીલ, નંદ અને મહાનિધિ—આ મહાનિધિઓ નિવાસ કરે છે।
Verse 55
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
ત્યાં ચન્દ્ર વગેરે લોકપાલોનું નિવાસસ્થાન છે।
Verse 56
तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी।
ત્યાં મન્દાકિની નામની નદી છે।
Verse 57
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
તેમજ કનકમન્દા અને મન્દા નામની નદીઓ પણ છે।
Verse 58
तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति।
ત્યાં અન્ય નદીઓ પણ વિદ્યમાન છે.
Verse 59
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः।
પૂર્વ બાજુએ સો યોજન લાંબી અને ત્રીસ યોજન પહોળી ગંધર્વોની દસ નગરીઓ છે; તેમાં સકુબાહુ, હરિકેશ અને ચિત્રસેન વગેરે રાજાઓ વસે છે.
Verse 60
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम्।
તેના પશ્ચિમ શિખર પર દરેક યક્ષ-નગર એંસી યોજન લાંબું અને ચાલીસ યોજન પહોળું છે.
Verse 61
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः।
તેમામાં મહામાલી, સુનેત્ર અને ચક્ર વગેરે નાયકો છે.
Verse 62
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम्॥
તેના દક્ષિણ પાર્શ્વે ઉપવન, ખીણો અને ગુફાઓમાં સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલા જળસમૂહો છે; અને ત્યાં કિન્નરોની સો નગરીઓનો સમૂહ છે.
Verse 63
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
તેમામાં દ્રુમસુગ્રીવ આદિ તથા ભગદત્તના નેતૃત્વમાં સો રાજાઓ હતા।
Verse 64
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
ત્યાં જ રુદ્રનો ઉમા સાથે વિવાહ સંપન્ન થયો।
Verse 65
तपश्च कृतवती गौरी॥
અને ગૌરીએ તપ કર્યું।
Verse 66
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
અને ત્યાં કિરાતરૂપ ધારણ કરેલા રુદ્રનું નિવાસ/સ્થિત થવું હતું।
Verse 67
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
ત્યાં જ તે સ્થળે સ્થિત સોમસ્વરૂપ શંકરે જંબૂદ્વીપનું અવલોકન (સર્વેક્ષણ) કર્યું।
Verse 68
तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम्॥
ત્યાં ‘ઉમાવન’ નામનું ઉપવન છે; અનેક કિન્નર અને ગંધર્વો તેનું ગાન કરે છે, અને અપ્સરાઓ તથા અનેક પુષ્પલતા-વલ્લીઓથી તે શોભિત છે।
Verse 69
यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
જ્યાં ભગવાન મહેશ્વરે અર્ધનારી-અર્ધનર દેહરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 70
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनम्॥
ત્યાં કાર્ત્તિકેયનું ‘શરદ્વન’ પણ છે।
Verse 71
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम॥
પુષ્પચિત્ર અને ક્રૌંચ વચ્ચે કાર્ત્તિકેયનો અભિષેક કરવામાં આવ્યો; અને તેના પૂર્વ કાંઠે સિદ્ધ મુનિગણનું નિવાસસ્થાન ‘કલાપગ્રામ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 72
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्राण्याश्रमाणां हि भवति ।
તે જ રીતે ત્યાં માર્કંડેય, વસિષ્ઠ, પરાશર, નલ, વિશ્વામિત્ર, ઉદ્દાલક વગેરે મહર્ષિઓના અનેક હજારો આશ્રમો નિશ્ચયે અસ્તિત્વમાં છે।
Verse 73
तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं शृणुत ।
હવે નિષધ નામના પર્વતરાજના પશ્ચિમ ભાગનું વર્ણન સાંભળો।
Verse 74
तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य ।
તેના મધ્ય શિખર પર વિષ્ણુ તથા મહાદેવનું પવિત્ર આયતન (મંદિર) છે।
Verse 75
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् ।
તેના ઉત્તર કાંઠે ત્રીસ યોજન વિસ્તૃત રાક્ષસોનું ‘લંબા’ નામનું મહાન નગર છે।
Verse 76
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् ।
તેના દક્ષિણ પાર্শ્વમાં ‘બિલપ્રવેશ’ નામનું નગર છે।
Verse 77
प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि ।
પ્રભેદકના પશ્ચિમમાં દેવ, દાનવ, સિદ્ધ વગેરેના પ્રાચીન નગરો છે।
Verse 78
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति ।
તે પર્વતના શિખર પર ‘સોમશિલા’ નામની એક મહાશિલા સ્થિત છે।
Verse 79
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति ।
અને તે (શિલા) પર પર્વદિવસોમાં સોમ સ્વયં જ અવતરિત થાય છે।
Verse 80
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम ।
તેના ઉત્તર પાર्श્વે ‘ત્રિકૂટ’ નામનું શિખર છે।
Verse 81
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् ।
ત્યાં બ્રહ્મા ક્યારેક નિવાસ કરે છે।
Verse 82
तथा च वह्न्यायतनम् ।
તથા ત્યાં વહ્નિ (અગ્નિ)નું આયતન—એક પવિત્ર ધામ—પણ છે।
Verse 83
मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः ।
મૂર્તિમાન્ વહ્નિ (અગ્નિ) દેવો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસિત થાય છે।
Verse 84
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि ।
અને ઉત્તર તરફ ‘શૃંગ’ નામના ઉત્તમ પર્વત પર દેવતાઓનાં આયતન (મંદિરો) છે।
Verse 85
पूर्वे नारायणस्यायतनम् ।
પૂર્વમાં નારાયણનું આયતન (મંદિર) સ્થિત છે।
Verse 86
मध्ये ब्रह्मणः ।
મધ્યમાં બ્રહ્માનું આયતન (મંદિર) છે।
Verse 87
शङ्करस्य पश्चिमे ।
પશ્ચિમમાં શંકરનું આયતન (મંદિર) સ્થિત છે।
Verse 88
तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुचे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति ।
ત્યાં યક્ષ આદિ વિષે કેટલાક પ્રાચીન પુરાણવૃત્તાંતો કહેવામાં આવે છે. અને તેના ઉત્તર કાંઠે ‘જાતુચ’ નામના મહાપર્વત પર ત્રીસ યોજન પરિઘવાળું ‘નન્દજલ’ નામનું સરોવર છે. ત્યાં ‘નન્દ’ નામનો નાગરાજ વસે છે—સો મસ્તકવાળો, અત્યંત પ્રચંડ।
Verse 89
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः ।
આ રીતે આ આઠને ‘દેવપર્વત’ તરીકે જાણવું જોઈએ।
Verse 90
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः ।
તે ક્રમ મુજબ તેમના વર્ણ સોનું, ચાંદી, રત્ન, વૈડૂર્ય, માણિ/સ્ફટિક, શિલા, હિંગુલ (સિંદૂર) વગેરે જેવા છે।
Verse 91
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोक इति कीर्त्यते ।
આ પૃથ્વી લાખો-કરોડોની અનેક સૈંકડો ગણતરીના અસંખ્ય જીવો વડે પરિપૂર્ણ છે; અને તેમાં સિદ્ધો તથા વિદ્યાધરોના નિવાસસ્થાનો પણ છે. તેમજ મેરુના પાર্শ્વમાં, કેસરવલય અને આલવાલ (કુંડ) સમાન જે પ્રદેશ છે, તે ‘સિદ્ધલોક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 92
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः
આ પૃથ્વી પદ્મ (કમળ) આકારમાં વ્યવસ્થિત છે।
Verse 93
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते ।
અને આ ક્રમ સામાન્ય રીતે સર્વ પુરાણોમાં પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યો છે.
Verse 94
८
આ ‘8’ માત્ર સંખ્યાચિહ્ન છે; શક્ય છે કે લેખન/સંપાદન દોષ હોય.
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction is conveyed through cosmography: the text models Pṛthivī as a regulated, segmented habitat where distinct beings occupy bounded regions (parvatas, puras, āyatanas, bilapraveśas). This functions as an implicit ethic of terrestrial order—balance is maintained by proper placement, limits (maryādā), and coordinated coexistence rather than by a single prescriptive rule.
A clear calendrical marker appears with Somāśilā: the text states that Soma descends/appears there on parvan-days (parvaṇi), i.e., ritually significant lunar junctions. No explicit ṛtu (season) is specified, but the parvan reference anchors observance to the lunar ritual calendar.
Environmental balance is encoded as sacred topography: mountains, rivers, lakes, forests, and subterranean passages are presented as interconnected ecological zones, each assigned communities and guardians (devas, nāgas, yakṣas, etc.). By describing Earth as padmākāra (lotus-formed) with ordered ‘rings’ and residences, the text frames Pṛthivī’s stability as dependent on structured spatial distribution and protected hydrological/sylvan features (e.g., Mandākinī, Umāvana).
The chapter references named rulers/leaders of non-human polities (e.g., Devadatta and Candra among kinnaras; Ulūkaroma and Mahāvetra among vidyādharas; Rājarājaikapiṅgala among gandharvas; Nanda the nāgarāja, described as Śataśīrṣaprachaṇḍa). It also cites major sage-figures and āśrama traditions around Kailāsa (Mārkaṇḍeya, Vasiṣṭha, Parāśara, Viśvāmitra, Uddālaka), and mythic events involving Rudra–Umā and Kārttikeya.